Keller, Friedrich Ludwig, Semestrium ad M. Tullium Ciceronem, Liber Alter, Turici 1843
author: Keller, Friedrich Ludwig
source date: 1843
availability: non indicata

ve. Tab k 2

SEMESTRIUM AD M. TULLIUM CICERONEM LIBER ALTER. Semestria, Lib. II. 18 187.

2 4 BIBLIOTHECA REGIA. MONACENSIS O .

Bayrische Staatsbibliothek München SPICIECA A CAPUT I. De iure caussae Caecinianae. Praeter commentarios Editionibus comprehensos conferantur: In M. Tullii Ciceronis pro A. Cecinna orationem de interdicto recuperatorio UNDE VI lacobi Omphalii Andernaci lurisconsulti Scholia. In eandem pro A. Cecinna orationem loan. Tislini Commentarius ad Ill. Principem Nicolaum a Lotharingia. Orationis pro A. Cecinna Argumentum et capita et dispositio per Bartholomaeum Latomum Arlunensem. Tria haec, separatim prius edita ac partim contextus recensionibus adiuncta, in hocce libro inueniuntur: In omnes M. Tullii Ciceronis orationes, quot quidem extant, doctissimorum uirorum Lucubrationes, . . . in unum uolumen collectae, ac partim etiam antea partim nunc primum in lucem editae rel. Basileae 1539. m. Septembri, fol. p. 141—72. p. 172—224. p. 1453—84. In eandem pro A. Cecinna orationem Petri Pellitarii Ambasiani Commentarius. Quem librum una cum superioribus tribus ac breuioribus quibusdam Philippi Melanchthonis Scholiis et loachimi Camerarii Annotatione continet alius eiusmodi disputationum thesaurus, sic inscriptus : In omnes M. Tullii Ciceronis Orationes, quot quidem extant, doctissimorum uirorum Enarrationes, . . . in

276 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. unum uelut corpus collectae. Lugduni 1554. fol. *) 349—475. p. 475—78. p. 476. seq. — Conf. p. 272—349. M. Ant. Ferratii Epistolarum libri sex. Venetiis 1738. 42). Henr. Constant. Cras Dissertatio iuridica inauguralis, qua specimen iurisprudentiae Ciceronianae exhibetur siue Ciceronem iustam pro A. Caecina caussam dixisse ostenditur. Lugduni Bataucrum 1769. 4. C. A. Jordan Specimen quaestionum Tullianarum. Halberstadii 1834. 4. W. Drumann Geschichte Roms nach Geschlechtern, T. V. p. 335—43. §. 1. De hereditatis controuersia. Triplex in proposita oratione commemoratur iuris contentio, quae inter A. Caecinam atque S. Aebutium intercesserit, prima de Caesenniae hereditate, altera de fundo quodam, Fulciniano nomine, utrum S. Aebutii morandus fuit etiam W. Dru¬ 1) In hoc uolumine habentur manni liber, inscriptus Geschichte etiam ad orationem pro Quinctio, Roms . . . nach Geschlechtern, quam superiore libro nostro illu¬ T. III. p. 82 — 84. T. v. p. strauimus, Antonii Luschi Vicen¬ 232—34 tini enarratio (p. 1—6.), Fran-2) Quibus eius operis partibus cisci Syluii Ambiani commentadoctissimus ille et acutissimus Tulrius (p. 6 — 29.), Bartholomaei lii commentator propositam caus-Latomi scholia (p. 29—36.), Misam orationemque tractaverit caeli Toxitae commentarius (p. uidesis in praefixo Indice loco¬ 36—74.), Caelii Secundi scholia rum. Supra in exordio libri pri¬ (p. 74—81.), Joachimi Camerarii mi idcirco illarum epistolarum adnotatio. Quorum Syluii ille mentionem facere supersedi, quia commentarius etiam in supradicto plura ad Quinctianam quam ad Corpore, quod Basileae a. 1539. Caecinianam Garatonius inde exprodiit, extat. — Denique haec cerpsit. omnia ad libri mei primi caput I. p. 1. adiecta uolui, ubi comme¬

277 §. 1. De hereditatis controuersia. esset an hereditarius, tertia de eiusdem fundi possessione, an ex interdicto de ui hominibus coactis armatisue Caecinae restituenda ab Aebutio esset. Quarum de tertia quum constitutum sit totum hoc, quod agitur, iudicium, in ea etiam disputatio nostra maximam partem uersabitur. Neque secunda, quam dixi, controuersia separatam desiderabit longamue commentationem. At contra quam primam demonstraui de hereditate quaestionem, ea in hac caussae defensione talem obtinet locum, ut, nisi uelimus quodammodo insidias a tergo relinquere, statim in primo disputationis ingressu ad contemplandam illam orationis partem necessitate quadam ducamur. Ubi quam inueteratis erroribus interpretatio laboret, et quae inde nata sit tam lectionis corruptio quam rei gestae perturbatio, mox apparebit. Est locus in narratione *), unum huius rei caput atque fons, ubi prius quidem refertur, Caesenniam testamento heredem fecisse ex deunce et semuncia Caecinam, ex duabus sextulis Fulcinium, libertum superioris uiri, Aebutio sextulam adspersisse : deinde ex nouissima Orellii Editione?) in hunc modum oratio procedit : « Hanc sextulam illa mercedem isti esse uoluit assi¬ « duitatis et molestiae, si quam ceperat. Iste autem « hac sextula se ansam retinere omnium controuer¬ «siarum putat. — Iam principio ausus est dicere « non posse heredem esse Caesenniae Caecinam 2) M. Tullii Ciceronis Oratiocap 1). 6. extr. 7. nes selectae xv. Turici 1836. 8. Narratio controuersiae in c. 6. 7.

Narratio controuersiae in c. 6. 7. Lectio d. §phi 19. 278 Cap. 1. De iure caussae Caecinianae. « quod is deteriore iure esset quam ceteri ciues propter incommodum Volaterranorum calamitatem¬ « que ciuilem. Itaque homo timidus imperitusque, « qui neque animi neque consilii satis haberet, non " putauit esse tanti hereditatem, ut de ciuitate in « dubium ueniret: concessit, credo, Aebutio, quan¬ «tum uellet, de Caesenniae bonis ut haberet? Immo "ut uiro forti ac sapienti dignum fuit, ita calumniam «stultitiamque eius obtriuit ac contudit. §. 19. In « possessione bonorum cum esset et cum ipse sex¬ «tulam suam nimium exaggeraret, nomine heredis «arbitrum familiae erciscundae postulauit. Atque «illis paucis diebus, posteaquam uidet, nihil se ab «A. Caecina posse litium terrore abradere, homini « Romae in foro denuntiat fundum illum . . . suum « esse seque sibi emisse." Quae lectio extremi huius articuli 19. (nam cum eo praecipue mihi res est) si uera est, expeditum simul erit, omnes illas sententias, quarum uerba sunt esset, exaggeraret postulauit, eaque uerba ipsa ad Aebutii personam esse referenda. Idque longe plurimis semper placuit atque hodie placet. Verumtamen haud defuerunt, qui illius loci tenorem in dubium uocarent, atque tum repudiato tum conseruato, quem modo demonstraui, sensu, coniecturarum ope (nam in Codicibus parum auxilii est) emendare conarentur. Quos omnes haec fere structurae obseruatio mouisse uidetur: Obtriuit ac contudit nullo dubio Caecina. Iam quod statim sequitur cum esset, nullo interiecto neque nomine neque pronomine, ad diuersam Aebutii perso-

279 §. 1. De hereditatis controuersia. nam transferri, durum sane et incommodum transitionis genus haud absurde existimatur. Contra pronomen ipse, uerbo exaggeraret adstructum, quum hic iam nulla intercedat personae mutatio, abundare quodammodo ac sano iustoque sensu carere dicitur. Itaque Ernestus censuit, pro ipse scribi oportere iste, eamque deinde uocem etiam in praecedentem sententiam in possessione bonorum cum esset transponi. Olim uero Pantagathus pro ipse legit istam. Beckius autem, interpretandi quodam artificio contentus, ita retinuit ipse, ut dubitans adiiceret: « Num ponitur pro adeo »? Contra Schützius, parua quidem uerborum mutatione, uniuersam periodi sententiam transformauit. Quippe edidit iste pro ipse, quo facto repente uerba esset, et postulauit Aebutio subtrahuntur atque ad Caecinam transferuntur. Is autem editor, quum quid de summa loci ratione sentiret, haud exposuerit, uideamus, ne sic fortasse secum considerauerit. Quod uulgo obtinet, post uerba obtriuit ac contudit abire a Caecina orationem ac deinceps ad Aebutium pertinere, abruptam fere mutilamque efficit illam de Caecina narrationem. Qui enim conuenit dicere Caecinam aduersarii calumniam stultitiamque obtriuisse ac contudisse, de juris uero ratione et, ut ita dicam, de armis, quibus ad eam rem usus sit, penitus tacere? Quasi uero de elephanto agatur, quem pedibus pugnasse nemine docente quiuis intellecturus sit ! Lectio d. §phi 19.

Lectio d. §phi 19. Familiae herciscundae uter egerit 280 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. Verumtamen probe Schützius intellexit, sola illa, quam retuli, coniectura plenam loco medelam nondum se attulisse. Etenim constat, uerbum, quod sequitur, uidet ad Aebutium pertinere. Cui uerbo quum nec nomen nec pronomen sit appositum, quid rursus ea constructione durius? quid inelegantius? 3) Huius igitur impedimenti superandi caussa Schützius etiam pro illis scripsit iste. Nam illis, inquit, prorsus hic otiosum est, et iste necessarium est, ut ad Aebutium redeat oratio. Nuper denique Orellius, posteaquam in Operibus M. Tullii edendis superiorem Schützii coniecturam neglecta altera receperat, in Selectarum Orationum Editione ad uulgarem Codicum lectionem reuersus est, eandemque Klotzius quoque non solum retinuit, uerum etiam reiecto omni coniecturarum genere, defendit ac denuo commendauit. Qua in re, praesertim in tanta Criticorum dissensione *), nihil antiquius duco quam ut rationem iuris et caussae, qua de agitur, ab omnibus antea mirum in modum neglectam, attentius consideremus diligenterque excutiamus. Quid ergo est? Tota quaestio eo redit: Uter nomine heredis arbitrum familiae herciscundae postulauit, Aebutius an Caecina? ram ein possessiones bonorum 3) Parum satisfacit quod e prinquum isset », quamquam in plecipio capitis 8. simile, quemadrisque Codicibus inuenitur posmodum dicunt, affertur exemsessiones, quinetiam in uno (Pe), plum. a secunda tamen manu, isset. 4) Mitto Guilielmii coniectu¬

281 §. 1. De hereditatis controuersia. Quodsi probabili quadam uel adeo necessaria ratione extricare potuerimus, nonne etiam lectionis iudicatio certior faciliorque reddetur? Age uero fac, id quod plerique uolunt *), Aebutium nomine heredis arbitrum familiae herciscundae postulasse, Tullium autem hoc nobis narrare; quaenam inde nascitur tam caussae quam Tullianae narrationis disputationisque figura? Ostendit scilicet orator, Aebutium, heredis nomine inflatum, uniuersae hereditati cupide se immiscuisse, et tam auidum, tam arrogantem, tam molestum importunumque se praebuisse, quam si ex dimidia similiue parte institutus esset: quinetiam eo insolentiae processisse, ut familiae herciscundae actionem intenderet. Sententia magis recondita haec fere fuerit: Qui e sexta unciae parte heres est scriptus, non tam rei quam honoris caussa heredis nomine uenit. Decet igitur hunc primariis uerisque heredibus pudenter permittere bona cum administranda tum diuidenda, modesteque contentum esse, certam quandam pecuniae summam aliamue rem pro portiunculae modo ex aequo et bono sibi attribui. E diuerso ridiculi ac paene improbi hominis est, honorem illum, quem testator ei habuit, in coheredum incommodum uertere eosque uariis calumniarum figuris adeo uexare, ut depellendae 5) In hanc sententiam discesander, lordan (l. 1. p. 6.), Reiserunt Omphalius (in Argumento) nius (R. Pr. R. p. 395.), Klo. Tislinus, Hotomanus, Manutius, tzius (ad h. I. et in Praefat. p. Pantagathus, Ernestus, Cras (1. XIII.) Drumannus (I. I. T. V. p. 338.); denique Editores tantum I. p. 8. 33 — 35.), Glückius (ad non omnes. Dig. X, 2. Tom. XI. p. 3.), Osi Fam. herc. uter egerit. Aebutius?

Fam. herc. uter egerit, Aebutius? 282 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. molestiae caussa taedioque magis quam ullo iuris iusto metu moti pauculum quiddam ab se abradi patiantur. Audio. Nec repugnabo, si quis confirmandi caussa adiecerit, similem rationem apud Romanos effecisse, ut ex opposito etiam legatarius, qui ne partiarii quidem ius testamento accepisset, tamen propter solam legati magnitudinem in partem ab heredibus uocaretur atque ad diuidendam hereditatem quodammodo coheredis loco haberetur. Cuius moris ipsa haec caussa exemplum continet uxoris illius, cui M. Fulcinius adolescens grande pondus argenti legauerit 6). Verumtamen hoc loco aliquis fortasse obiiciat, cum unus ex heredibus partem suam nimium exaggerauerit, magis exspectandum esse coheredes, quo iniuriam depellant arrogantiamque reprimant, ad iudicium prouocaturos esse, quam ipsum eum, qui iniuriam fecerit. Quod genus uel in comoedia habetur Phorm. Una iniuria est Tecum. Chr. lege agito ergo. Phorm. altera est tecum, Chreme. De. Rape hunc. Cui difficultati ea ratione Klotzius occurrit, ut statuat, Aebutium, quum partem suam in Caecinae detrimentum exaggeraret, simul familiae herciscundae egisse, quomagis quam ipse faceret Caecinae iniuriam, eam pati potius ab hoc putaretur. Scilicet nota res est, auctor Phaedrus : Ad riuum eundem lupus et agnus uenerant Siti compulsi, rel. 6) c. 4. extr.

283 §. 1. De hereditatis controuersia. Videamus igitur, quid Aebutius familiae herciscundae agendo spectauerit atque assequi potuerit. Nempe ut cum Caecina, coherede suo, hereditatem diuideret: nam eius rei caussa familiae herciscundae arbitrium inter coheredes esse comparatum, explorati juris est. At uero negabat Aebutius, coheredem sibi esse Caecinam, quia ciuis non esset propter legem Corneliam, eaque de caussa a ciuibus Romanis hereditates capere non posset. Neque illam, quam Tullius dicit, stultitiam Aebutii calumniamque adeo Caecina obtriuerat ac contuderat, ut uel minimum de ea defensione ille remitteret, quippe quem in hac quoque caussa, quae nunc agitur, Caecinae ius tam ciuitatis quam hereditatis in controuersiam uocasse ac pernegasse palam sit *). Quodsi idem familiae herciscundae egisset, certissima ratione, coheredem sibi esse Caecinam, confessus fuisset. Utique certissimo iure affirmo constare, eum, qui familiae herciscundae cum aliquo agat, confiteri hunc sibi coheredem esse: quod ius nisi infesto quodam testimonio laederetur ac periclitaretur, paucis Digestorum allatis fragmentis affatim docuisse mihi uiderer; nunc ita defendendum esse arbitror, ut controuersum apud iuris peritos magis aliquando fuisse quam hodie esse praemoneam. Enimuero si quis sua sponte ab alio postulat, ut hereditatem secum diuidat, nonne res ipsa fert, illum 7) Vide c. 33—35. Fam. here. uter egerit, Aebutius?

Fam herc. uter egerit, Aebutius? 284 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. fateri hereditatem sibi cum hoc esse communem? Tale autem esse, quale modo dixi, neque aliud ullum eius, qui familiae herciscundae agat, consilium ac sententiam, summa testimoniorum et copia et conspiratio declarat ; ut ecce statim in principio huius tituli Gaius docet, idcirco hanc actionem lege XII. Tabularum introductam esse, quia coheredibus uolentibus a communione discedere necessarium sit uisum aliquam actionem constitui, qua inter eos res hereditariae distribuerentur: pariter autem Ulpianus, Paullus caeterique siue diserte siue tacite ubique ostendunt, eo iudicio nonnisi cum herede similiue successionis socio recte agi posse 2). Quid quod in L. 51. §. 1. h. t. Julianus totidem uerbis statuit, ita demum actorem hoc iudicium a Praetore impetraturum esse, si confiteatur, aliqua ex parte aduersarium sibi coheredem esse ?); Ulpianus autem in L. 1. §. 2. Si pars hered. pet. duos hereditatis possessores, qui inuicem sibi hereditatis controuersiam faciant, familiae herciscundae inter petere iubet 10); — Paullus se agere uetat, hereditatem « gerendus est. Nam si ego to¬ 8) Praeter d. L. 1. pr. uidesis « tam hereditatem possideo, et L. 2. §. 4. L. 24. §. 1. L. 25. «te ex parte dimidia heredem esse §§. 3—5. L. 43. L. 49. et pas- « confiteor, sed a communione sim h. t. (conf. L. 1. Comm. « discedere uolo, impetrare debeo divid.) L. 7. Si pars hered. — « familiae herciscundae iudicium ; Ulpian. XIX, 16. Paull. I, 18, « quia aliter diuidi inter nos here¬ 3. Gal. II, 219. seq. IV, 42.— «ditas non potest » rel. §. 20. I. De actionibus. §. 4. 10) « Quinimo si duo possideant I. De off. iud. « hereditatem, et duo sint, qui 9) « Si ego a te hereditatem «ad se partes pertinere dicant: « petere uellem, tu mecum fami¬ « non singuli a singulis petere «liae herciscundae agere, ex « caussa utrique nostrum mos «contenti esse debent, puta pri¬

§. 1. De hereditatis controuersia. 285 denique in L. 36. eod. adeo non esse familiae herci- Fam. herc. uter egerit, scundae iudicium nisi inter coheredes acceptum pro- Aebutius? nunciat, ut, si cum eo actum sit, quem falso actor heredem putauerit, etiam rem iudicatam ualere neget 11). Quibus testimoniis argumentisque perceptis iam ac perpensis nihil timeo, ne cui dubitationem moueat quod in L. 37. h. t. uulgo legitur: « Qui familiae herciscundae iudicio agit, non con¬ «fitetur, aduersarium sibi esse coheredem." «mus a primo uel secundus a «tium coheredem habere, acce¬ « secundo ; sed ambo a primo et « perit cum eo familiae herciscun¬ « ambo a secundo: neque enim « dae iudicium, et condemnatio¬ « alter primi alter secundi partem « nibus factis soluerit pecuniam, « possidet, sed ambo utriusque. « quoniam ex caussa iudicati sol¬ « Proinde (Flor. : pro herede) et «uit, repetere non potest. Sed « si possessor et petitor possi¬ « tu uideris eo moueri, quod non « deant hereditatem, cum unus¬ «'est iudicium familiae herciscun¬ « quisque eorum partem dimidiam « dae nisi inter coheredes acce¬ «ptum: sed quamuis non sit iu¬ « hereditatis sibi adserat, inui- « cem petere debebunt, ut par¬ « dicium, tamen sufficit ad im¬ «tes rerum consequantur: aut si « pediendam repetitionem, quod « controuersiam sibi non faciunt « quis se putat condemnatum. « hereditatis, familiae herciscun¬ « Quod si neuter eorum heres fuit, «dae experiri eos oportebit.» « sed quasi heredes essent, acce¬ 11) «Cum putarem te coheredem « perint familiae herciscundae iu¬ « meum esse, idque uerum non « dicium, de repetitione idem in «'esset, egi tecum familiae hercutrisque dicendum est, quod « ciscundae iudicio, et a iudice « diximus in altero. Plane si sine « inuicem adiudicationes et con¬ « iudice diuiserint res, etiam con¬ « demnationes factae sunt. Quae¬ « dictionem earum rerum, quae «ro, rei ueritate cognita, utrum «ei cesserunt, quem coheredem « condictio inuicem competat an « esse putauit, qui fuit heres, «uindicatio; et an aliud in eo, « competere dici potest: non enim « qui heres est, aliud in eo, qui « transactum inter eos intelligitur, «hères non sit, dicendum est? « cum ille coheredem esse puta¬ « Respondi : Qui ex asse heres «uerit.» Conf. librum meum de «erat, si, cum putaret, se Ti Litis contestatione etc. p. 353. seq.

Fam. here. uter egerit, Aebutius ? 286 Cap. 1. De iure caussae Caecinianae. Quippe corruptum esse hoc testimonium, siue a Compilatoribus 12), siue a Librariis 13), siue ab Editoribus *), neque ex animi sui sententia ita scribere Scaeuolam potuisse, hodie, puto, inter omnes constat. 12) Talis est Glossae, Cuiacii tendum tamen est, Non illud non Florentinae solum uerum etiam (Obss. IX, 36.) caeterorumque Vulgatae lectionis esse. Nec cersententia eorum, qui scripsisse tus Codex Ms. ullus affertur, e quidem Scaeuolam anon confitetur » contenderunt, nec tamen quo absit, ne uariare quidem ipsum dubitasse, quin confitea-Codices dicuntur, nisi in Ed. glossata Baudozae 1593. 4., ubi tur unusquisque sibi coheredem in margine inuenio : «in m. s. esse quicum familiae herciscundae Contra habedeest negatiua.» — agat; immo illud tantum quaesitur in meo Codice et in Erlanuisse, eiusmodi confessio, si ex gensi, quem Glückius consuluit. errore esset profecta, possitne ad Item in antiquis Edd. hisce : Veinstar aliorum negotiorum ad netiis 1477. (lac. Galici Rubeoirritum reuocari necne. Itaque rum familia) 1482. (10. Herbort Scaeuolam eadem fere mente scride Siligenstat). 1494. (de Tortis) psisse « non confitetur », atque Paullus in d. L. 36. extr. « trans¬ Norimbergae (Koburger) 1482. Lugduni 1510. (Franc. Fradin.). actum non intelligi » uel Ulpianus Ed. sine I. et a. (Venetiis per in L. 2. De confessis : « Non fatetur qui errat nisi ius ignorauit.» Theodorum de Ragazonibus de Asula). de Tortis 1492. Lugduni Qui omnes, si sententiam magis 1508. (Nicol. de Benedictis). In quam uerba sequamur, nihil aliud quibus tamen omnibus tam Codd. statuunt nisi unum hoc, ad irriquam Edd. inuenio fuisse pro esse; tum reuocari posse etiam confesin tribus Edd., quas postremas sionem, erroris caussa probata, attuli, etiam suum pro sibi. ad instar caeterorum negotiorum, Illud nemini placuit, quod H. quae consensu constant. Conf. Cannegieterus in Obss. I. R. I, 17. L. 57. De O. et A. (p. 114.) coniecit, mox aut modo 13) « Non » eiecerunt Noodtius legendum esse pro non. ad h. t. (in Opp. T. II. p. 186.), 14) Sic Arntzenius statuit, qui Voetius in Comm. ad h. t. §. 10 ; Nor illud pro nonne intellexit, (qui tamen ne Hotomani quidem idque adiecta interrogationis nota interpretationem, Obss. V, 1., declarari oportere censuit. Quem repudiauit, uerbum agit ad reum Glückius (T. XI. p. 15.), Mühlenreferentis propter duplicem iubruchius (Doctr. Pand. II. 2. §. dicii naturam!) Pothier ad h. 531. not. 5.) aliique secuti sunt. t. art. 19. not. 6., et alii. — Fa-

§. 1. De hereditatis controuersia. 287 Fam. here¬ Ne olim quidem adeo quemquam hoc fragmentum fefeluter egerit, Aebutius, lisse uidetur, ut, quo sensu nos diximus, Aebutium familiae herciscundae agendo de iure Caecinae confessurum fuisse, infitiaretur 13). Ego uero, ut nihil retineam, cum sensus necessitate tum Basilicorum 16) auctoritate ductus eorum sententiae accedo, qui Nor illud cultro critico resecandum esse censuerunt, adeoque ex illo fragmento testimonium eius iuris, quod docuimus, disertum magis quam necessarium, comparauerunt. Quod utcunque se habeat, perspicuum tandem est, qui Aebutium familiae herciscundae arbitrum postulasse statuerint, iis et iuris et caussae, qua de agitur, formam ac rationem fortissime repugnare. Sequitur ut e contrario dispiciamus, quaenam rei an Caecina facies existat, si Caecinam ponamus familiae herciscundae arbitrum postulauisse 17). Quaenam igitur caussa fuit Caecinae cur familiae herciscundae cum Aebutio ageret? Nempe quia sextulam suam nimium exaggerabat Aebutius, illud autem arbitrium ordinarium est propriumque auxilium eorum, qui una in demortui alicuius bona uocantur, si quid de diuisione inter eos differat. Cur heredis nomine Caecina dicitur arbitrum postulasse? Videlicet quia constantis fortisque uiri erat, ad¬ 15) Praeter auctores adhuc al¬ 16) Ed. Fabroti T. V. p. 681. latos, qui de d. L. 37. scripse¬ 17) In hac parte inuenio Pelrint, uide apud Hommelium, litarium, Latomum (nisi apud Schultingium (ed. Smallenburg) hunc obscuritas fallit) Schützium, et Glückium l. I. Wolffium ac Burnousium.

288 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. Fam, here uersa fronte confligere, ciuili strictoque iure consistere, uter egerit An Caecina? ad aequitatem nullam confugere, nullum Praetoris nouum aut singulare auxilium 18) implorare. Plus arbitror. Aebutius hereditatis controuersiam moturum se Caecinae ostenderat. Caecinae igitur fuit, nomen heredis tueri eoque strenue confidere. Itaque quanto magis iste negauerat Caecinam heredem esse, tanto fortius hic heredis ius sibi uindicabat, eoque subnixus propriam strictamque heredis actionem, familiae scilicet herciscundae, edebat. Quam quum intendebat, simul paratum se ostendebat ad ius hereditatis iure iudicioque uindicandum. Etenim ea est iudicii illius natura, ut actor, nisi heredem se esse probauerit, uincere non possit, ac propterea plena ei quicum agitur praebeatur occasio mouendae de hereditate quaestionis: quae si contra actorem iudicetur, aut a tota hereditate repelletur aut grauissimo tamen molestissimoque praeiudicio afficietur. Fortiter igitur hereditatis iure confidit qui familiae herciscundae arbitrum postulat. Enimuero cur dicitur in possessione bonorum fuisse Caecina, eaque maxime de caussa sic egisse ? Nempe quia partem suam qui possidet, si illud iudicium postulat, ius suum strenue, fortiter prudentique consilio defendit; qui uero non possidet, si idem fecerit, non fortem sed insanum aget. Quid ita? Quia, siue heres sit siue non sit, temporali exceptione, Quod hereditati praeiudicium fiat, hic summouebitur. Quarum rerum omnium, satis, opinor, ad proposi¬ 18) Qualia uidesis in L. 24. §. 1. L. 2. §. 1. h. t.

§. 1. De hereditatis controuersia. 289 tum commodarum, ecce locupletissimum testem Gaium, qui in libro VII. ad Edictum prouinciale !) sic scripsit: « Quae quidem actio nihilominus ei quoque ipso iure « competit, qui suam partem non possidet 20): sed «si is, qui possidet, neget eum sibi coheredem esse, « potest eum excludere per hanc exceptionem, Si « IN EA RE, QUA DE AGITUR, PRAEIUDICIUM HEREDI¬ «TATI NON FIAT?*). Quod si possideat eam partem, «licet negetur esse coheres, non nocet talis exceptio: « quo fit, ut eo casu ipse iudex, apud quem hoc «iudicium agitur, cognoscat an coheres sit 22): nisi « enim coheres sit, neque adiudicari quicquam ei « oportet, neque aduersarius ei condemnandus est." Aureola sane commentatiuncula, ueluti ipsius auctoris consilio hisce Tullii uerbis illustrandis destinata! Cui nihil antea defuit nisi ut legeretur. Ergo, ut in pauca uniuersam loci, quo de agitur interpretationem conferamus, Caecina possidebat hereditatem: nec mirum, cui testatrix in matrimonio fuisset, uitaque communi etiam possessionis bonorum in 19) L. 1. §. 1. Fam. hercisc. — bigitur, pertineat. Conf. L. De principio huius L. 1. uide pen. Comm. diuid. 21) L. 5. §. ult. De hered. pet. supra p. 284. Conf. L. 51. §. 1. (Ulpianus) « Eorum iudiciorum, eod., cuius uerba exhibui supra « quae de hereditatis petitione p. 284. not. 9. « sunt, ea auctoritas est, ut ni¬ 20) Quod in L. 25. §. 1. h. t. « hil in praeiudicium eius iudicii Paullus scripsit : « Quantum uero «fieri debeat. » — «ad accipiendum familiae her¬ Conf. L. 21. «ciscundae iudicium, nihil inter¬ L. 13. De exceptionibus. L. 25. « est, possideat quis hereditatem §. 17. De hered. pet. L. fl. C. eod. Gai. IV, 133. « necne » : — uereor, ne magis 22) Non repugnat L. 1. §. 2. ad uulgarem caussae figuram, ubi de hereditatis iure non am¬ Si pars hered, pet. ; cuius teno-Semestria, Lib. II. 19 Fam here. uter egerit, an Caecina? Sententia §phi 19. d.

Sententia d. §phi 19. 290 Cap. 1. De iure caussae Caeciniande. morte sua adprehendendae optimam opportunitatem praebuisset 23). Iam Aebutius hereditatis controuersiam mouere Caecinae coepit, omnibusque modis partem suam augere conatus est. Quid igitur ageret Caecina? Hereditatem peteret ab Aebutio? Non potuit, quippe id genus actionum possidentibus non est comparatum ?). Exspectaret igitur dum Aebutius a se peteret? At hoc modo et hereditatis ius, quasi timore quodam perculsus, in incerto reliquisset, et diuisionem ac communionis diremptionem, in eiusmodi socio maxime optabilem, distulisset. Quid igitur est? Familiae herciscundae, qua sola potuit actione, egit, eoque consilio, forti simul ac sapienti, utrique rei prouidit. Huic tandem Caecinae incepto quemadmodum impedimentum moramque Aebutius intulerit denunciatione — rem uide supra p. 284. not. 10. interpretes quaesiuerunt, utrum Nam quae secunda ibi habegenus possessionis demonstraretur caussae figura, talis est, ut tur, quod praetorio iure constat, neuter litigator, quam partem an quod facti est ac naturale, quam haec, uter possedisset egishereditatis sibi adserit, eam integram possideat. Quamobrem setque, quid ad agendum possesquum inuicem agere dicantur sio ualuisset, denique, quod agendi consilium fuisset. — Vide Pasnihil cum Gaio discrepat quod Ulpianus ostendit, neutrum sine seratium ad h. l. et Cras l. I. p. 33. — periculo exceptionis posse here-Caeterum sunt etiam, qui Aebutium quidem egisse, at ditatis controuersiam familiae herpossedisse Caecinam statuerint, ueciscundae iudicio concludere. Utiluti Omphalius et Osiander. que hoc loco Ulpianus in eo to¬ 24) L. 1. §. 6. Uti possidetis: tus est, ut intelligatur, multum (Ulpianus) « . . . actio enim numinteresse, utrum qui dimidiam « quam possessori datur ; quippe partem hereditatis ad se perti¬ «sufficit ei quod possidet.» Conf. nere dicit, hanc possideat an di¬ §. 2. I. De actionibus. Noodt midiam partem rerum hereditaad Tit. Dig. Famil. hercisc., in riarum. 23) Olim multo curiosius illud Opp. T. II. p. 186. b.

§. 1. De hereditatis controuersia. 291 illa, quam Tullius demonstrat; non huius loci est in Sententia d. §phi 19. uestigare, sed infra tractabitur. Nunc sententia explorata ad uerba loci propositi lectionemque redeamus. Lectio Posteaquam cognouimus, Caecinam fuisse non §phi 19. Aebutium, qui bona possederit et familiae herciscundae arbitrum postulauerit, illud quoque patet, neque uulgarem Codicum lectionem neque earum, quas supra retulimus, coniecturarum, praeterquam Schützii, ullam ferri posse, hanc uero ita esse praeferendam, ut ad sensum quidem nihil sit, quod reprehendas, de uerbis autem sic statuatur, quod prius scripsit ciste » pro « ipse » certum esse ipsissimumque, quod Tullius scripsisset 23) : alteram quoque coniecturam viste paucis « diebus", dum melius aliquid afferatur, probandam esse atque adeo in textum recipiendam, at de ipsa Tullii scriptura eo usque dubitari licere, ut, si cui suspicio inciderit, post uocem postulauit uel Atque uerba complura librariorum culpa olim excidisse, ne is quidem plane deridendus fuerit 26) : quamquam nolo eam con¬ 25) Quam saepissime haec proquadam laborare. Deinde quam nomina a librariis scribendo sint Schützius improbauit figuram dicommutata, uidesis apud Zumcendi « illis paucis diebus », ea, ptium ad I. in Verrem 7, 20. 41, si per se consideretur, minime 105. III, 29, 70. IV, 7, 15. uitiosa optimique exempli est. Adde pro Caecina 29, 84. vs. Conf. in Verrem Act. I, 6, 17. « Istum locum fugis » rel., ubi in Quid quod etiam otiosum pronoomnibus paene Codd. uox istum men illis a V. D. parum uere corruptelae cessit. dicitur, quippe quo adiecto, si 26) Videri potest hoc loco narrectum eius rei sensum habeo, ratio sterilitate, omnis autem pauci dies computentur inde ab oratio tenuitate et ueluti macie actu postulandi, aut, si quod aliud

Lectio de §phi 19. 292 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. iecturam lectori commendare, quae mihimetipsi, ut uerum fatear, modo probabilis modo superflua uidetur. uerbum proxime praecesserit, ad um, quod inter uidendum ac id referantur; quum contra, si denunciandum elapsum sit: quod illis omittatur, pauci dies de- inelegantius mihi uidetur. monstrent illud temporis spati¬

§. 2. De iure ac formula interdicti de ui uulgaris seu quotidiani. Constat, in caussa proposita Caecinam de certo quodam fundo sibi restituendo egisse ex interdicto, quod vocatur de ui hominibus coactis armatisue. Hoc autem interdictum, quum tam origine quam ratione sua nihil aliud sit nisi uetus illud et uulgare interdictum de ui, in peculiarem formam, nouatis quibusdam rebus, aliis additis, aliis detractis, redactum ac singulari cuidam rei gestae figurae accommodatum destinatumque : ratissimum duco, prius uulgarem illam pristinamque interdicti formam cognoscere, deinde, quid alterum diuersi habeat praecipuique, inuestigare. Illius autem interdicti ius ac rationem facilius perspiciemus, quum antea, quomodo conceptum compositumque fuisset, intellexerimus. Quam interdicti formulam, partim testimoniis, partim argumentis partim coniectura ducor, ut talem fere illis temporibus fuisse existimem: UNDE TU NUMERI NEGIDI AUT FAMILIA AUT PROCU- Formula. RATOR TUUS AULUM AGERIUM AUT FAMILIAM AUT PROCURATOREM ILLIUS IN HOC ANNO VI DEIECISTI, QUA DE RE AGITUR, CUM ILLE POSSIDERET, QUOD NEC VI NEC CLAM NEC PRECARIO A TE POSSIDERET, EO RESTITUAS. Primaria testimonia haec sunt : Cicero pro Tullio c. 44. 45.

Vulgaris formulae testimonia. 294 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. « Fuit illud interdictum apud maiores nostros de ui, « quod hodie quoque est, UNDE TU AUT FAMILIA AUT « PROCURATOR TUUS ILLUM AUT FAMILIAM AUT PROCURA- « TOREM ILLIUS IN HOC ANNO VI DEIECISTI. Deinde ad¬ «ditur illius iam hoc caussa quicum agitur: CUM ILLE «POSSIDERET ; et hoc amplius: QUOD NEC VI NEC CLAM NEC PRECARIO POSSIDERET. — Multa dantur ei, qui ui «alterum detrusisse dicitur; quorum si unum quodlibet « probari iudici potuerit, etiamsi confessus est, se ui « deiecisse, uincat necesse est: uel non possedisse «eum, qui deiectus sit, uel ui ab se possedisse uel «clam uel precario. Ei, qui de ui confessus esset, tot «defensiones tamen ad caussam obtinendam maiores " reliquerunt. Lex Thoria capite 7. (Ed. Rudorfsti). *) «Sei quis eorum, quibus ita uti s. s. est ager in «terra Italia datus adsignatus redditus est, ex pos¬ «sessione ui eiectus est, quod eius is quei eiectus est, « possederit, quod neque ui neque clam neque precario « possederit ab eo, quei eum ea possessione ui eiecerit, «tum Pr. Consolue, quem ex h. l. de eo agro ius dei¬ « cere oportebit, ante Eidus Martias, quae post h. I. «rog. primae erunt, facito, utei is, quei ita ui eiectus verit, eam possessionem unde ui eiectus fuerit, quae¬ « que tunc ibei habuit, recuperet." Cicero pro Caecina c. 19. « . . . hoc ipsum interdictum, de quo agitur, conside¬ «remus. . . UNDE TU AUT FAMILIA AUT PROCURATOR « TUUS . . . 1) Zeitschrift f. gesch. R. W. Tom. X. p. 151. seq.

§. 2. De interdicto de ui uulgari seu quotidiano. 295 ibid. c. 30. « Hoc enim intelligitur: UNDE TU DEIECISTI ; siue ex « quo loco siue a quo loco: EO RESTITUAs; hoc iam sim¬ « plex est: in eum locum restituas rel. ibid. c. 31. « Cur ergo aut in illud quotidianum interdictum, UNDE VILLE ME VI DEIECIT, additur, QUUM EGO POSSIDEREM, si « deiici nemo potest qui non possidet: aut in hoc in¬ «terdictum de hominibus armatis non additur, si opor¬ «tet quaeri, possederit necne?" ibid. c. 32. « In illa ui quotidiana non satis est, posse docere se «deiectum, nisi ostendere possit, quum possideret, tum « deiectum. Ne id quidem satis est, nisi docet ita se « possedisse, ut nec ui nec clam nec precario posse¬ «derit. Itaque is, qui se restituisse dixit, magna « uoce saepe confiteri solet, se ui deiecisse, uerum il¬ « lud addit: Non possidebat: uel etiam, quum hoc ip¬ « sum concessit, uincit tamen sponsione, si planum fa¬ « cit, ab se illum aut ui aut clam aut precario posse¬ « disse. Videtisne, quot defensionibus eum, qui sine «armis ac multitudine uim fecerit, uti posse maiores «uoluerint? hunc uero, qui ab iure, officio, bonis mo¬ « ribus ad ferrum, ad arma, ad caedem confugerit, nu¬ « dum in caussa destitutum uidetis, ut qui armatus de « possessione contendisset inermis plane de sponsione « certaret . . . Ecquid interest, utrum hoc additum, « quum A. Caecina possederit, necne? rel. Gaius IV, 154. « Recuperandae possessionis caussa solet interdictum Vulgaris formulae testimonia.

Vulgaris formulae testimonia. Confirmatio. Litigatorum nomina. Qua de re agitur. 296 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. « dari, si quis ui deiectus sit: nam ei proponitur inter¬ «dictum cuius principium est UNDE TU ILLUM VI DEIE¬ « cisti, per quod is qui deiecit cogitur ei restituere rei « possessionem, si modo is, qui deiectus est, nec ui nec « clam nec precario » rel. Cicero pro Tullio c. 29. « Videtis praetores per hos annos intercedere hoc in¬ «terdicto uelut inter me et M. Claudium: UNDE DE «DOLO MALO TUO, M. TULLI, M. CLAUDIUS AUT FAMI¬ « LIA AUT PROCURATOR EIUS VI DETRUSUS EST; caetera « ex formula." L. 1. pr. De ui et ui armata. (Ulpianus lib. 69. ad Edictum.) «Practor ait: Unde tu illum ui deiecisti aut fami¬ «lia tua deiecit: de eo quaeque ille tunc ibi habuit, « tantummodo intra annum, post annum de eo, quod «ad eum, qui ui deiecit, peruenerit, iudicium dabo. ib. §. 39. « Annus in hoc interdicto utilis est. Quibus testimoniis recitatis pauca mihi supersunt, quae confirmandae illius, quam antea proposui, formulae caussa admoneam. Atque ut litigatorum nomina in formulam interdicti reciperem, cum res ipsa tulit, tum alterius illius formulae, quam e capite 29. pro Tullio exhibui, tenor me mouit. Etenim duas illas interdicti formulas prorsus alia ratione inter se discrepasse mox apparebit. Deinde illud, quod addidi, Qua de re agitur, nullum quidem habet disertum testimonium. At argumento mihi haec fuerunt:

§. 2. De interdicto de ui uulgari seu quotidiano. 297 Vulgo notum est, Romanos tam magistratus quam iurisconsultos in formulis componendis eius uersiculi haudquaquam parcos fuisse 2); multaque sunt exempla, ubi aut prorsus abundat aut praeterquam qui propter acumen occultissima perspiciunt, omnibus uidetur tamen abundare. *) Quare in hoc interdicto quum certa ac manifesta sit utilitate, nulla ratio est credere, hoc ipso loco spretum omissumque fuisse. Utilitas autem, quam dico, in eo facillime cernitur, quod praedium, de quo deiectum se dicit actor et in quod restitui se postulat, certo suo nomine in ea formula non designatur, sed duplici illa particula UNDE— Eo infinite tantum demonstratur. Quae res quam captiosa fuisset, quibusque calumniis ansam praebuisset, nisi additamento illo Praetores cauissent ueraeque interdicti sententiae consuluissent, praeclarum argumentum est ipsa haec oratio, quippe quae, si recte uelis attendere, integra habeat duo capita eiusmodi cauillationibus destinata. Illum dico defensionis locum, quo Cicero docet nihil referre, de fundo Fulciniano an aliunde deiectus sit Caecina, non distinxisse Praetorem locum, quo Caecinam restitui iuberet: itaque necesse esse sponsione uincere Caecinam, undecunque deiectus sit nec restitutus. *) 2) pro Murena c. 13. «neque Top. c. 25. et passim in formulis « tamen quidquam tam anguste apud Gaium. 3) Vide Huschkii Comm. de « scriptum est, quo ego non posactionum formulis, quae in lege «sim QUA DE RE AGITUR addere. » Rubria exstant. Vratislauiae 1832. in Bruto c. 79. extr. « QUA DE «RE AGITUR autem illud, quod 4. p. 22. 4) cap. 28. 29. « multis locis in iurisconsultorum «includitur formulis » rel. Conf. Vulgaris formulae confirmatio O. D. R. A.

Vulgaris formulae confirmat o. Q. D. R A. Quae ibi habuit. 298 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. Quo loco noli mihi obiicere, Tullium, si uerba illa QUA DE RE AGITUR in formulam addita fuissent atque occasionem cum spe praecidissent, illa defensione usurum non fuisse. Nam quae non ualent ad probandum, prosunt tamen interdum ad dicendum: dici autem omnia possunt. Denique tam diffidenter et ueluti fabulae colore inducto disputationem istam Tullius ingressus est, ut manifesto appareat, oratorem prauam quandam, qua aduersarius usus esset, interpretandi rationem peiore etiam eiusdem generis exemplo, quod ipse usurparet, ad absurdum perducere ac refellere uoluisse. Hoc autem uno alteroue uitio plus minus laboraret, nil referebat, ac multo sane ueri est similius, uerba illa QUA DE RE AGITUR consulto esse a Tullio neglecta, quam ut Praetores, relicta caeterorum interdictorum consuetudine *) in hoc duntaxat genere omisisse ea existimemus. Satis de illo uersiculo dictum est, quem uereor ne multo facilius mihi concedatur in ea formula inclusum fuisse, quam (quo nunc transeundum est) quod nihil in interdicti formulam addidi de rebus quas actor quum deficeretur, in eo fundo aedibusue habuit, restituendis. Quippe de illis quoque rebus hoc interdicto agere licuisse constat, *) neque in animo est Rudorffio controuersiam mouere, qui in supplendis legis Thoriae 5) L. 1. pr. Uti possid. L. 1. precario. L. 1. pr. Utrubi. L. 1. pr. De superfic. L. 1. pr. De it. pr. De migrando. — Gai. IV, act. 4. pri. L. 1. pr. §. 29. De 160. Festus s. v. Possessio. aqua quotid. L. 1. pr. De fonte. 6) Vide d. L. 1. pr. §§. 6. L. 1. pr. De cloacis. L. 1. pr. 31 — 34. 37. 38. L. 3. §. 15. Quod ui aut clam. L. 2. pr. De L. 14. L. pen. De ui.

§. 2. De interdicto de ui uulgari seu quotidiano. 299 fragmentis eiusmodi actionem iam illius legis latae tempore obtinuisse statuerit. *) Tamen non arbitror, illarum rerum mobilium disertam mentionem ipsa formula contineri, immo talem potius huius fuisse et conceptionem et interpretationem, ut earum rerum restitutio perinde ac fructuum omnisque caussae uno illo uocabulo RESTITUAs concluderetur. *) Quid igitur est? Aut arbitrio iudicis totum hoc a Praetore commissum esse, quemadmodum de fructibus et reliqua caussa nullo du¬ « continetur. » L. 5. De inter¬ 7) Vide supra p. 294. ibique dictis. (Idem) «Interdicta noxanotam 1. « lia ea sunt, quae ob delictum 8) Hoc quam late patuerit et « eorum, quos in potestate habequam multa fuerint tum Prae¬ « mus, dantur, ueluti cum ui toribus tum iudicibus inde excu¬ « deiecerunt, aut ui aut clam opus tienda, frequens huius uerbi, « fecerunt. Sed officio iudicis con quae obuiam fit, interpretatio et « tinetur, ut dominum sua imcum maxime haec loca ostendunt: « pensa opus restituentem absol¬ L. fl. §. 1. De V. S. (Pompo¬ «uat ; patientiam tollendo operi nius) « Restituit non tantum qui « praestantem noxae dedere iubeat «solum corpus sed etiam qui « et absoluat ; si non dedat, quan¬ « omnem rem condicionemque « tum impensae in tollendo opere « reddita caussa praestet, et tota « erogatum sit, tanti condemnet : « restitutio iuris est interpreta¬ « si neque patientiam praestet «tio.» — L. 22. eod. (Gaius « neque ipse tollat, cum possit, « Plus est in restitutione quam in « in tantum condemnet, in quan¬ « exhibitione : nam exhibere est «tum iudex aestimauerit, atque « praesentiam corporis praebere ; «si ipse fecisset. » — Conf. L. « restituere est, etiam possesso¬ 73. L. 75. De. V. S. L. 173. §. « rem facere fructusque reddere : « pleraque praeterea restitutionis 1. De R. I. L. 17. §. 1. L. 20. De R. V. L. 9. §. 5. Ad exhi¬ L. 81. « uerbo continentur. » — bendum. L. 38. §§. 4—6. 11. De eod. (Paullus) « Cum Praetor usuris. L. 2. §. 43. Ne quid in « dicat, ut opus factum restitua¬ « tur, etiam damnum datum actor lo. pu. L. fi. §. 2. Quod ui aut «consequi debet: nam uerbo reclam. Vat. Fragm. §. 93. «stitutionis omnis utilitas actoris Vulgaris formulae confirmatio. Quae ibi habuit.

300 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. Vulgaris for- bio fuit, 2) aut secutorio arbitrarioue iudicio, quod, mulae confirmatio prout cum periculo aut sine periculo ex hoc interdicto Quae ibi habuit. ageretur, constitui solebat, explicitis uerbis cautum comprehensumque fuisse necesse est statuamus. Quorum illud idcirco non est probabile, quia Praetor expressis uerbis eius rei actionem in Edicto pollicetur: **) hoc autem ut magis placeat quam ipsi interdicto eiusmodi mentionem inculcare, ea maxime mihi caussa est, quod Ulpianum uideo hoc ius ex interdicti ui ac sententia magis quam e uerbis repetere, in uerbis autem ubi confirmatio quaeritur, non interdictum sed actionis potius ex interdicto natae formulam intentionemque demonstrare. 11) 9) Vide loca modo allata et «tur: hic dicendum est, interpraeterea L. 1. §§. 40. 41. L. 6. « dictum nihilominus tenere ; quia h. t. Vat. Fragm. §. 312. cuerum est ui esse deiectum » rel. — Quod genus arguendi e 10) d. L. 1. pr. h. t. formula, quinetiam ipsa dicendi figura, saepius occurrit, ut ecce 11) L. 3. §. 15. h. t. (Ulpianus) « Consequenter autem dicein L. 13. §. 5. De pignoribus, uis, « uerum quidem est, pecuniam « mus, ad res mobiles hoc inter¬ « dictum non pertinere, si quis « solutam non esse, sed auferri « uti frui prohibitus est re mobili; « hypothecam iniquum est » ; quo «nisi si rei soli accedebant res adhibenda sunt ex §. 4. ibid. « mobiles. Si igitur ibi fuerunt, uerba « quia suas condiciones ha¬ « dicendum est, etiam ad eas re¬ « bet hypothecaria actio, id est — « ferri hoc interdictum debere. » «si soluta est pecunia aut satis-L. 1. §. 6. h. t. « Plane si quae « factum est; quibus cessantibus «res sint in fundo uel in aedibus, « tenet. » — Denique uidendum «unde quis deiectus est, etiam ne arbitraria saltem ex hoc in¬ « earum nomine interdictum comterdicto formula talis fere fuerit: — « petere non est ambigendum. » SI PARET, AULUM AGERIUM A §. 32. ibid. « Si fundus, a quo NUMERIO NEGIDIO DE FUNDO COR¬ « ui expulsus sim, mihi restitutus NELIANO, O. D. A. VI DEIECTUM « esset, caeterae uero res, quae ESSE, CUM A. A. POSSIDERET «ui ablatae sunt, non restituan-QUOD NEC VI NEC CLAM NEC PRE-

§. 2. De interdicto de ui uulgari seu quotidiano. 301 Venio nunc ad duplicem illam, quam in interdicti formula posui, exceptionem, CUM ILLE POSSIDERET QUOD NEC VI NEC CLAM NEC PRECARIO A TE POSSIDERET. Quo loco fateor, adeo me testimoniis recitatis confidere, ut ne uocem quidem confirmandi caussa emitterem, nisi de hac ipsa re acerrimum haberem aduersarium illustrissimum praeceptorem meum, quem nisi honoris caussa numquam nomino, Sauinium. Qui mira cum constantia contra priorem illam exceptionem pugnat, atque uerba ILLE POSSIDERET Quod e formula eiicienda esse perseuerat. 12) Non quo neget Vir summus, quaeri in hoc interdicto, possederit actor necne; quod contra affirmauit semper, et aduersus omnes, nuper etiam aduersus Thibautium fortissime atque uerissime defendit. *) Sed quum alterius quoque interdicti, quod est de ui hominibus coactis armatisue, idem de ea re ius fuisse haud minus strenue contendat, probe perspexit, id nemini, mediocriter quidem Romani moris gnaro, se probaturum, si in altero interdicto adiectam in altero omissam illam exceptionem fuisse appareret. Quamobrem in uulgari hoc interdicto de ui ita cum Sauinio de formula dissentio, ut de iure conueniat, in altero interdicto contra est. Posterior autem haec de iure alterius interdicti dissensio, caput ac principium illius, quae hoc loco mihi attingenda fuit, dis¬ CARIO A N. Nio. POSSIDERET, NISI ageretur, secutorium iudicium EUM FUNDUM EASQUE RES, QUAS ualde dissimile fuisse. A. As. TUNC IBI HABUIT, N. N. A. 12) Besitz §. 40. p. 512. seqq. Aio. RESTITUAT, QUANTI EA RES (Ed. 6.) EST, CONDEMNA, S. N. P. A. 13) ibid. p. 510. et §. 10. p. Neque arbitror, ubi ex sponsione 172. seqq. Vulgaris formulae confirmatio. Exceptiones.

Vulgaris formulae confirmatio Exceptiones 302 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. sensionis, inferius exponetur. In praesentia satis est, a testimoniorum nostrorum tenore, contextu, quinetiam scriptura manum depellere, eaque integra et ab omni genere corruptelae ac suspicionis uacua et libera conseruare. Etenim statim in eo captionem uideo, quod in Sauinii libro fragmentum illud legis Thoriae sic exhibetur, ut uerba « quod eius is quei eiectus est possedevrit » et rursus haec « quod neque ui neque clam ne¬ « que precario possederit ab eo, quei eum ea posses¬ «sione ui eiecerit » typorum genere (sicut modo ipse feci) inter se distinguuntur : **) quasi uero haec exceptionem, illa nescio quid aliud continerent ; quum caussa sane nulla dici potest, quin duae exceptiones, ex usitata interdicendi formula petitae, utrisque enuncientur. Eodem consilio, uidelicet quomagis duae illae exceptiones in unam conflarentur ac contraherentur, uariando scripturae genere Vir doctissimus curauit, 15) ut in d. c. 44. pro Tullio Quon particula, ad exceptiones formulis intexendas aptissima sane atque usitatissima, 15) Festus s. v. Possessio. Cic. de 14) l. I. p. 513. not. 1. orat. I, 37. ad Fam. VII, 12. 15) ibid. nota 2. L. 13. L. 14. L. 16. L. 18. 16) Qua de re Sauinium admo¬ De exceptionibus. L. 11. §. 3. neri non opus est: e lege Thoria De exc. r. jud. L. 5. §. 2. De dol. exc. L. 25. §. 17. De heipse exemplum attulit (I. I. Conf. red. pet. L. 122. §. 2. De V. O. p. 540. not. 2.) Cui addam haec : — Conf. Brissonius de Formulis L. 1. §. 6. Ne quid in flu. pu. L. 1. §. 5. Uti possidetis. L. 1. Lib. V. §. 76. p. 383. E uul- §. 7. De cloacis. L. 1. §. 3. L. gari sermone adhibeas Senecae N. Q. IV, 6. 7. §§. 3. 4. Quod ui aut clam.

§. 2. De interdicto de ui uulgari seu quotidiano. 303 a formula auelleretur oratorisque sermoni adiiceretur; Vulgaris formulae confirmatio. quo nihil profecto fieri potest deformius. Neque me fugit, iam antea in principe Editione Amedei Peyron, Viri de tota ea oratione diuinitus meriti, sic exstare: quod qua ratione factum sit, quinetiam consilio an fortuito, equidem ignoro, tamen uix dubito, quin typothetarum erroribus, de quibus memini Editorem cum Orellio nostro conqueri, sit tribuendum, certe a Betero, Huschkio, Orellio Editoribus iamdudum correctum est. 17) Atque haec hactenus. Quodsi quis in ea re, quae ut testimoniis plana fieret curaui, etiam argumenta, Argumenta quibus confirmaretur, desiderauerit, hoc unum rogabo, ut alterum illud interdictum, quod Uti possidetis appellatur, attente uelit mecum considerare. Quippe id interdictum, quum ab Ulpiano sic conceptum traditur, UTI EAS AEDES, QUIBUS DE AGITUR, NEC VI NEC CLAM NEC PRECARIO ALTER AB ALTERO POSSIDETIS, QUOMINUS ITA POSSIDEATIS, VIM FIERI VETO; 18) apud Festum hanc formulam, antiquiorem profecto, inuenimus: UTI NUNC POSSIDETIS EUM FUNDUM, QUO DE AGITUR, QUOD NEC VI NEC CLAM NEC PRECARIO ALTER AB AL-TERO POSSIDETIS, + ITA POSSIDEATIS, ADUERSUS EA VIM FIERI VETO. 19) Iam ut mittamus uocabulorum AEDES ac FUNDUM di¬ 17) Eandem sententiam aduer¬ Conf. Gal. IV, 160. L. un. C. sus Sauinium defendit Jordanus Uti possidetis. I. I. p. 8. 19) s. u. Possessio, apud O. 18) L. 1. pr. Uti possidetis. Müllerum p. 233.

Vulgaris formulae confirmatio Argumenta. Auctoritates. Varietas. 304 Cap. 1. De iure caussae Caecinianae. uersitatem dubiamque extremorum, quae e Festo exhibui, uerborum lectionem; quibus de rebus nihil sane hoc loco attinet quaerere : quid ad hanc similitudinem addi potest? Nonne eodem plane modo hae formulae inter se differunt, atque in interdicto de ui antiquam illam legis Thoriae ac Ciceronis formulam cum contractiori illa, quam ad Gaii quidem et Ulpiani tempora uerissime Sauinius defendit, discrepare contendimus? Denique de omni illa formulae conceptione ne auctoritatibus 0) uidear carere, mecum sentiunt Huschkius, Walterus,*) Rudorffius??) Superest, ut de uarietate formularum, quas in hoc interdicto obtinuisse memoriae traditum est, dispiciamus. Primum autem est, ut quaeratur, quaenam ratio intercesserit inter formulam illam, quam Ciceronis aetate solennem usitatamque fuisse antea statuimus et e cap. 44. pro Tullio probare studuimus, atque alteram, quae in d. cap. 29. pro Tullio habetur. Quarum illa quum tali fuit exordio : UNDE TU, NUMERI NEGIDI, AUT FAMILIA AUT PROCURATOR TUUS AULUM AGERIUM AUT FAMILIAM AUT PROCURATOREM ILLIUS IN HOC ANNO VI DEIECISTI rel. hanc contra sic conceptam fuisse apparet: UNDE DE DOLO MALO TUO, NUMERI NEGIDI, AULUS 20) ad c. 44. et 46. pro Tul¬ 21) Gesch. d. R. R. p. 780. lio, in Analectis p. 161. seq. et 22) Zeitschr. f. gesch. R. W, in Richteri Annalibus criticis Tom. Tom. X. p. 63. seqq. IX. p. 591.

§. 2. De interdicto de ui uulgari seu quotidiano. 305 AGERIUS AUT FAMILIA AUT PROCURATOR EIUS IN HOC Vulgaris formulae uarietas. ANNO UI DETRUSUS EST rel. Enimuero huius diuersitatis VV. DD. alii aliam caus¬ ) sam rationemque reddiderunt, ut ecce Huschkius 23 censuit, posterius hoc exemplum esse interdicti de ui ex uetustiori edicto, ad superiorem autem modum hac aetate, qua Caecinae caussa acta est, in Praetorum edictis quidem plerumque uel perpetuo interdicti formulam propositam fuisse; at Praetorum decreta, nondum lege Cornelia lata, quae edicta perpetua in decernendo sequi iussit ?), ita secundum uarias caussarum figuras uariasse, ut ubi cuius familia deiecisset, interdicerent UNDE A FAMILIA TUA DETRUSUS EST; ubi procurator, UNDE A PROCURATORE ; denique si quis ipse deiecisset, aliis fortasse iuuantibus, ista tempestate (per illos annos) tali formula, UNDE DE DOLO MALO TUO DETRUSUS EST, 23) ad c. 29. pro Tullio, in « tores quilibet solebant iura ea, Analectis p. 142. seq. — Eum se¬ « secundum quae essent iudicacutus est Reinius, R. Pr. R. p. «turi, scripta edicto proponere. 511. — Caeteroquin in d. c. 29. « Neque uero omnia iura statue¬ M. Claudii nomen fictitium esse, « rant, quae ad contractus dirigen-Huschkio contra Beierum et Wal¬ « dos pertinerent; neque id simul « semelque fecerant, neque scriterum (I. I. p. 779.) adsentior. Qua de re cum maxime conferen¬ « pto iuri steterant: sed illud mudum est caput 20. legis Rubriae. « tauerant saepius, multaque in 24) Asconius in Cornelianam p. « hac re ad gratiam uel odium cer¬ 58. (Ed. Baiteri) : « Aliam deinde « torum hominum, ueluti fieri as¬ « legem Cornelius, etsi nemo re¬ « solet, gerebantur. Igitur legem « pugnare ausus est, multis tamen «tulit, ut et statim a principio «inuitis tulit, ut Praetores ex « Praetores ante edicerent, quo « edictis suis perpetuis ius dice¬ « iure essent usuri, et deinde ne¬ «rent : quae res cunctam gratiam « quaquam ab eo deflecterent. » — « ambitiosis Praetoribus, qui uarie Perlata illa lex est C. Calpurnio «ius dicere solebant, sustulit. » — Pisone M. Acilio Glabrione Coss. Dio Cassius XXXVI, 23. « Praea. u. c. 687. 20 Semestria, Lib. II.

306 Cap. 1. De iure caussae Caecinianae. Vulgaris for- saepius uterentur. Denique uetustiorem, quam V. D. mulae uarietas. dicit, hanc formulam longe mitiorem fuisse quam alteram illam (quam e capite 44. pro Tullio nos proposuimus), quippe qua propter seruorum quoque ac procuratoris facta dominus alligetur. Contra Sauinius 23), quo ordine duas illas formulas modo adscripsi, eundem existimat etiam temporis esse, quo quaeque constituta atque in Edicto proposita fuerit: in eo quoque Huschkio aduersatur, quod statuit, priorem leniorem, posteriorem seueriorem fuisse. Etenim ubi Practor interdixisset UNDE TU . . . DEIECISTI, ei, quicum ageretur, eiusmodi latebram relictam fuisse, ut diceret, non ipsum se sed alios (quamquam se mandante uel iubente) deiecisse : cui calumniae quomagis obsisteretur, alteram illam formulam, UNDE DOLO MALO TUO . . . VI DETRUSUS EST 26), compositam atque, ut actori optio esset, priori seruata in edictum additam fuisse. Quae Virorum doctissimorum sententiae ambae partim ueri partim falsi aliquid habere uidentur. Mea autem coniectura haec est: Formula illa, quam e d. c. 44. priorem adscripsi, c. 30. pro Tullio: Unde dolo malo 25) l. I. p. 517. meo ui deiectus sit. Sic enim esse 26) In d. cap. 29. habetur Unlegendum, non uti in Editionibus de DE dolo malo rel., eaque parperperam habetur A dolo malo ticula, ab Huschkio I. I. apte demeo, praeter sermonis consuetudifensa, nullo iure hic eiecta esse nem etiam Codicis palimpsesti, uidetur. Quamquam ultro conquem nuper denuo contuli, auctocedo, ubi sententia magis interritas facit. Qua de re disputandi dicti quam formula referretur, locus erit in tertio libro nostro ad breuius illud loquendi genus etiam orationem pro Tullio. usitatius fuisse : ueluti statim in

§. 2. De interdicto de ui uulgari seu quotidiano. 307 uetustissimam duco, cuius quidem notitia ad nos per- Vulgaris formulae uarietas. uenerit, eademque ad haec tempora usque, quibus Caecinae caussa acta est, conseruata fuit nec umquam ex Edictis in perpetuum sublata neque aliter commutata quam ut uerbis detrudere, eiicere, deiicere gliscentibus annis, quinetiam fortasse per diuersa eiusdem aetatis interdicta paullulum uariaret. 27) Atque hoc est quod Cicero in d. c. 44. refert, fuisse illud interdictum apud maiores de ui, quod hodie quoque sit. Quid igitur opus fuit, ut, quum haec formula in edicto proponeretur, Praetores nonnumquam per hos annos altero illo interdicto et noua quadam formula intercederent, quemadmodum Cicero in d. c. 29. tradidit? Nimirum quod Sauinius ostendit, uulgarem, de qua antea diximus, formulam aliquando propter angustiorem istam uocum Procurator et Familia interpretationem, quam Cicero defendens Caecinam inter exempla perstrinxit 23), nimis apparuisse actori difficilem calumpro 27) Caecina c. 17. « Quid? « gnificat. » — De uerbo Eiicere « detrusum dices? nam eo uerbo uide d. c. 7. legis Thoriae, uerbis « antea Praetores in hoc interdicto supra p. 294. exhibitis. Cic. de « uti solebant. » — Conf. ibidem c. lege agraria III, 3, 11. « etiamne 16. s. fi. « deiectus detrususque « si ui eiecit? etiamne si clam, sum. » L. 4. §. 27. De usurp. et «si precario uenit in possessiousuc. pro Tullio c. 29. 45. — Ad¬ « nem? Ergo hac lege ius ciuile, de ex alio Edicti capite : pro Quin¬ « caussae possessionum, Praetoctio c. 27. 6. extr. — Sauin. I. I. « rum interdicta tollentur. » L. 18. p. 519.— Verissime autem Husch¬ §. 15. De dam. infe. — De uerbo kius ad d. c. 29. « Illa uero, in¬ Deiicere conferantur loca ex oraquit, « uox detrusus idcirco uidetione pro Caecina supra p. 295. « tur Praetoribus displicuisse, quoadscripta. « niam eam solam uim, quae mac 28). 19. 20. « Si me uillicus « nu et ipso tactu corporis fit, si¬ « tuus solus deiecisset, non familia

Vulgaris formulae uarietas. 308 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. niaeque obnoxiam, prorsus infitiari non audeo, quamquam satis antiquam duco horum uocabulorum interpretationem, quam ueram aequam bonoque iudice dignam, quinetiam expeditam exploratamque esse Cicero demonstrat: tantummodo non adducor ut credam talem caussam fuisse, cur altera illa formula, quae dolum eius quicum agitur tam personae eius quam familiae procuratorique substituit, a Praetoribus componeretur atque in Edicta reciperetur, aut e peculiari saltem quarumdam caussarum figura actoribus accommodaretur. Contra hoc magis arbitror Praetores mouisse, quod in quibusdam caussis intelligebant, iniquiorem existere uulgarem interdicti formulam ei quicum agitur iustoque « miliae genere et nomine conti¬ « deiecisset, ut opinor, sed aliquis « nebuntur. » — De familiae no¬ « de familia . . . Quid enim famine in hoc interdicto uide L. 1. « cilius est quam probari iis, qui §§. 16 — 18. 20. h. t. L. 195. « Latine sciant, in uno seruulo fa¬ §. 3. De V. S. Paulli V, 6, 3.; « miliae nomen non ualere? Si in aliis rebus: L. 40. De V. S. « uero ne habeas quidem seruum « praeter eum, qui me deiecerit, Appuleii Apolog. p. 52. (Bipont.) « clames uidelicet : Si habeo fa¬ « Quindecim liberi homines popualus est, totidem serui familia, «miliam, a familia mea fateor «totidem uincti ergastulum. » «te esse deiectum. Neque du¬ Phaedri Fab. III, 19. « Aesopus « bium est, quin, si ad rem iudi¬ « candam uerbo ducimur, non re, « domino solus cum esset familia » rel. Conf. Festum, Brissonium, « familiam intelligamus, quae con¬ «stat ex seruis pluribus ; quin Forcellinum, Dirksenium s. v. Familia; Rittershusium (apud Schul¬ « unus homo familia non sit . . . tingium) ad d. Paulli locum ; « At uero ratio iuris interdictique Fornerium ad d. L. 40. — Adde: « uis et Praetorum uoluntas et hopro Tullio c. 10. et L. 2. §. 14. « minum prudentium consilium et Vi bon. rap. — De procuratore « auctoritas respuat hanc defenuide supra p. 118. seqq., ubi « sionem et pro nihilo putet . . . etiam Ciceronis uerba in nota « Etiam . . si tuus seruus nullus 11. exhibui. «fuerit sed omnes alieni ac mer¬ « cenarii, tamen et ipsi tuae fa¬

§. 2. De interdicto de ui uulgari seu quotidiano. 309 periculosiorem. Quod ubi de eo, quod ipse deiecisset, agebatur, nunquam, opinor, usu uenit. Quid autem quum aut familia aut procurator deiecerat? Si id solum spectaueris quod plerumque fieri solet, uidelicet ut ex eiusmodi deiectione dominus possideat, expedita res est, nec quidquam iniqui habet interdictum, quo ex facto familiae procuratorisue ad restituendum dominus tenetur. Sed diuersa res erat, si quando (id quod rarius quidem at nonnumquam tamen accidit, ac facile potuit interdictum componentes effugere) ex illo familiae procuratorisue facinore fructum dominus non ceperat, neque fundum, quem actor interdicto repetebat, possidebat, neque restituendi facultatem habebat. Nam tunc sane, nisi mandante uel iubente, sciente ac prudente domino, denique nisi dolo malo domini factum esset, durissimum fuit dominum ad restituendum damnumque sarciendum teneri ac, nisi omni modo satisfaceret, litis aestimatione atque adeo poenis condemnari.29) 29) Hoc quoque loco Husch « praestare cogitur, id quidem kius magna ex parte mecum fa¬ « quamuis Aedilium edictum (L. 1. cit; nam ad d. c. 29. sic scri¬ « §. 1. L. 25. §. 3. De aedil. ed.) psit : « Quod interdictum (scil. « adhuc similiter scriptum sit, uulgare ex d. c. 44.) « longe se¬ « paullo durius est, unde eius men¬ « uerius est superiori (in d. c. «tio in eo edicto de ui, quod Ul-29.), « siquidem eo propter ser¬ « pianus (L. 1. pr. De ui) nobis « uorum quoque ac procuratoris — « seruauit, merito est detracta.» « facta dominus alligatur; et in Equidem quam V. D. constituit « persona quidem seruorum iudistinctionem inter familiam et «stissime ; his enim non cohibitis, procuratorem, consulto omisi, « si postea noxae deditis ei carenquia in actionibus, quae familiae « dum erit, ipse sibi imputabit donomine darentur, non puto illa « minus: sed quod etiam procura aetate tam expeditum fuisse, quod « toris, cui bonorum suorum adalias docemur, dominum noxae « ministrationem permisit, facta dedendo adeo perfungi posse, ut Vulgaris formulae uarietas.

Vulgaris formulae uarietas. 310 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. Atque haec, mea quidem sententia, caussa fuit, cur nouam illam interdicti formulam componerent, quam, conseruata caeteroquin uetere illa ac uulgari, huic duntaxat generi accommodabant, eaque ratione et iuri et aequitati consulere solebant. Quod si ita est, uerissime Cicero in d. c. 29., proposita illa formula, quicquid de ui huius exempli ad probandam M. Tullii caussam statuas, dicere pergit: « Sicut ita interdictum est et sponsio facta, ego me «ad iudicem si defendam, ui me deiecisse confitear, « dolo malo negem; ecquis me audiat? Non opinor « quidem. Quia si ui deieci M. Claudium, dolo malo «deieci; in ui enim dolus malus inest: et Claudio « utrumuis satis est planum facere, uel se a me ipso «'ui deiectum esse, uel me consilium inisse, ut ui « deliceretur. Nec puto huic coniecturae meae officere nouam quandam tertiamque eius interdicti formulam, quam Gaii, Ulpiani caeterorumque iurisconsultorum, quos nostros haud absurde appellamus, temporibus obtinuisse, partim testimoniis docemur, partim uestigiis odorari possumus. 30) Eam puto talem fere fuisse: « uerbum refertur ad personam recte restituisse aut satisfecisse « eius, qui deiecit, nec pertiuideretur. Qua de re proprius « neat ad eum, cuius familia deiedisputandi locus erit in libro ter¬ « cit, (nec enim ego uideor detio, ubi de iure caussae Tullia¬ «iecisse si familia mea deiecenae tractabimus. «rit) consequens fuit addere aut 30) Vide L. 1. pr. h. t. (Verba « familia tua deiecit.» Conf. §. habes supra p. 296.) §. 11. ib. 15. ib. — De exceptione uide « Ait Praetor, Deiecisti aut fami¬ « lia deiecit: merito familiae men¬ Gaium IV, 154. Paullum V, 6, «tio habita: nam cum deiecisti 7. L. 1. §. 30. L. 18. pr. h. t.

§. 2. De interdicto de ui uulgari seu quotidiano. 311 UNDE TU NUMERI NEGIDI AULUM AGERIUM IN HOC ANNO VI DEIECISTI AUT FAMILIA TUA DEIECIT, O. D. R. A., QUUM NEC VI NEC CLAM NEC PRECARIO A TE POSSIDERET, EO RESTITUAS. Etenim quo magis ius ciuile inde ab hac Ciceronis aetate litteris excolebatur atque elatiori quadam doctrina in artem expoliebatur, eo magis solidum tam cauendi quam interpretandi genus, ex ipsis iustitiae aequitatisque praeceptis deriuatum, priscis istis uerborum ambagibus infinitisque captationibus successit. Unde cum saepe alias tum in hoc interdicto effectum, ut commodiori quadam breuitate in componendis actionum aliarumque rerum formulis deinceps defungerentur. **) Ut ecce quum in ueteribus illis interdictis iuxta dominum deiectum etiam familia ac procurator eius commemoraretur, posthac hisce omissis solum dominum retinuerunt, quoniam, ueluti corporali illo uerbi delicere intellectu in iuris effectum utilitatemque conuerso, statuebant, cuius familia aut procurator deliceretur, eum, si 9 per hos antea possedisset, ipsum uideri deiectum. 32 Conf. §. 6. I. De interdictis. « caussa mentis trepidatione. Sed - De anno uide loca supra (p. 296.) « postea detracta est uis mentio allata. «ideo, quia quodcunque ui atroci 31) E magna exemplorum alia « fit, id metu quoque fieri uideaiura spectantium copia unum hoc «tur. » Conf. L. 3. pr. eod. afferam: L. 1. Quod met. ca. Adde in Verrem III, 65. «C. Gal- (Ulpianus) « Ait Praetor: Quon « lus . . . postulauit a L. Metello, C METUS CAUSSA GESTUM ERIT, « ut ex edicto suo iudicium daret C RATUM NON HABEBO. Olim ita « in Apronium Quod per uim aut « edicebatur: QUOD UI METUSUE « metum abstulisset, quam formu¬ « CAUSSA. Vis enim fiebat men¬ « lam Octauianam et Romae Me¬ «tio propter necessitatem imposi¬ « tellus habuerat, et habebat in « tam contrariam uoluntati; me¬ « prouincia » rel. «tus, instantis uel futuri periculi 32) L. 1. §. 22. h. t. « Quod Vulgaris formulae uarietas.

Vulgaris formulae uarietas. 312 Cap. 1. De iure caussae Caecinianae. Simili ratione a parte deficientis procuratorem expunxerunt, quia, ubi dominus mandasset ratumue habuisset, ipsum deiecisse iudicabant, alias non dominum sed ipsum procuratorem conueniri uolebant. 33) Familiae autem mentionem idcirco conseruauerunt, quia, etiamsi nullo modo uoluntatem suam dominus accommodasset, nihilominus familiae nomine ita tenebatur, ut leuiori tamen restituendi genere, hoc est noxae dedendo et quod ad se peruenisset reddendo expedire se posset. 34) « seruus uel procurator uel colo¬ « alicuius occidit. Cum autem « nus tenent, dominus uidetur « falsus est procurator, cum ipso « possidere : et ideo his deiectis « tantum procuratore interdici de¬ « ipse deiici de possessione uide « bere. Sabini sententia uera « tur, etiamsi ignoret eos deiectos, « est. — Sed et si quod alius de¬ « per quos possidebat. Et si quis «iecit ratum habuero, sunt qui «igitur alius, per quem possi¬ « putent secundum Sabinum et « debam, deiectus fuerit, mihi « Cassium qui ratihabitionem « competere interdictum, nemini « mandato comparant, me uideri « dubium est. — §. 46. ibid., cu¬ « deiecisse interdictoque isto teius loci uerba uide supra p. 191. «neri: et hoc uerum est. Rectius not. 49. — Sauinius I. I. §. 33. « enim dicitur, in maleficio ratip. 436. « habitionem mandato compara¬ 33) L. 1. §§. 12 — 14. h. t. « ri.» — Conf. L. 3. §§. 10. 11. « Deiecisse autem etiam is uideeod. L. 152. §§. 1. 2. De R. I. «tur, qui mandauit uel iussit, ut Sauinius I. I. p. 516. seq. « aliquis deiiceretur: parui enim 34) L. 1. §. 15. h. t. « Quod « referre uisum est, suis manibus «igitur additur, aut familia tua « quis deiiciat an uero per alium. « deiecit, merito scriptum est in « Quare et si familia mea ex uo¬ « eum casum, in quem familia « luntate mea deiecerit, ego ui¬ « mea ui deiecit. Caeterum si « deor deiecisse . . . . Quoties ciussit, ipse deiecit: nec gra¬ « uerus procurator deiecerit, cum «uari debet dominus, qui non « utrolibet eorum, id est, siue « iussit, si seruorum suorum fa¬ « domino siue procuratore, agi « ctum praestaret, etsi non iussu « posse Sabinus ait . . . non enim « eius deiecerunt; nam non gra¬ « excusatus est qui iussu alicuius quabitur hoc nomine, quippe « deiecit, non magis quam si iussu « cum aut peruenit ad eum ali¬

§. 2. De interdicto de ui uulgari seu quotidiano. 313 Denique exceptionem CUM ILLE POSSIDERET uides omissam esse ac uerbis UNDE DEIECISTI, fortasse etiam altera exceptione, quae reliqua est, tacite comprehensam. 33) Quo interdicendi interpretandique genere quum tam duplicis illius formulae consilio quam iuri, quo tunc utebantur, omnino satisfieret, quid mirum, hisce lurisconsultorum temporibus ueteres istas interdicti conceptiones in desuetudinem abiisse ac uestigiis nullis relictis euanuisse ? « quid, et restitueret (Hal. : re¬ « tit nisi ei, qui tunc, cum deli¬ « ceretur, possidebat: nec alius «stituet, Vulg. : restituerit); aut « non peruenit, et ipsos seruos « deiici uisus est quam is qui « possidet. » — Vat. Fragm. §. 91. « maleficii caussa noxae dedendo « indemnis erit : quod enim noxae Idem (?) Lib. II. de Interdictis, sub titulo Si uti frui prohibitus « dedere compellitur, in damno esse dicetur. « Non is, ad quem « non debet reputare, cum ser¬ « ea res pertinet . . . legatum est, «uus hoc (alias additur: modo) « qui utendi fruendi caussa, cum « possit domini deteriorem con¬ « ususfructus ad eum pertineret, « dicionem facere. » — Non, quod « missus in qua re sit, possidere typis distinxi, ab Hotomano re- « eam uidetur, et ob id, qui uti ceptum, Brenkmanno probatum, « frui prohibitus est, proprie dehabetur in Cod. Rehd. et in meo, « iectus dici non potest, ideo spepraeterea in hisce impressis : Ro¬ « cialiter hoc interdictum eo casu mae (V. Pucher) 1476. Venetiis « desiderari.» — Conf. loca supra (N. Ienson) 1477. Lugduni (Io. Syber) 1482. Norimbergae (Koallata p. 310. not. 30. — Caeteburger) 1483. Venetiis (B. de Torrum iuris potius rationem quam tis) 1484. ibid. (G. d'Arriuabeformulam interdicti spectat quod Paullus habet in L. 8. h. t. « Fulnis) 1493., denique Haloander. « cinius dicebat, ui possideri, §. 19. ibid. « Si quis tamen neget « quotiens uel non dominus, cum « se seruum uel familiam defen¬ « tamen possideret, ui deiectus « dere, cogendus est pati hoc in¬ « terdictum, ad hoc scilicet, ut «est. — Similiter in L. 3. §. 12. h. t. ad Edicti tenorem, non ad « quod ad eum peruenit restiinterdicti formulam referendum « tuat.» 35) L. 1. §. 23. h. t. « Interputo quod Ulpianus scripsit : « Hoc « interdictum etiam aduersus eum « dictum autem hoc nulli compe-Vulgaris formulae uarietas.

Vulgaris formulae uarietas. 314 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. Incertum denique illud est, quando primum coeperint certis de caussis uerba IN HOC ANNO, quo perpetuum esset interdictum, missa facere : quippe haud raro hoc usu uenisse necesse est, ex quo tempore etiam post annum interdicebatur, dummodo ad eum, qui ui deiecisset, aliquid peruenisset. *) Propter hanc uero aliasue fortasse magnas et iustas caussas Ciceronis iam aetate Praetores aliquando tantundem ab Edicto deuiasse, haudquaquam incredibile est. Qua de re audiamus Ulpianum, qui in libro XX. ad Edictum 37) haec retulit: « Iulianus scribit, si alter possessor prouocet, alter « dicat eum ui possidere, non debere hoc iudicium (scil. communi diuidundo) « dari, nec post annum « quidem: quia placuit, etiam post annum in eum, « qui ui deiecit, interdictum reddi. Et si precario « (inquit) dicat eum possidere, adhuc cessabit hoc « iudicium, quia et de precario interdictum datur. Sed « et si clam dicatur possidere qui prouocat, dicendum « esse ait, cessare hoc interdictum: nam de clande¬ «stina possessione competere interdictum inquit." « proponitur, qui dolo malo fecit, « in sepulchro ui aut clam factum « quo quis armis deficeretur » rel. « est uel in abdito alio loco; sed 36) Quo loco, sicuti recte Sa¬ « et si sub terra fieret opus uel uinius (1. I. p. 545.) monuit, sem¬ « sub aqua uel cloaca aliquid faper is quicum agitur habebatur, «ctum sit; etiam post annum « caussa cognita competit interubi ex ui sua etiam tunc possidebat. — De illo iure uide infra p. 321. « dictum de eo quod factum est. 37) L. 7. §. 5. Comm. diuid. « Nam caussa cognita annuam ex¬ « ceptionem remittendam, hoc est, Conf. L. 15. §. 5. Quod ui aut clam. (Ulpianus) « Sed si is sit «magna et iusta caussa ignoran¬ « locus, in quo opus factum est, « tiae interueniente.» Conf. §§. 3. 4. 6. ibid. « qui facile non adiretur, utputa

§. 2. De interdicto de ui uulgari seu quotidiano. 315 Atque de formula quidem satis. Nunc ad ipsum huius interdicti ius rationemque ueniamus. Quae res quum in celeberrimo illo, quem supra dixi, Sauinii libro sic tractetur, ut, quod corrigam aut noui adiiciam, nihil admodum habeam, placet III. Praeceptoris mei doctrinames) per indicem exponere. Primum igitur est in hoc uulgari seu quotidiano interdicto de ui, ut actor, quum deiiceretur, possederit 33); nec credendum est iis, qui eius possessionis deteriorem facilioremue condicionem fuisse quam in interdicto Uti possidetis existimauerunt. Sed non satis est possedisse actorem, nisi illud accedat, eum nec ui nec clam nec precario ab aduersario possedisse"). Quo loco admonendi sumus, non putari eum ui possidere, qui possessionem ui sibi ereptam in ipso congressu per uim recuperauerit. Non enim id solum licet, uim ui depellere possessionemque ui defendere, uerum etiam ui recuperare possessionem ui amissam, dummodo in continenti non ex interuallo id fiat (1). « Qui ui aut clam aut precario 38) Videsis I. I. p. 510—45. « possidet ab aduersario, impune 39) Vide supra quae de for¬ « delicitur. » — L. 1. §. 30. h. t. mula disputauimus et loca ibi « Qui a me ui possidebat, si ab allata, p. 293. seqq. et p. 301—4. « alio deficiatur, habet interdi-Praeterea conf. L. 1. §. 23. h. t. «ctum.» L. 18. pr. eod. — De (uerba modo adscripsi in nota 35.) diuerso lustiniani iure conf. §. §§. 9. 10. 26. ibid. L. 4. §. 28. 6. 1. De interdictis. De usurp. et usuc. — De d. §§. 41) L. 1. §. 27. h. t. «Vim 9. 10. consulendus est Sauinius «ui repellere licere, Cassius scri¬ I. I. §. 7. p. 72. seqq. « bit; idque ius natura compara¬ 40) Vide loca supra p. 293. «tur. Apparet autem (inquit) ex segg, allata Adde Paulli V, 6, 7. Vulgaris interdicti ius.

Vulgaris interdicti ius 316 Cap. 1. De iure caussae Caecinianae. Vis autem, quae huic interdicto locum faciat, atrox esse debet, h. e. uis corporalis, quae adeo possessoris siue corpus siue animum commouet, ut possessionem retinere non possit, eamque siue detrusus siue deterritus relinquere cogatur“2). Quo genere differt hoc in¬ « eo, arma armis repellere licere. » « nihil habent aduersus eum, qui §. 28. ibid. « Vi possidere eum « prior fecit, iniusti ; et non, quo¬ « definiendum est, qui expulso ue¬ « niam res pares sunt, etiam id «tere possessore adquisitam per « est iustum, quod antecessit. » — « uim possessionem obtinet: aut Conf. L. 45. §. 4. Ad legem A- « qui in hoc ipsum aptatus et quiliam. L. 12. §. 1. Quod met. « praeparatus uenit, ut (ui ?) conca. L. 7. §. 3. L. fl. §. 2. Quod «tra bonos mores, auxilio, ne ui aut clam. « prohiberi possit ingrediens in 42) L. 1. §. 3. h. t. «. Ad « possessionem facit (al.: uim « solam autem atrocem uim per « faciat). Sed qui per uim pos¬ «tinet hoc interdictum.» §. 29. «sessionem suam retinuerit, Laibid. «. . . Idem Labeo ait, eum, « beo ait, non ui possidere.» De « qui metu turbae perterritus fusententia corruptissimi huius loci « gerit, uideri deiectum. Sed — uide Basilie. Tom. VII. p. 405. « Pomponius ait, uim sine coreod [L. 17.]. (Julianus) « Qui pos¬ « porali ui locum non habere. « sessionem ui ereptam ui in ipso « Ergo etiam eum, qui fugatus est « congressu reciperat, in pristi¬ « superuenientibus quibusdam, si « nam caussam reuerti potius quam « illi ui occupauerunt possessio¬ « ui possidere intelligendus est: « nem, uideri ui deiectum.» «ideoque si te ui deiecero, illico De lectione Ergo pro Ego, quod «tu me, deinde ego te ; Unde ui Florentinus habet, uide Saui¬ «interdictum tibi utile erit.» nium l. 1. §. 31. p. 405. not. 1. L. 3. §. 9. eod. « Eum igitur, Ergo in meo quoque Codice est. « qui cum armis uenit, possumus L. 3. §. 5. h. t. « Qui armati ue¬ « armis repellere, sed hoc con¬ « nerunt, etsi armis non sunt usi « festim non ex interuallo: dum¬ « ad deiiciendum, sed deiecerunt: « modo sciamus, non solum resi¬ « armata uis facta esse uidetur : « stere permissum ne, deiiciatur, « sufficit enim terror armorum — « sed et si deiectus quis fuerit, « ut uideantur armis deiecisse. » « eundem deiicere non ex inter¬ §. 6. ibid. « Si quis autem uisis ar¬ « uallo sed ex continenti.» Conf. « matis, qui alibi tendebant, metu Quintiliani Inst. orat. VII, 4, 6. « hoc deterritus profugerit, non « Nam et uis contra uim et talio «uidetur deiectus: quia non hoc

§. 2. De interdicto de ui uulgari seu quotidiano. 317 terdictum ab interdictis Uti possidetis, Quod ui aut clam aliisque actionibus, in quibus, quod ui fieri factumue esse dicitur, adeo latissime patet, ut, quicquid fuerit, contineat's). contra uoluntatem factum « enim Edicto locum faceren rel. — « animo fuerunt qui armati erant, L. 33. §. 2. De usurp. (Julia « sed alio tendebant.» §. 7. ibid. nus) « Si dominus fundi homines Paulli V, 6, 4. « Vi delicitur non « armatos uenientes existimaue « tantum qui oppressu multitudicrit atque ita profugerit, quam¬ « nis aut fustium aut telorum aut « uis nemo eorum fundum ingres¬ « armorum metu terretur, sed et « sus fuerit ; ui deiectus uidetur: « is, qui uiolentiae opinione com¬ « sed nihilominus id praedium .. « perta possessione cessit, si ta- « a bonae fidei possessore usuca¬ « men aduersarius eam ingressus « pitur, quia lex Plautia et lulia «sit. » Conf. L. 1. Quod met. « ea demum uetuit longa possesca. (Verba habes supra p. 311. «sione capi, quae ui possessa not. 31.) L. 2. eod. (Paullus) «Vis «fuissent, non etiam ex quibus « autem est maioris rei impetus, «ui quis deiectus fuisset. » Conf. « qui repelli non potest.» L 3. L. 4. §. 22. eod. §. 1. eod. (Ulpianus). « Sed uim 43) L. 1. §. 5. Quod ui aut « accipimus atrocem et eam, quae Vi fa¬ « clam. (Ulpianus)..... « aduersus bonos mores fiat » rel. « ctum uideri Quintus Mucius scripr [L. 9.]. eod. (Idem). « Metum « psit, si quis contra quam prohi¬ « autem praesentem accipere de¬ « beretur fecerit : et mihi uidetur « bemus, non suspicionem infe « plena esse Quinti Mucii defini¬ «rendi eius: et ita Pomponius «tio. §. 6. Sed et si quis iactu « lib. 28. scribit: ait enim, me¬ «uel minimi lapilli prohibitus fa- «tum sillatum) accipiendum, id « cere perseuerauit facere, hunc « est, si illatus est timor ab ali¬ « quoque ui fecisse uideri, Pae¬ « quo. Denique tractat, si fun¬ « dius et Pomponius scribunt; eo¬ « dum meum dereliquero, audito « que iure utimur. §. 7. Sed « quod quis cum armatis ueniret, « et si contra testationem denun¬ « an huic Edicto locus sit? Et recciationemque fecerit, idem esse « fert, Labeonem existimare, Edi- « Cascellius et Trebatius putant : «cto locum non esse, et UNDE « quod uerum est. » Conf. §§. 9. « UI interdictum cessare, quoniam 10. ibid. L. 20. pr. §. 1. eod. « non uideor ui deiectus, qui delici L. 73. §. 2. De R. I. L. 1. « non exspectaui sed profugi. Ali¬ §. 3. Ne uis fiat ei q. in po. « ter atque si, posteaquam armati (Ulpianus). « Haec actio non tan¬ « ingressi sunt, tunc discessi: huic Vulgaris interdicti ius

Vulgaris interdicti ius. 318 Cap. 1. De iure caussae Caecinianae. Tertio loco requiritur, ut actor ui deiectus sit ab ipso cum quo cuiusue nomine agitur aut ex eorum tamen uoluntate), Quartum est, ut actor propter illam uim possidere desierit“). Nec refert, prohibitus sit quum intrare uellet, an eiectus detrususque, quum ibi tum esset 46). At nunquam interdicto locus est, ubi alia caussa amittendae possessionis interuenerit, ueluti si propter uim metumque possessionem aliquis aduersario tradiderit“). «tum eum tenet, qui prohibuit « praedium, uel si quis eum in « quem uenire in possessionem, « medio itinere detinuerit, et ipse « sed etiam eum, qui possessione « possederit; ui deiectus uidea¬ « pulsus est, cum uenisset in pos¬ «tur: ademisti enim ei posses¬ « sessionem. Nec exigitur, ut ui « sionem, quam animo retinebat « fecerit qui prohibuit. » « etsi non corpore. » §. 25. ibid. 44) L. 7. h. t. (Paullus). « Cum L. 3. §. 8. eod. « Si autem, cum «a te ui deiectus sim, si Titius « dominus ueniret in possessio¬ « eandem rem possidere coeperit, « nem, armati eum prohibuerunt, « non possum cum alio quam te¬ « qui inuaserant possessionem, « cum interdicto experiri.» 12 «uideri eum armis deiectum. » Adde loca supra p. 312. not. 33. Conf. L. 12. L. 18. pr. eod. L. 6. 34. allata. §. 1. L. 7. L. 25. §. 2. De A. v. A. 45) L. 1. §§. 45. 46. h. t. (Ver¬ P. L. 18. §. 15. (conf. L. 15. ba uide supra p. 191. not. 49. De §. ult.) De dam. infe. Paulli V lectione uide Sauinium ibi cit.) 6, 6. Non habetur etiam in Ed. Lug¬ 47) L. 5. h. t. (Ulpianus) «Si «rerum (al.: metu, Cras et Saduni (Io. Syber) 1483. et ibid. (Fradin.) 1513. uinius: per uim) « tibi possessio¬ « nem (Haloander et Vulgata, cer¬ 46) L. 1. §. 24. h. t. « Siue « autem corpore siue animo poste Codex meus, hic inserunt: ui) « tradidero, dicit Pomponius, UNDE « sidens quis deiectus est, palam « est eum ui deiectum uideri. Id¬ « ui interdictum cessare : quoniam « circoque si quis de agro suo « non est ui deiectus qui compul¬ « uel de domo processisset nemine «sus est in possessionem indu¬ « suorum relicto, mox reuertens «cère.» Conf. L. 9. pr. in fl. « prohibitus sit ingredi uel ipsum Quod met. ca.

§. 2. De interdicto de ui uulgari seu quotidiano. 319 Denique hoc interdictum ad res soli tantum perti- Vulgaris interdicti ius net, de rebus mobilibus propter possessionem ui amissam non interdiciturs). Effectus autem interdicti is est, ut actor, si superior discesserit, in eam prorsus condicionem restituatur, qua ante deiectionem fuisset). Primum igitur est, ut in amissam possessionem restitui iubeatur, aut quanti ea res est, aduersarius ei condemnetur so). Accedit sponsionis summa, ubi cum periculo res ad exitum perducta est s*). « intersit: quod alias minus esse 48) L. 1. §§. 3—8. h. t. «... Et « alias plus: nam saepe actoris « generaliter ad omnes pertinet « pluris interesse, hominem reti¬ « hoc interdictum, qui de re solo « nère, quam quanti is est ; uel¬ « cohaerenti deiiciuntur: qualis¬ «uti cum quaestionis habendae « qualis enim fuerit locus, unde « aut rei probandae gratia aut he- « quis vi deiectus est, interdicto « reditatis adeundae intersit eius «locus erit. ... Illud utique in « eum possideri. » Gai. IV, 154. « dubium non uenit, interdictum (Verba exhibui supra p. 295. seq.) « hoc ad res mobiles non pertinere: ibid. §. 163. «... iudicis arbitrio « nam ex caussa furti uel ui bo¬ « si quid restitui . . . debeat, id « norum raptorum actio competit: « sine poena restituit, et ita ab- « potest et ad exhibendum agi » « soluitur: quodsi nec restituat rel. — Paulli V, 6, 5. «. . ., quanti ea res est, con-49) L. 1. §. 31. h. t. « Qui « demnatur » rel. «'ui deiectus est, quicquid damni 51) Gai. IV, 162—64. « Igitur « senserit ob hoc quod deiectus « cum restitutorium . . . inter¬ « est, reciperare debet: pristina « dictum redditur, uelut ut resti¬ « enim caussa restitui debet, quam «tuatur ei possessio, qui ui de- « habiturus erat, si non fuisset «iectus est, . . . modo sine peri¬ « deiectus. » « culo res ad exitum perducitur 50) L. 6. h. t. (Paullus). « In « modo cum periculo. » rel. — ib. « interdicto Unde ui tanti condem¬ §. 165. «Itaque si arbitrum (is cum « natio facienda est, quanti interquo agitur) « non petierit sed taci¬ «sit possidere : et hoc iure nos « tus de iure exierit, cum periculo «'uti, Pomponius scribit; id est, ares ad exitum perducitur: nam « tanti rem uideri, quanti actoris

Vulgaris interdicti ius 320 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. Restitutio uero ac litis aestimatio praeter rem ipsam fructus quoque continet et damnum, denique omnem caussam**), imprimis etiam res mobiles, quas actor, quum de fundo aedibusue deiiceretur, ibi tunc 3). habuit « actor prouocat aduersarium spon¬ « hominibus aestimationem eorum asione Si contra edictum Prae¬ « per interdictum restituere de¬ «toris non . . . restituerit ; ille « beat: sicuti fur hominis etiam « autem aduersus sponsionem ad¬ « mortuo eo tenetur. §. 35. Huic « uersarii restipulatur: deinde a¬ « consequens esse ait, ut uillae « ctor quidem sponsionis formu¬ « quoque et aedium incendio con¬ « sumptarum pretium restituere «lam edit aduersario, ille huic « inuicem restipulationis: sed a¬ « cogatur: ubi enim quis (inquit) « deiecit, per eum stetisse uide¬ « ctor sponsionis formulae sub¬ «iicit et aliud iudicium de re «tur, quo minus restitueret. » «restituenda . . ., ut, si spon-Conf. L. 14. §. 11. Quod met. ca. Paulli V, 6, 8. L. 10. h. t. « sione uicerit, nisi ei res . . . (Gaius) «Si de fundo proprieta¬ « restituatur . . . » — Conf. ibid. « rium et fructuarium praedo ex¬ §. 141. (cuius uerba uide supra « pulerit, atque ob id fructuarius p. 13. not. 12.) « constituto tempore non usus 52) Vide supra p. 299. not. 8.— « perdiderit ius suum: nemo du¬ L. 1. §. 41. h. t. « Non solum «bitat, quin dominus, siue expe¬ « autem fructuum ratio in hoc «riatur cum fructuario aduersus « interdicto habetur, uerum cae¬ « praedonem siue non experiatur, «terarum quoque utilitatum ha¬ « retinere debeat reuersum ad se «benda est. Nam et Viuianus « usumfructum, et quod fructua¬ « refert, in hoc interdicto omnia, «rius perdidit, id ad damnum « quaecunque habiturus uel ad¬ « secuturus erat is, qui deiectus « eius pertineat, cuius facto per¬ «iit. » Conf. L. 9. §. 1. eod. « est, si ui deiectus non esset, re¬ «stitui aut eorum litem a iudice 53) Vide supra p. 298. seqq. et loca ibi allata in notis 6. 11., ueluti « aestimari debere ; eumque tan¬ L. 1. §. 33. h. t. « Quod autem « tum consecuturum, quanti sua « ait Praetor, Quaeque ibi habuit, « interesset, se ui deiectum non « sic accipimus, ut omnes res « esse. §. 34. ibid. ... Denique «scribit Iulianus, eum, qui ui « contineantur, non solum quae « deiecit ex eo praedio, in quo « propriae ipsius fuerunt, uerum « etiam si quae apud eum deposi¬ « homines fuerant, propius esse, «tae uel ei commodatae uel pi¬ « ut etiam sine culpa eius mortuis

§. 2. De interdicto de ui uulgari seu quotidiano. 321 Fructuum computatio inde a deiectionis tempore Vulgaris interdicti ius. fit, nec refert, peruenerint ad eum quicum agitur necne, dummodo ab actore percipi potuissents): sicuti ne ad ipsam quidem rem restituendam quaeritur, an reus possideat 55). 54) L. 1. §. 40. h. t. « Ex die, «gneratae, quarumque usum uel « quo quis deiectus est, fructuum «usumfructum uel custodiam hacratio habetur: quamuis in cae¬ «buit, uel si quae ei collocatae « sunt: cum enim Practor dicat, «teris interdictis, ex quo edita « sunt, non retro computantur. « habuit, omnia haec habendi «Idem est et in rebus mobilibus, «uerbo continentur. §. 38. ibid. « quae ibi erant: nam et earum « Sane quod ait Practor, ibi, « fructus computandi sunt ex quo « quomodo accipimus? utrum in « quis ui deiectus est. » L. 4. C. « eo loco, unde quis ui deiectus eod. (Dioclet, et Maxim.) «... reum c'est, an uero in omni possessio¬ « caussam omnem praestare opor¬ «ne ? Et melius dicetur, non ad «tet; in qua fructus etiam, quos « angulum referendum uel locum, « uetus possessor percipere potuit, «in quo fuerit, uerumetiam ad « non tantum quos praedo perc omnem partem possessionis, « cepit, uenire non ambigitur. » « qua quis caruit, cum deiici¬ «tur. » — L. pen. eod. (Trypho¬ 55) L. 1. §. 42. h. t. « Ex inninus) « Merito Julianus respon¬ «terdicto Unde ui etiam is, qui «non possidet, restituere coge¬ «dit, si me de fundo ui deie¬ «tur. » §. 36. ibid. « Idcirco «ceris, in quo res mouentes « fuerunt, cum mihi interdicto « constare ait, eum, qui ui de¬ « Unde ui restituere debeas non «iecit, quique ui sine dolo malo « solum possessionem soli sed et « desierit possidere, interdicto «teneri. » L. 15. eod. (Paullus) cea, quae ibi fuerunt: quam¬ «. . . Si ui me deieceris ..., « quam ego moram fecero, quo « minus interdicto te conuenirem: « quamuis sine dolo et culpa ami¬ « seris possessionem, tamen dam¬ «subtractis tamen mortalitate ser¬ «uis aut pecoribus, aliisue rebus «nandus es quanti mea intersit: « quia in eo ipso culpa tua prae¬ « casu intercidentibus, tuum ta¬ « men onus nihilominus in eis « cessit, quod omnino ui deie¬ «restituendis esse : quia ex ipso « cisti » rel. — Quo pertinet etiam « tempore delicti plus quam fru¬ L. 16., quae sequitur, eod., si « strator debitor constitutus est. » uera est lectio, quam Sauinius Semestria, Lib. II. 21

Vulgaris interdicti ius. 322 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. Post annum et aduersus heredes id solum continet interdictum, quod ad eum, quicum agitur, peruenerit 36). Item lurisconsultorum saltem nostrorum aetate, et accedente noxae deditione, quoties familiae nomine agebatur 37), (l. 1. p. 535. not. 2.) a Florentina «armis deiectus est: quia ex mutila plane diuersam in Pari- « facinoribus defunctorum de eo, siensibus Codicibus compluribus « quod ad heredem peruenit, et in aliquot Editionibus uetustis «actio datur: sufficit enim, non inuenit : (Ulpianus) « Interdicto « in lucro uersari eum heredem, « Unde ui uti potes, si a filio¬ « non etiam damnum subire. §. 1. « familias deiectus es, ut et eius « Haec actio, quae aduersus hecredem caeterosque successores « caussa, quod ad patrem per¬ « uenit, ipse teneatur. » Codex « pertinet, perpetuo competit, meus ita concinit, ut pro aut et » « quia in ea rei persecutio con¬ « tinetur. » Conf. §. 18. ibid. habeat tamen « aut » ; quod noti¬ — tiae caussa additum uolui. L. 9. pr. eod. (Paullus) « Si plucres heredes sunt, unusquisque 56) L. 1. pr. §. 39. h. t. (Verba habes supra p. 296., ubi « non in amplius, quam ad eum « peruenerit, tenetur. Qua de uide etiam caetera anni testimo¬ « caussa interdum in solidum tenia: quibus adde L. 7. §. 5. «nebitur is, ad quem totum per¬ Comm. diuid.) L. 3. §. 12. h. t. L. 2. C. eod. (Dioclet, et Maxim.) «uenerit, quamuis ex parte heres « Vi pulsos restituendos esse in¬ «sit. » L. 4. De interdictis. L. 35. De O. et A. — Neque tamen «terdicti exemplo, si necdum spondebo, duplicem hanc actio¬ «'utilis annus excessit, certissimi nem post annum et aduersus he¬ «iuris est : et heredes teneri in ctantum quantum ad eos perueredem iam Ciceronis aetate certo iure comparatam fuisse. «nit. » (Conf. Vatic. Fragm. §. 57) L. 1. §§. 15. 19. h. t. 312.) L. 1. §. 48. eod. « Ex caus¬ (Verba uide supra p. 312. not. «sa huius interdicti in heredem 34.) Adde L. 16. eod. (hic su¬ « et bonorum possessorem caetepra not. 55.) conf. L. 1. §. 20. « rosque successores in factum h. t. L. 195. §. 3. De V. S. L. 5. «'actio competit in id quod ad De interdictis. (supra p. 299. not. « eos peruenit » ; L. 2. eod. (Paul¬ 8.) — De actore municipum uilus) « doloue malo eorum factum «est, quominus perueniret. » L. desis L. 4. h. t. Conf. L. 15. §. 1. De dolo. 3. pr. eod. « Quod est et si quis

§. 2. De interdicto de ui uulgari seu quotidiano. 323 Denique hoc interdictum, quamuis non sit famo- Vulgaris interdicti ius. sum es), in parentem patronumque non datur s ). In eo quoque natura actionis ex delicto oriundae interdictum utitur, quod ex pacto 60) rem admissam praecedente exceptio non comparatur. 58) L. 13. h. t. (Ulpianus) «... « Interdictum quoque Unde ui non « neque Unde ui neque aliud in¬ « est aduersus eos reddendum. » «terdictum famosum est. » Conf. L. 7. §. 2. eod. (Ulpianus) « Nec L. 2. pr. De obseq. par. L. 10. « exceptiones doli uel uis metusue §. 12. De in ius uocando. « caussa, uel interdictum Unde ui 59) L. 1. §. 43. h. t. « Inter- «uel Quod ui patiuntur. » Conf. « dictum hoc, quia atrocitatem L. 5. §. 1. L. 6. L. 7. pr. eod. «facinoris in se habet, quaesi¬ L. 11. De dolo. « tum est, an liberto in patronum 60) L. 27. §. 4. De pactis. «uel liberis aduersus parentes Paullus) « Pacta, quae turpem «competit ? Et uerius est, nec « caussam continent, non sunt «liberto in patronum nec in pa¬ « obseruanda; ueluti si paciscar, « rentes liberis dandum esse : me¬ «ne furti agam uel iniuriarum si « liusque erit, in factum actionem « feceris : expedit enim timeri «his competere : aliter atque si «furti uel iniuriarum poenam. «ui armata usus sit aduersus li¬ « Sed post admissa haec pacisci « bertum patronus uel aduersus « possumus. Item, ne experiar cliberos parens ; nam hic inter¬ « interdicto Unde ui, quatenus « dictum competit. » L. 2. §. 1. « publicam caussam contingit, pa¬ De obsequiis parent. (Tulianus) « cisci non possumus. »

Alterius interdicti formula. §. 3. Quemadmodum differat interdictum quod dicunt de ui armata. Alterum de ui interdictum, proprio suo nomine de ui hominibus coactis armatisue appellatum *), uti in Edicto per hosce aliquot annos erat propositum, ita huic caussae, quae inter Caecinam et Aebutium agebatur, nulla re addita detractaue accommodatum fuit. Quamobrem una opera et Edicti et huius caussae formulam explorabimus: siquidem placet hoc quoque loco prius de formula, postea de iuris ratione dispicere. Itaque postulante Caecina uidetur Dolabella Praetor in hunc modum interdixisse : UNDE TU, SEX. AEBUTI, AUT FAMILIA AUT PROCURATOR TUUS A. CAECINAM AUT FAMILIAM AUT PRO¬ 21 1) Breuitatis studio atque ex etiam confirmant, quod uerissicaussae, qua de agitur, natura me Sauinius (l. 1. p. 508.) admoin hac oratione aliquoties appelnuit, casu magis quam ex certo latur interdictum de hominibus artis usu quotidianum illud noarmatis seu de armatis homini men, quo tum uulgare de ui inbus, ueluti in c. 31. extr. ; et terdictum, tum uis, quae ad hoc similiter in c. 8. extr. sic habetur: pertinet, in d. c. 31. et 32. uenit, « Praetor interdixit, ut est cona Cicerone usurpari. Conf. in «suetudo, de ui hominibus ar¬ Verrem I, 19. « Nihil cum Verre « matis. » Contra statim in c. 32. : « de quotidianis criminibus actu¬ « Dupliciter homines deficiuntur, crus sum. » pro Tullio c. 54. « aut sine coactis armatisue ho¬ « agi quidem usitato iure et quo¬ « minibus aut per eiusmodi ratio¬ «tidiana actione potuit », et ad « nem atque uim. » Quae uerba h. I. Huschkius.

§. 3. De interdicto de ui armata. 325 Formula. CURATOREM ILLIUS UI HOMINIBUS COACTIS ARMATISUE Hominibus coactis ar¬ DEIECISTI, QUA DE RE AGITUR, EO RESTITUAS. matisue. Ex quo perspicuum est, in eo difficilius fuisse hoc interdictum quam uulgare, quod non satis esset ui actorem esse deiectum, nisi etiam hominibus aut coactis aut armatis deiectus esset. Hac uero parte amplissimum testimonium praebet haec pro Caecina oratio, nam in c. 21. ipsa uerba illa HOMINIBUS COACTIS ARMATISUE ex interdicti formula recitantur atque singillatim explicantur 2). Caetera, quibus hoc interdictum a uulgari illo differt, eo ualent, ut uariis defensionibus sublatis adiuuetur caussa actoris copiosiorque efficiatur. Quo primum hoc pertinet, quod uersiculus IN HOC In hoc anno. ANNO omittitur. Ecce Tullii testimonium in epistola ad C. Cassium 3): « Sed haec posterius. Tento enim te quo animo «accipias. Si enim stomachabere et moleste feres, « plura dicemus, postulabimusque, ex qua dipécee UI « HOMINIBUS ARMATIS deiectus sis, in eam restituare. « In hoc interdicto non solet addi IN HOC ANNO. Qua¬ 2) Obseruatione dignum est, rum uocem armatis neque Edicto, quod in L. 2. pr. Vi bon. rap. primum in actione, quam dicunt traditur, contineri, neque eius ui bonorum raptorum, inuerso ordine haberi « hominibus armainterpretationem in illo titulo (ni¬ « tis coactisue», pro Tullio c. 7. ; si furtim quodammodo in §. 2. ib.) legi, dum uerbum coactis tam in deinde in titulo Digestorum De ui et ui armata, ubi diligens in¬ Edicto habetur (d. princ.) quam uenitur uocabuli armatis interinterpretatione illustratur in d. pretatio (L. 3. §. 2. seqq. conf. L. 2. §§. 2—7. 12. §. 6. J. De interdictis), uerbum 3) ad Fam. XV, 16, 3., de a. coactis nusquam comparère : conu. 709. tra in actione ui bonorum rapto¬

Formula. In hoc anno. Exceptiones. 326 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. «re si iam biennium aut triennium est, quum uir¬ «tuti nuncium remisisti delenitus illecebris uolupta¬ «tis; in integro res nobis erit. » Hoc autem testimonium ut solum esset, quo de illa interdicti proprietate edoceremur, non Ciceronis, puto, sed fortunae culpa effectum est. Quae si orationem pro M. Tullio integram nobis reliquisset, uix dubito, quin in c. 46. et deinceps *) una cum enumeratione caeterarum rerum, quibus interdictum propter coactos armatosque homines asperius redditur actorique facilius, etiam annuae huius exceptionis omissae disertam mentionem haberemus. Neque illud magnopere mirandum est, in oratione pro Caecina, ubi de interdicti duplici figura agitur, annalem eam alterius naturam non commemorari; nam palam est, oratorem in peculiari possessionis quaestione illic, non in uniuersa utriusque interdicti conceptione ac proprietate uersari. Quocirca non temere inferendum inde erit, alterum fortasse de ui interdictum medio demum uiginti circiter annorum spatio inter Caecinae defensionem atque illam Ciceronis epistolam scriptam annali ea condicione liberatum solutumque fuisse : quae coniectura, si rem ipsam eiusque iuris originem ac progressum obseruaueris, prorsus nihil probabile habere uidebitur. Absunt porro huic interdicto duae illae exceptiones, quas supra cognouimus, CUM ILLE POSSIDERET, QUOD NEC UI NEC CLAM NEC PRECARIO A TE POSSIDERET. 4) Quo de loco uide paullo inferius p. 327.

§. 3. De interdicto de ui armata. 327 Quae res quum iisdem maximam partem testimoniis constet, quibus in uulgare interdictum additas fuisse eas exceptiones confirmauimus *) ; satis nunc habebo, si pauca quaedam loca quasi in supplementum adiecero : pro Caecina c. 8. « P. Dolabella Praetor interdixit, ut est consuetu- «do, de ui hominibus armatis, sine ulla exce¬ «ptione, tantum, ut unde deiecisset restitueret. » ibid. c. 22. « Vim, quae ad caput et ad uitam pertinet, restitui «sine ulla exceptione uoluerunt. Ea fit plerumque « per homines coactos armatosque rel. » pro Tullio c. 46. « Age illud alterum interdictum consideremus, quod «item nunc est constitutum propter eandem ini¬ « quitatem temporum nimiamque hominum licen¬ «tiam . . . . 6) «sime, inquit, constat, Cicero¬ 5) Vide supra p. 293. seqq. ac « nem in sequentibus interdictum, praecipue pro Caecina c. 31. 32. « quod uulgo de ui armata appel¬ 6) Haudquaquam me fugit, «latur, proposuisse et cum inl [Sauinium (1.]. p. 517. not. 2.) «terdicto de quotidiana ui conuetare, ne eum locum ad inter¬ « tulisse. De quo ne dubitemus, dictum de ui armata referamus, « facit totius loci ratio et arguimmo de illa uulgaris interdicti « mentorum consequentia. Nam formula, quae in c. 29. traditur, « supra §. 43. Cicero concluserat, quasi in hoc c. 46. iterum tracte¬ « in iudicium de ui armatis hotur, cogitare. Quod, ut uerum « minibus non propter damnum fatear, artificium mihi uidetur «sed propter arma homines uocacontiguum istis, quae supra (p. «ri, ideoque illam defensionem, 302. seq.) reprehendi. Hic ego, ciniuria factum non esse, quae quo contra ueniam, nihil habeo «in lege Aquilia ualeat, ab hac firmius quam quae olim Husch¬ « actione alienam esse. Hoc iam kius ad d. c. 46. copiose et sub¬ « exemplo illustraturus consimile tiliter disseruit. Nam, & certis-Formula. Exceptiones.

Formula. Exceptiones. 328 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. Gaii Comm. IV. §. 155. «Interdum tamen etiam ei, quem ui deiecerim, la « quamuis a me aut ui aut clam aut precario possi¬ « deret, cogor restituere possessionem, uelut si ar- « mis eum ui defecerim: nam Practor ... L. 14. h. t. Pomponius lib. 29. ad Sabinum. « Sed si ui armata deiectus es ; sicut ipsum fundum «recipis, etiamsi ui aut clam aut precario eum « possideres : ita res quoque mobiles omnimodo « recipies. » « interdictorum par affert, quorum de meo addam, EANDEM illam « altero qui conueniatur, quibus iniquitatem temporum nimiam¬ « dam defensionibus perinde adque hominum (licentiam), propter quam illud alterum interdictum «iuuetur atque is qui damnum nunc constitutum esse in d. cap. « dederit et lege Aquilia caussam « dicat. Huic uero interdicto ut 46. docemur, aliam tamen nul¬ « alterum simile sit eique, quod lam esse posse nisi eam hominum malam consuetudinem nimiamque « Cicero probaturus erat, conuelicentiam in cap. 8. ibid., propter «niens, necesse est, primum ut quam hoc iudicium (de damno « ex eadem caussa ueniat, deinde dato bonisue raptis ui hominibus «ut asperius sit in eum, qui dewiecit, detractis illis additamenarmatis coactisue) constitutum est. «tis, quae eum, qui ui solum Quae quum his uerbis adumbre¬ « deiecit, tuentur ; postremo ut ita tur, « Nam cum multae familiae « dicerentur in agris longinquis « institutum sit propterea, quod « ipsum factum, ad uim etiam ar¬ « et pascuis armatae esse caedes- « que facere, cumque ea consue¬ « mis additis, atrocius sit. Quae «tudo non solum ad res priuatocomnia in unum de ui armata crum sed ad summam rempubli¬ « interdictum cadunt. Hoc enim « cam pertinere uideretur » ; ne¬ « interdicto duas istas defensiones, cessario hercle efficitur, simili¬ « Cum ille possideret et Quod nec tudinem inter illud iudicium (in «ui nec clam nec precario possidec. 8.) et hoc interdictum (in c. «ret, consulto et iudicii exaspe¬ «randi gratia praetermissas esse, 46.), quam Cicero suggerit, in «itidem multis ostendit Cic. pro ipsa hominum armatorum com¬ « Caec. 31. et 32. » — Hoc unum memoratione positam fuisse.

329 §. 3. De interdicto de ui armata. Quid multa? Talem fuisse tam in Edicto Praetoris quam in illo Caecinae iudicio alterius huius interdicti de ui formulam, qualem a principio descripsimus, quod sciam, non ambigitur. Itaque si intra angustissimos propositi terminos uelimus disputationem continere, iam liceat interdicti formulam relinquere atque ad ulteriora procedere; uerumtamen non possum mihi temperare, quin nouam quandam rem ac quaestionem, alienam quidem caussa Caecinae, at ad uniuersam rationem huius formulae magnopere pertinentem, attingam. Certum est, hoc interdictum tali forma fuisse tam in Edicto propositum quam Caecinae postulanti a Dolabella Praetore redditum, ut exceptionem nullam haberet. Quod autem uulgo creditur siue suggeri tacite solet, ne capax quidem ullius exceptionis fuisse, uideamus uerum sit necne. nullo hoc constat *), inter-Atque testimonio certe « eandem exceptionem, Quod non 7) Quale etiamsi haberemus, «tu ui aut clam fecisti? Et ait uidesis in interdicto Quod ui aut « Iulianus, aequissimum esse, clam, quam circumspecte foret « hanc exceptionem dari: nam audiendum. Nam in L. 1. §. 3. « si tu, inquit, aedificaueris ui Quod ui aut clam quum sic scri¬ « aut clam, ego item demolitus psit Ulpianus, « aduersus uim « fuero ui aut clam ; et uteris « uel quod clam factum est, nulla « aduersus me interdicto : hanc ciusta exceptione se tueri po¬ « exceptionem profuturam. Quod « test » ; ecce statim in L. 7. §. 3. « non aliter procedere debet nisi eod, idem Ulpianus, « Bellissime, « ex magna et satis necessaria « inquit, apud Iulianum quaeri¬ « caussa ; alioquin haec omnia «tur, an haec exceptio noceat « officio iudicis celebrari opor¬ « in hoc interdicto, Quod non tu «tet. » — Conf. L. 3. §§. 2—4. « ui aut clam feceris ? utputa utor L. fl. §. 2. eod. « aduersus te interdicto Quod ui « aut clam: an possis obiicere mihi Formula. Exceptiones.

Formula. Exceptiones. ad Fam. VII, 13. 330 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. dicti autem ratio et ueluti communis actionum natura repugnare uidetur 2). Quid enim? si quis posteaquam ui armata alterum deiecisset, cum eo pepigerit eique prorsus satisfecerit, quinetiam emerit fortasse rem, traditamque pretio soluto acceperit ?) : nonne aduersus interdicentem illum de ui hominibus coactis armatisue exceptio pacti et necessaria et utilis erit? Quod si quis mihi reponat, ex postfacto hanc exceptionem quaeri, illud autem recte dici posse, ipsi saltem eiusmodi deiectioni iustam excusationem, unde exceptio comparetur, nunquam adesse ; etiam hoc loco certum quoddam exemplum mihi praesto est cum maxime ad refellendam eam opinionem idoneum. Quamquam facile concedo, rariorem in hoc interdicto exceptionum usum fuisse. Exemplum autem, quod dico, inuenitur in notissima illa Ciceronis ad Trebatium epistola **), quae uerba haec continet: « Sed . . . te istic inuitum non esse uehementer gau¬ « deo: ... tantum metuo, ne artificium tuum tibi « parum prosit. Nam, ut audio, istic « sidere: nam si ab eodem emis¬ 8) Conf. L. 27. §. 4. De pactis, « set, incipere etiam pro emptore quam supra attuli p. 323. not. 60. « posse dominium capere. » — 9) Vide L. 6. §. 3. De precario. Quod scripsi existimari pro uul¬ (Ulpianus) « Julianus ait, eum, gari Codicum Editionumque le¬ « qui ui alterum deiecit et ab ctione existimare, est coniectura « eodem precario rogauit, desi-Schultingii ad h. I. in Notis ad «nere ui possidere et incipere Digesta, ed. N. Smallenburg. « precario, neque existimari sibi 10) ad Fam. VII, 13., data « ipsum caussam possessionis mu¬ IV. Non. Mart. a. u. 701. « tare: cum uoluntate eius, quem « deiecit, coeperit precario pos¬

331 §. 3. De interdicto de ui armata. « Non ex iure manum consertum, sed mage ferro « Rem repetunt. « Et tu soles ad uim faciundam adhiberi, neque « est, quod illam exceptionem in interdicto perti¬ « mescas: Quod tu prior hominibus armatis non «'ueneris. Scio enim, te non esse procacem in la¬ « cessendo *) ... Sed alias iocabimur. » Primo mihi est huius loci lectio, quam exhibui, aduersus Beierum atque Huschkium defendenda. Quorum ille breuiter statuit, in exceptione illa pro Quod legendum esse Quo, i.e. in quam possessionem 12): hic uero, quum de Codicum habitu dubitaret, coniecturam eam ita probauit, ut aut « quo t. p. h. a. non uene¬ «ris' aut « quod t. p. h. a. ueneris » legendum censeret, uidelicet altero ipsam exceptionis formulam, altero rationem tantum sententiamque exceptionis, obliquo sermone enunciatam, contineri iudicaret. Nunc posteaquam ex Orellii nostri curis apparuit, Codicum auctoritatem a uulgata lectione, quam retinui, stare 13); id solum relinquitur ut admoneamus, ne ab sensu quine et re iudicata p. 522. seqq.) 11) Conf. ibid. Ep. 10., ad praeualebit eorum Codicum aueundem Trebatium eodem anno ctoritas, qui Non seruauerunt, scriptam, uerbis « Sed tu in re nuper ab Ellendtio quoque peramilitari multo es cautior quam peram repudiatum. Verba haec « in aduocationibus . . . Sed iam sunt : « petitor, rursus quum « satis iocati sumus », rel. « peteret, ne exceptione exclu¬ 12) Vide eius notam 4. ad Ar¬ « deretur, Quod ea res in iudigumentum orationis pro Tullio, «cium antea non uenisset. » p. 3. Conf. Heffterum ad Gaii librum 13) Simili ratione in celebri IV. Cap. 22. p. 108. et Zimmerillo loco, de Oratore I, 37. sennium l. I. Tom. III. p. 290. tentia perspecta (de qua uidesis librum meum de Litiscontestatio-Formula. Exceptiones. ad Fam. VII, 13.

Formula. Exceptiones. ad Fam. VII, 13. 332 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. dem ullam esse emendandi necessitatem. Quam qui animo conceperunt, in eo decepti sunt, quod existimabant, uocabulum Quod ferri non posse, ubi uerborum structurae, si pronominis loco haberetur, repugnaret, neque animaduertebant copiam illam locorum, quae plane nullam dubitationem recipiunt, quin coniunctiuae particulae non pronominis munere illud fungatur *): unde uerissime mihi uidetur Sauinius collegisse, duas illas particulas Quon . . . Non in formulis exceptionum sic coniungi solitas esse, ut ad sensum tantundem ac Nisi ualerent 15). Videamus nunc de ui ac sententia huius exceptionis. Eam Huschkius ad uulgare de ui interdictum ita retulit, ut ex generali Edicti formula (ea scilicet parte, qua quod ui aut clam aut precario ab aduersario actor possedisset, excipitur) totam exceptionem effictam et caussae, quae ageretur, quasi accommodatam esse statuerit 16). Quo loco, pace Viri doctissimi dixerim, iterum dissentio. Etenim prorsus est incredibile, eum, qui uulgari quotidianoque interdicto de ui conueniretur, quum non simplicem tantum uerum etiam armatam uim ab actore prius passum se esse diceret, idcirco nouam quandam adeoque angustiorem et minus sibi ex¬ 14) E locis supra allatis (p. 15) l. I. p. 540. not. 2. 16) Hic denuo ad Praetorum 302. not. 16.) uide praecipue L. 1. §. 7. De cloacis. L. 13. L. 14. illam consuetudinem, plebiscito L. 16. L. 18. De exceptionibus. Cornelio anteriorem, Huschkius L. 11. §. 3. De exc. r. jud. L. 5. recurrit, quam Viri docti con¬ §. 2. De dol. exc. L. 25. §. 17. iecturam supra retulimus p. 305. De hered. pet. Cic. de orat. I. I.

333 §. 3. De interdicto de ui armata. pedientem difficilioremque exceptionem aut postulaturum aut accepturum fuisse, repudiata uidelicet atque omissa communi eademque uberiori exceptione, quae in tralatitia Edicti formula omnibus proposita esset. Quid quod ipsum huius loci uocabulum prior haud ambigue demonstrat, non eum solum quicum agitur uerum etiam actorem de ui hominibus armatis commissa queri? Ex quo fit, ut satis exploratum mihi uideatur, in e hac epistola eiusmodi exceptionem in medium proferri, quae ad alterum de ui interdictum, quod est de hominibus coactis armatisue, proprie pertineat, eique, ubicunque res ferret, postulante eo quicum agebatur, inseri solita sit. Quid enim ? quem homines armati aggrediuntur, nonne ius erit possessionem armis ipsum quoque aut retinere aut, etiamsi momento temporis forte cesserit, in ipso congressu statim recuperare? At enim qui ita se defendit, ne deiecisse quidem uidetur, itaque exceptione prorsus non indiget. Testis est Ulpianus, quinetiam lutianus 17). Nae tu caue hoc mihi obiicias; nam mei testes hi sunt, tantum adhibeas quaeso, quae de diuersitate temporum ad formulas actionum tam concipiendas quam interpretandas non ratione modo sed etiam exemplis antea docuimus 13). Quid ergo est? Quemadmodum in uulgari illo de ui interdicto supra apparuit, Ciceronis etiamdum aetate uocem Deiicere ita insertam formulae intellectamque fuisse, ut praeter corporalem quasi deiiciendi detrudendiue actum plane nihil significaret, 17) Vide loca, quae supra ex- 18) supra p. 311. seqq. hibui p. 315. not. 41. Formula. Exceptiones. ad Fam. VII, 13.

Formula. Exceptiones. ad Fam. VII, 13. 334 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. ac propterea, ne idem paterentur qui possidenti et qui non possidenti uim fecissent, etiam peculiare illud additamentum CUM ILLE POSSIDERET requireretur; postea uero emendata expolitaque cauendi interpretandique arte idem uocabulum ueluti iuris quodam spiritu perfusum atque possessionis amissae intellectu auctum, adeoque illam exceptionem CUM ILLE POSSIDERET insuper habitam elisamque fuisse; cuius diuersitatis et progressionis alia quoque exempla supra cognouimus 19) ; sic in promptu est intelligere, uerbum Deiicere ex uetere consuetudine etiam eum inclusisse, qui modo ui deiectus statim deiectorem inuicem deiecisset; eamque caussam fuisse, ut ei, quicum hoc interdicto de ui armatis hominibus ageretur, quum nihil commisisset nisi possessionem armis tum amissam eodem quasi puncto temporis iisdem armis recuperasset, exceptio et utilis et necessaria esset. Siquidem iniquum uisum est, illum interdicto teneri, qui armis deiectus armis in possessionem ita se restituisset; neque tamen uulgari exceptioni QUOD NEC UI NEC CLAM NEC PRECARIO A TE POS-SIDERET aditus fuit, quoniam qui quotidiana ui deiectus uel clam uel ex precario possessione frustratus arma cepisset, atque sic possessionem rursus expugnasset, nullo exceptionis auxilio nullaque iuris defensione dignus esse uidebatur. Huic autem iuris rationi quum exceptionis ope illius, quam Cicero d. loco nobis tradidit, plenissime satisfieret; quid mirum, eam his temporibus, in hac uerbi Deiicere interpretatione, denique in pristina illa 19) p. 311. seqq.

335 §. 3. De interdicto de ui armata. summaque contra uim armatam seueritate, huic ipsi interdicto ex caussarum necessitate addi solitam esse; postea uero, ubi qui possessionem ui amissam in ipso congressu ui recuperasset, ne deiecisse quidem uideri coepit, tamquam superfluam exoleuisse 20) atque e memoria prorsus euanuisse ? Caeterum quam adhuc exposui naturam huius exceptionis ac rationem, ea optime, opinor, conuenit generali illius uersiculi sententiae, quae cur tot controuersiis implicaretur, caussa nulla fuit, dummodo contextus ea forma, quam exhibui, ab Orellio secundum ueram iustamque Codicum Mss. auctoritatem constituta, integra seruaretur 2). Sic enim Tullius ioca¬ 20) Quid si ui quotidiana denes praecipue sunt hae : Lamiectus statim armis possessionem bini : « Et tu non soles » rel., recuperasset, num ex luriscon¬ Schützii : « At tu non soles » rel. sultorum nostrorum sententia in-Benedicti : « Et tu soles ad uim terdicto de ui armatis hominibus « facundiam adhibere » rel. Quae teneretur? Si dicis, idem interdenique uerba omnia in Cratandicti puri ius erit atque Ciceronis drina plane sunt omissa. Illam aetate per exceptionem istam comautem Benedicti lectionem (ut de parabatur ; nec repugnant supracaeteris taceam) ueram esse, ne dicta luliani et Ulpiani loca; si Bentiuoglius quidem, diligens negas, paullo lenior uidebitur alias et laboriosus Epistolarum interdicti interpretatio his tem¬ Tullianarum Editor, mihi fidem poribus effecta; quod ne ipsum facit, a quo non modo recepta quidem habet offensionem. Uti¬ (eiecit etiam non ante ueneris que iudicis arbitrium plurimum de quo supra diximus) uerum iam his temporibus in hoc genere etiam in hunc modum defensa potuisse, planissime declarat L. est : « Sic praeter nostrorum ple¬ 7. §. 3. Quod ui aut clam (cuius « rosque multi aliorum cum Rec. uerba uide supra p. 329. not. T.) « et Edd. Med. et Min., hoc senet complura fragmenta ex iis, « su : istic ferro, non iuris dispuquae attuli supra p. 299. not. 8 « tationibus cernitur, at tu ICtus, 21) Diuersae Editorum lectio¬ « si quando uim adhibes, eam Formula. Exceptiones. ad Fam. VII, 13.

Formula. Exceptiones. ad Fam. VII, 13. lus et ratio. 336 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. tur: Parum tibi prodest apud Caesarem iuris tua prudentia, nam ferro non iure illic res geritur. Ne tu quidem a bellando habes uacationem??), neque in ista ui facienda tibi periculosa erit illa interdicti, quod est de ui armata, exceptio QUOD TU PRIOR UI HOMINIBUS ARMATIS NON UENERIS. Quippe tardior es ad pugnandum?), neque, opinor, armis quemquam petis nisi propter summam defendendi tui necessitatem. Nunc exposita alterius huius de ui interdicti formula sequitur ut de iure eius, quibus rebus a uulgari interdicto de ui differat, ex instituto dispiciamus. Quo loco primum hoc inter omnes constat, ad id interdictum, sicuti formula docet, uim requiri eo insignem, ut hominibus aut coactis aut armatis sit « non ferro sed facundia et uber¬ « significabant . . te istam mili¬ « tate disserendi soles exercere. «tiam iam firmo animo ferre et « Vulgata lectio : et tu soles ad « esse fortem uirum et constan¬ «uim faciendam adhiberi, iam «tem... Quare perge ut coe¬ « diu eruditos fatigauit. Schütz, «pisti: forti animo istam tolera « ut alios omittam, auctore Lam- « militiam » rel. — Conf. notam « bino correxit: at tu non soles quae sequitur. «ad uim faciendam adhiberi; 23) Vide I. I. 10, 2. « Sed tu « quae lectio nimis longe recedit «in re militari multo es cautior «a mstis. Et adhibere quidem, non « quam in aduocationibus » rel. « adhiberi est in omnibus fere ibid. 17, 1. «mihi interdum pi¬ « Ambrosianis. » «ger, interdum timidus in labo¬ 22) Conf. Epist. ad Trebatium «re militari . . . uidebare.» ibid. 18, 1. « Tu me uelim de ratione I. I. 8, 1. «. . . sum admiratus, « cur tribunatus commoda, dem¬ « Gallici belli certiorem facias : « pto praesertim labore militiae, c ego enim ignauissimo cuique « contempseris. » ibid. 18, 1. «... « maximam fidem habeo. »

§. 3. De interdicto de ui armata. 337 perpetrata 24). Ea corporis tactu atque adeo uulnera- lus et ratio tione an animi solum terrore deiectionem effecerit, nil magis refert, quam in uulgari de ui interdicto inuenimus 23). Quamquam non solum Ciceronis aetate, uerum etiam satis diu post quaesitum uariatumque de ea re inter juris peritos fuisse, multa testimonia et exempla declarant 26). Nec satis caussae esse uidetur, quin ea, quae de armis, de cogendo, de hominum numero et qualitate Tullius definit ?), iam tunc magis obtinuisse credamus; tantum ut concedamus, magnas saepe his temporibus inter uerbum et sententiam, inter rigorem quemdam interpretandi atque aequitatem, e uariis caussarum figuris usu uenisse contentiones, priusquam aequa illa ratio, de qua Caecinae defensor nostrique lurisconsulti satis inter se consentiunt 23), concordi peritorum iudicantiumque sententia confirmaretur atque in exploratam iuris doctrinam conuerteretur. Altera porro eaque grauissima utriusque interdicti diuersitas in eo fuit, quod per illam Ciceronis aetatem in seueriori hoc interdicto nihil actori nocebat, — do praecedenti nota 25. demon¬ 24) Vide supra p. 325. not. 2. Ulteriora quaedam de disiunctiostraui. 27) pro Caecina c. 21. 22. ne et q. g. a. in libro tertio no¬ 28) Conferenda d. cap. 21. 22. stro ad orationem pro Tullio cum fragmentis supra allatis p. tractanda erunt. 325. not. 2. Adde L. 41. L. 233. 25) Vide supra p. 316. ibique §. 1. De V. S. L. 9. L. 11. §. 1. loca in nota 42. exhibita. Adde Ad leg. Iul. de ui pu. §. 5. I. De pro Caecina c. 14—17. pu. iud. Festus voc. Arma. Isi¬ 26) Conferenda sunt tam inter dor. XVIII, 5. p. 1268. (Ed. Gose quam Caecinae cum defensiothofredi 1622.) Non. Marcell. IV, ne uaria Labeonis, luliani, Pom-79. (ib. p. 635.) ponii ac deinceps caeterorum dicta in fragmentis illis, quae mo¬ 22 Semestria, Lib. II.

338 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. lus et ratie, non modo ui, clam, precario ab aduersario possedisse, uerum etiam omnino non possedisse ; contra nonnihil aliquando intererat, e praedio eiiceretur aliquis, quum in eo tum esset, an prohiberetur tantum accedere et intrare. Qua de re tametsi Sauinius in diuersa est opinione 23), certus tamen sum, Virum hunc peritissimum, si modo uera esse, quae de utriusque interdicti formula disputaui se), sibi persuaserit, ultro mihi de ea iuris ratione in interdicto de ui armata concessurum esse. Unum hoc restat quod iniecit, caussam Caecinae, etiamsi possessionem ei ad uincendum necessariam fuisse negaremus, nihil adiuuari, quoniam palam sit, eum haud magis detinuisse fundum, quo de agitur, quam possedisse 31). Eius uero argumenti uis ac ratio quum ex caussae Caecinianae natura, non e communi iure, originem ducat, atque ad hoc inde sit tantum consecutione quodammodo translata: placet eam disputationem tantisper differre, donec perspecta integra huius interdicti proprietate ad ipsam Caecinae caussam accesserimus 32). Qui uero actionum formulas, a Romanis tum consultis tum magistratibus tum iudicibus diligentissime conceptas, subtilissime expolitas, religiosissime obseruatas, adeo pro paruulorum crepundiis fuisse putant, ut non dubitent affirmare, uulgare de ui interdictum rum, Gesch. d. R. R. p. 780. 29) l. I. p. 511. seqq. — Conf. not. 28. hic supra p. 301. 32) De illa re et quaestione 30) Vide supra p. 301. seqq. uide infra §. 6. et p. 313. 315. seqq. 31) 1. I. p. 514. Conf. Walte¬

§. 3. De interdicto de ui armata. 339 distinctam illam exceptionem CUM ILLE POSSIDERET ha- lus et ratio. buisse, alterum interdictum non habuisse, nihilominus eorum interdictorum ius tale fuisse, ut in utroque possessio actori ad uincendum aeque necessaria esset: isti hercle non refellendi mihi sunt, sed maximopere hortandi, ut priusquam de huiusmodi rebus sententiam ferant, prima saltem Romani iuris morisque elementa uelint perdiscere. Caeterum quemadmodum supra in quotidiano interdicto ostendi, ita me cum Sauinio de formula dissentire, ut ad Gaii et Ulpiani tempora plane mihi conueniat 33); sic in altero de ui interdicto ultro concedo, hisce Jurisconsultorum temporibus explorati juris fuisse, actorem, nisi tum, quum uim pateretur, possedisset, non modo interdicto uincere sed ne deiectum quidem dici posse 34). Quod si a Praetore, ut de ui hominibus coactis armatisue interdiceret, is postularet, qui ad ipsum congressum illum prior hominibus coactis armatisue uenisset; ex iis, quae de formula disputauimus 33) satis, opinor, perspicuum est, eum quicum ageretur exceptione olim ex facto accommodanda, postea ipso lure meraque interdicti interpretatione, tutum saluumque fuisse. Tertio loco constat, quum annale esset uulgare de ui interdictum, alterum hoc perpetuum fuisse 36) 33) Vide supra p. 313. not. 35. 35) Vide supra p. 330. seqq. 34) Conf. ibidem et Huschkium 36) Vide supra p. 322. not. 56. ad c. 46. pro Tullio, in Anal. et p. 325. seq. p. 165.

lus et ratio. 340 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. Accedit quod Ulpianus tradit, obsequium patronis . parentibusque praestandum non obesse, quominus liberi libertiue de ui armata interdicant *): id enim propter maiorem iniuriae grauitatem huic interdicto uidetur prae uulgari concessum fuisse 38). Superest ut admoneamus, Ciceronis aetate, quandocunque ex interdicto de ui hominibus coactis armatisue ageretur, si uera est Huschkii coniectura 32), semper cum periculo rem ad exitum perductam esse, neque ei, quicum ita interdiceretur, sponsionis euitandae petendique arbitri optionem, in restitutoriis exhibitoriisque interdictis iam tunc usitatam e) postea perpetuam *), datam permissamque fuisse. Quod ut mihi persuadeam, (ipsis prope utar Huschkii uerbis) cum maxime me mouet altum in Caecinae defensione de arbitraria actione silentium, quam si potuisset Aebutius eligere et tantummodo respuisset caussae suae bonitate et copia fretus, hercle orator 37) Vide supra p. 323. not. 59. « affecit, flagellis fortasse ceci¬ « dit. « — Conf. L. 7. §. 2. De et loca ibi allata. 38) L. 10. §. 12. De in ius iniuriis. Cic. de Inuent. II, 20, 60. 39) De caussa Siliana p. 15. uocando. (Ulpianus) « Praetor ait : seq. (Studien d. R. R. p. 15.) et « In ius nisi permissu meo ne ad c. 53. pro Tullio, in Ana¬ « quis uocet ; permissurus enim lectis p. 178. seq. «est, si famosa actio non sit, 40) pro Tullio c. 53. « Et ego «uel pudorem non sugillat, qua «ipse, tecto illo disturbato, si « patronus conuenitur uel paren¬ « hodie postulem, Quod ui aut «tes. Et totum hoc caussa cogni¬ « clam factum sit, tu aut per « ta debet facere. Nam interdum «arbitrum restituas aut sponsio¬ « etiam ex caussa famosa, ut Pe¬ « ne condemneris necesse est. » « dius putat, permittere debet 41) Vide Gaium supra citatum « patronum in ius uocari a liberp. 319. not. 51. «to; si eum grauissima iniuria

§. 3. De interdicto de ui armata. 341 grauiter in eius audaciam et peruicaciam inuehi lus et ratio. eumque acriter hoc nomine perstringere non supersedisset; neque (id merito adiicietur) quo loco querelam de atrocitate Caecinae in eligendo actionis genere refellit *), de ea re tacuisset 23). Denique summae illi pristinaeque huius interdicti seueritati odioque armatorum hominum similisque licentiae, quae constituendae eius actionis caussa fuit *), ualde consentaneum est, ea quoque parte asperiorem a principio ordinem exitumque fuisse; quem totum postea, sedatis rebus domitaque priuatorum hominum, quae extremis liberae reipublicae temporibus fuerat, licentia, paullatim ad mitius deflexisse atque in commune interdictorum ius transiisse, aliis quoque exemplis docuimus. 42) c. 3. extr. « Verumtamen quod modo exhibui, argumentum « nimiae uestrae benignitati papeto. Nam haud exploratum mi¬ « reremus, si alia ratione ius hi est, quod Sauinius statuit, « nostrum recuperare possemus. etiamsi is, quicum agebatur, ar¬ « Nunc uero quis est, qui aut uim bitrum petere noluerit, actoris « armatis hominibus factam relintamen, cum periculo an sine pe¬ « qui putet oportere, aut eius riculo experiri mallet, optionem « rei leuiorem actionem nobis alifuisse. — System d. R. R. Tom. V. p. 499. « quam demonstrare possit ? » rel. 43) Non ex ipso Tullii dicto, 44) pro Tullio c. 8—13. 46.

§. 4. Caecina possederit necne. Sunt qui dicant, Caecinam, quum deliceretur, possedisse, sunt qui negent. Nae tu crede mihi, nuper extiterunt quoque, qui, si recte attendas, hoc dicerent, Caecinam neque possedisse neque non possedisse. Itaque operae pretium erit de ea re diligenter inuestigare. Ac primum uideamus, quibus argumentis Cicero planum facere uelit, Caecinam possedisse, deinde caetera uestigia, si quae forte inueniantur, quo nos ducant. Docendi autem principium orator ex eo petit, ut dicat, Caesenniam fundum illum, quo de agitur, possedisse; si non (ut ipse affirmat quidem, sed probaturum se haudquaquam confidit) ex emptione ac pro suo, at (quod aduersarius concedat) propter usumfructum omnium bonorum, a Fulcinio, superiore uiro, sibi relictum *). 1) c. 4. « Moritur Fulcinius. .; « quoad uixit, possedit Caesen¬ « testamento facit heredem, quem «nia? Usus enim, inquit, eius « habebat e Caesennia filium, « et fructus fundi testamento uiri «fuerat Caesenniae. « usumfructum omnium bonorum c. 32. — « suorum Caesenniae legat, ut « Caesenniam possedisse propter « frueretur una cum filio. » «usumfructum non negas. Qui « colonus habuit conductum de c. 7. « Quid ais? Istius ille fun¬ « Caesennia fundum, quum idem « dus est, quem sine ulla contro¬ «uersia quadriennium, hoc est, « ex eadem conductione fuerit in « fundo, dubium est, quin, si « ex quo tempore fundus ueniit,

343 §. 4. Caecina possederit necne. Quid est hoc ? possidetne usufructuarius? Profecto apud iurisconsultos nostros nihil est expeditius, quam qui utitur fruitur, eum non possidere rem, haud magis quam colonum aut inquilinum, sed iuris sui, i. e. ususfructus, quasi possessionem habere, eamque caussam esse, cur deiectus perinde atque corporis possessor de ui aliisque interdictis uti possit. Cuius iuris quum lurisconsulti omnes, quorum fragmenta seruantur, ueluti lulianus, Uenuleius, Gaius, Ulpianus, Paullus, nemine contradicente, sint auctores 2), non dubitauit Sauinius negare, Caesenniam « Caesennia tum possidebat, quum « ctus non oportet ; quemadmo¬ « erat colonus in fundo, post eius « dum nec possessio et proprietas « mortem heres eodem iure posse¬ « misceri debent: neque (Flor. « derit ? » namque) impediri possessionem « si alius fruatur; neque alterius 2) L. 5. §. 1. Ad exhibendum. « fructum amputari (Flor : com¬ (Ulpianus) « Julianus autem ita « scribit, ad exhibendum actione « putari), si alter possideat. » « teneri eum, qui rerum uel lega-Lectionem, quam secundum Sa¬ « torum seruandorum caussa in uinium (I. I. p. 328. seq.) exhi¬ « possessione sit ; sed et eum, qui bui, confirmat etiam Codex meus « ususfructus nomine rem teneat; et Ed. Venetiis (N. Ienson) 1477. Lugduni (Io. Syber) 1482. Venetiis « quamuis nec hic utique possi¬ « deat. Inde Julianus quaerit, (G. d'Arriuabenis) 1483. ibid. « quatenus hos oporteat exhibere (B. de Tortis) 1507. Lugduni (F. « Et ait, priorem quidem sic, ut Fradin) 1510. — Gai. II, 93. «actor possessionem habeat, is « . . . usufructuarius uero usu¬ « autem, cum quo agatur, rei « capere non potest: primum quia « seruandae caussa sit in posses¬ « non possidet sed habet ius uten «sione : eum uero, qui usum¬ « di et fruendi » rel. §. 94. « De « fructum habeat, sic, ut actor « illo quaeritur, an per eum ser¬ « rem possideat, is, cum quo age¬ «uum, in quo usumfructum ha¬ «tur, utatur fruatur. » — L. 52. « bemus, possidere aliquam rem pr. De A. v. A. P. (Venuleius « et usucapère possumus, quia lib. I. Interdictorum.) «Permisceri « ipsum non possidemus » rel. L. « caussas possessionis et ususfru¬ 10. §. ult. De A. R. D. §. 4. I. Per An Caesennia possederit.

An Caesennia possederit. 344 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. propter usumfructum possedisse fundum. Nam quod ulterius processit atque etiam negauit, dicere hoc Tullium, in eo manifesto errasse Vir illustris uidetur?). Quippe in c. 6. orator dicit: Caesennia fundum possedit locauitque. Quo loco si mihi obiicias, ex empto possedisse Caesenniam demonstrari, ecce statim postea in c. 7. iterum dicit Caesenniam fundum possedisse hic quoque ex empto quidem, at ita ut simul ostendat, fateri hoc Aebutium, tantummodo diuersam possessionis caussam (haudquaquam genus possessionis diuersum), usumfructum uidelicet, subiicere. Simili plane modo inferius *) orator affirmat, Caecinam fundum possedisse, eamque possessionem talem fuisse, ut Caesenniae duntaxat possessio, quam ex usufructu ortam esse, sicut aduersarius contendat, ipse temporis caussa fingit, nulla re neque addita neque detracta, continuaretur: quam Caesenniae ac Caecinae possessionem adeo ponit nihil inter se nec genere nec caussa differre, ut per eundem colonum prius Caesenniam, deinde ea exstincta Caecinam possedisse declaret: — quam uere, nihil dico, unum hoc quas pers. nob. acquir. L. 6. §. 2. 93. — L. 1. §. 8. De A. v. A. P. De precario (Ulpianus) «... et (Paullus) «Per eum, in quo « usumfructum habemus, possi¬ «fructuarius, inquit (Marcel¬ « dere possumus, sicut ex operis « lus?), et colonus et inquilinus « suis acquirere nobis solet: nec « sunt in praedio, et tamen non «ad rem pertinet, quod ipsum « possident. » L. 12. pr. De A. v. « non possidemus; nam nec fili¬ A. P. (Idem) « Naturaliter uide¬ «um.» Adde L. 27. De donatio¬ «tur possidere is, qui usumfru¬ 101» nibus. L. fi. De seruitutibus. «ctum habet. » L. 3. §§. 13—17. 1 3) l. I. §. 23. p. 327. not. 1. De ui. L. 4. Uti possidetis. Vatic. 4) c. 32. Verba exhibui supra Fragm. §. 91. (Verba uide supra p. 342. not. 1. p. 313. not. 35.) Conf. §§. 90.

345 §. 4. Caecina possederit necne. dico, defendere hoc oratorem, Caesenniam ipsum fundum si non ex empto, at propter usumfructum tamen possedisse; neque de alia re ulla illum cogitare. Hoc quum sit perspicuum, sequitur ut uideamus, reuera Caesennia propter usumfructum possidere fundum potuerit necne. Ac potuit, opinor, propterea quod communi iure a maioribus tradito obtinuisse hac aetate uidetur, ut quauis re qui uteretur frueretur, is possidere eam rem existimaretur. Etenim, ut argumenta mea aperiam, orator non solum ipse dicit, Caesenniam fundum ita possedisse, uerum etiam iterum affirmat, aduersarium tam possessionem Caesenniae quam ipsam illam possessionis caussam, quae in usufructu fuerit, ultro agnoscere. Quod si aut rei gestae aut iuris ratione falsum fuisset, uix credibile est, Ciceronem hoc ita prolaturum fuisse 5). Deinde quod in c. 32., modo antea allato *), tentat Tullius docere, ita fundum possedisse Caecinam, ut per eundem colonum ueluti continuauerit Caesenniae possessionem, nimis hercle ieiunum, improbabile ac calumniosum est argumentum, si ponas, Caesenniae possessionem peculiari quodam genere, ususfructus maxime proprio et alienissimo Caecinae persona, fuisse; denique Caesenniam non fundum possedisse, sed ususfructus, h. e. iuris quasi possessionem habuisse. Contra si uerum est, Caesenniam fundum 5) De discrimine ac modo faldo uide quae monui supra p. 105. laciarum ab oratoribus obseruan-6) p. 342. not. 1. An Caesennia possederit.

An Caesennia possederit. 346 Cap. 1. De iure caussae Caecinianae. ipsum possedisse, eoque quum adhibueris, quod nullam habet dubitationem, animo tantum suo, coloni corpore eam possedisse, animum illum possidendi e locatione ortum, locationis uero ius et uinculum qualecunque a muliere, quum moreretur, ad Caecinam heredem transiisse; colonum denique etiam mortua Caesennia aliquamdiu corpore suo fundum tenuisse: tunc argumentum illud aliquid si non ueri et ad probandum idonei, at ad dicendum tamen uerisimile ac tolerabile nanciscitur. Ad haec autem caussae propositae indicia et uestigia quum adhibeo quae de illius iuris origine ac progressu siue comperta habemus siue coniectura assequi possumus, etiam magis adducor ut credam, iuris istam quasi possessionem, quam lulianus, Gaius caeterique deinceps lurisconsulti usufructuario tribuunt, hac Ciceronis aetate non modo distincta notione uel nomine, sed ne certa quidem firmaue ratione excogitatam, constitutam aut a corporis possessione separatam seiunctamque fuisse. Quid enim ? Si uerisimile est, ut esse puto, uniuersum possessionis possessoriorumque interdictorum ius propter agri publici possessiones conditum atque inde ad priuatas possessiones propagatum translatumque esse ?); nonne inter usufructuarium agrique publici possessorem in eo, quod utriusque iure continetur, tanta intercedit similitudo *), ut nihil magis olim 7) Vide Sauinium l. I. §. 12. a. solita, lex Thoria multis locis p. 215. seqq. planum facit, ueluti cap. 2. p. 8) Possidere et uti frui quam 147. (Rudorff. I. l.) c. 16. p. 160. intime antiquitus coniungi sint seq., c. 18. p. 165., c. 24. p.

347 §. 4. Caecina possederit necne. in promptu fuerit quam quae ob tuendam defenden- An Caesennia possedamque illam possessionem comparata essent inter- derit dicta, ea ad usumfructum transferre. Quae interdicta, quum possessioni retinendae recuperandaeue essent destinata, ac propterea possessionis siue praesentis siue praeteritae condicione etiam suspensa; quid mirum, utentem fruentem, ex quo primum aequum et utile uisum est, interdicta ei accommodari, etiam possidere rem esse uisum? Nec credibile est, priscis illis temporibus subtiliorem eam distinctionem inter corporis possessionem et iuris quasi possessionem hoc loco promptam iam paratamque fuisse. Etenim si fuisset, uix intelligeretur, cur usufructuario eadem prorsus ac corporis possessori interdicta de ui, Uti possidetis etc. tribuissent ?), quum ad tuenda itinerum, aquarum eiusque generis iura, quae qui exercebat, manifestam semper cum corporis possessore diuersitatem habuit 10), ab antiquissimis temporibus propria suisque formulis discreta interdicta proponerent 11). In summa, hoc ius tali uidetur principio progressuque fuisse: Qui utebatur fruebatur, ei, si ui deiectus esset, 11) Sauinius I. I. §. 46. p. 586. 171., c. 39. p. 185., c. 45. p. 189. et rel. seqq. — L. 1. pr. L. 3. §. 11. et 9) Sauinius I. I. §. 45. p. 580. passim De itin, act. q. pri. L. 1. seqq. — L. 3. §§. 13 — 17. De pr. §§. 29. 38. et passim De aqua ui. L. 4. Uti possidetis. Vatic. quot. et aest. L. 1. pr. De riuis. Fragm. §. 90. L. 1. pr. §. 6. De fonte. L. 1. pr. 10) Sauinius I. I. §. 46. p. 587. §§. 1. 15. De cloacis. Conf. L. 1. 589. Conf. §. 45. p. 576. pr. Uti possidetis.

An Caesennia possederit. 348 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. statim a principio interdicta, quibus in possessionem restitueretur, competere putabantur. Simul perspectum est aut breui postea, etiam ei, cuius detracto usufructu ipsa res esset, aliquando de ui interdicta et necessaria et utilia esse. Tunc uterque possidere dicebatur, tam dominus quam usufructuarius. Neque umquam postea hoc ius, si uim et effectum spectas, mutatum est. Ratio autem iuris ac ueluti forma, quum praesertim ad alias quoque iuris partes possessio ualeret, ac propterea generalem possessionis rationem disciplinamque construere periti et excolere coepissent, sic paullatim hoc quoque loco correcta est: Primo inelegans uisum est, eandem rem a pluribus simul in solidum possideri, praesertim ex iusta caussa ab utroque 12). Itaque negare coeperunt, qui uteretur frueretur, eum rem ipsam uere possidere, dominum ita statuerunt possidere, ut fructuarium tamen 12) L. 3. §. 5. De A. v. A. P. « sideat; quod est uerius : non (Paullus) «. . . plures eandem « magis enim eadem possessio «rem in solidum possidere non « apud duos esse potest, quam « ut tu stare uidearis in eo loco, « possunt: contra naturam quip¬ «pe est, ut, cum ego aliquid « in quo ego sto; uel in quo ego « sedeo, tu sedere uidearis. » « teneam, tu quoque id tenere «uidearis. Sabinus tamen scripr [L. 19.]. De precario. (Julianus) « Duo in solidum precario habere «bit, eum, qui precario dederit, « non magis possunt, quam duo in « et ipsum possidere et eum, qui « solidum ui possidere aut clam : « precario acceperit. Idem Tre¬ « batius probabat existimans, pos¬ « nam neque iustae neque iniu¬ « se alium iuste alium iniuste pos¬ «stae possessiones duae concur¬ « sidere ; duos iniuste uel duos « rere possunt. » Conf. L. 15. §. 4. «iuste non posse. Quem Labeo eod. L. 3. pr. Uti possidetis. L. 5. « reprehendit, quoniam in summa §. 15. Commodati. — Sauinius « possessionis non multum inter¬ I. I. §. 11. p. 183. seqq. « est, iuste quis an iniuste pos¬

§. 4. Caecina possederit necne. 349 quasi possidere eandem rem, ne interdictis frustrare- An Caesennia possederit. tur, concederent. 13). Postea autem, aucta ad indagandam eiusmodi rerum id naturam ingenii subtilitate, ita haec enucleauerunt, ut possidere quidem utrumque statuerent, sed diuersas plane res possidere; rem ipsam alterum corpusque, alterum ius illud utendi fruendi, rem incorporalem, cujus uera quidem possessio nulla esset, at quasi possessio tamen, ad interdicta utilis, ad reliquas res, quae ueram rei possessionem requirerent, inefficax atque innoxia 12). Haec si uera sunt, facilius etiam intelligentur quae de famosa illa possessione plurium in solidum pluribus Digestorum fragmentis e medio potissimum, quod demonstraui, tempore ad nos peruenerunt 15 13) Eius rationis etiam ad Ulin solidum possidere statuissent, quominus usucapio eius interpianum usque in consuetudine loquendi uestigia sunt seruata, rumperetur; postea negarunt quiueluti in L. 3. §. 17. Unde ui. dem possidere, uerumtamen usucapioni continuandae sic consu « Qui ususfructus nomine qualiter « qualiter fuit in possessione (scil. luerunt, ut recepta possessione fundi), «'utetur hoc interdicto. » accedere ei dicerent possessionem Conf. L. 27. De donationibus. eius, qui precario possederat. — Eadem fortasse etiam origo fuit L. 15. §. 4. De precario. L. 13. eius, quod naturaliter possidere §. 7. De A. v. A. P. — Conf. L. 1. fructuarius deinceps dictus est. §. 15. L. 36. eod. Conf. loca supra allata p. 343. 14) Vide loca supra collecta p. not. 2. — Nec rara sunt in aliis 343. not. 2. Adde L. 1. §. 8. juris partibus, quinetiam in ea-Quod legatorum. L. 4. §. 27. De dem possessionis materia, similia usurp. L. 23. §. 2. Ex qui. cau. mai. — De seruitutibus conf. L. 7. eiusmodi progressionis exempla. Quale est quod Sauinius (l. I. p. De itin. act. q. pri. L. 2. Comm. 197. seq.) exposuit de eo, qui praed. L. 3. §. 2. De precario. — rem precario dedit ; quem quum Sauinius I. I. §. 12. p. 209. seqq. 15) Vide supra p. 348, not. 12. prius una cum eo, qui accepit,

An Caesennia possederit. An possessio in heredem translata sit. 350 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. Ne plura. Satis mihi uideor docuisse, fundum, quo de agitur, Caesenniam possedisse, si non ex empto, at propter usumfructum tamen, testamento uiri sibi legatum. Verum enimuero possederit Caesennia, caussane haec idonea est, cur Ciceroni credamus, etiam Caecinam heredem possedisse? num uera quoque est rationis illa conclusio, quam speciem quandam ueri praebere supra 16) ostendimus? Non opinor. Etenim hic superuenit quod Paullus habet in libro XV. ad Sabinum 17). « Quod per colonum possideo, heres meus, nisi « ipse nactus possessionem, non poterit possidere : « retinere enim animo possessionem possumus, apisci « non possumus. Et de toto genere possessionis lauolenus libro I. Epistolarum 18). « Cum heredes instituti sumus, adita hereditate om- « nia quidem iura ad nos transeunt: possessio tamen, « nisi naturaliter comprehensa, ad nos non pertinet." Item Ulpianus libro XXXVIII. ad Edictum 12). « Scaeuola ait, possessionis furtum fieri; denique «si nullus sit possessor furtum negat fieri. Id¬ « circo autem hereditati furtum non fieri, quia pos¬ «sessionem hereditas non habet, quae facti est et mento. — Conf. L. 1. §§. 16—18. 16) p. 346. 17) L. 30. §. 5. De A. v. A. P. L. 21. pr. L. 38. §. 2. De A. v. 18) L. 23. pr. De A. v. A. P. A. P. — Sauinius I. I. §. 28. p. 376. 19) L. 1. §. 15. Si is qui testa¬

351 §. 4. Caecina possederit necne. «animi. Sed nec heredis est possessio, antequam An possessio in heredem translata sit « possideat 20), quia hereditas in eum id tantum « transfundit, quod est hereditatis; non autem fuit « possessio hereditatis. Nec puto, diuerso iure Ciceronis aetatem in ea re usam esse. Nam in agro quidem publico possidendo, tametsi, quod iuris esset, ad heredem etiam ante haec tempora transmitteretur, plane idem tamen obtinuisse, nuper Rudorffius, antiquorum iuris Romani documentorum restaurator meritissimus, docuit 21); qui quam uerissime hoc loco agri publici priuatarumque rerum possessionem sententia sua exaequauerit, ualidissimum est argumentum, ut in uno consistam, omnis illa pro herede usucapionis ratio ac progressio 22), quam nemo, 20) Non est nouum, possidere « nam rem se possidere, usucaaliquando tantundem ualere ac «piat: uelut si rem hereditapossessionem apprehendere; quae «riam, cuius possessionem heres uerbi significatio, quamuis in Le¬ « nondum nactus est, aliquis posxicis non soleat distingui, multis «sederit . . . §. 54. Quare autem tamen exemplis declaratur. Qua¬ « etiam hoc casu soli rerum annua lia qui Digesta fastidierit (ubi « constituta sit usucapio, illa rauide ex uno titulo L. 1. §§. 11. «tio est, quod olim rerum he¬ 19. L. 14. §. 1. L. 18. pr. De A. « reditariarum possessione uelut v. A. P.), inueniet etiam apud c ipsae hereditates usucapi cre¬ Ciceronem, ueluti de Officiis II, « debantur, scilicet anno : . . . 23, 81. in Verrem III, 68, 158. — « et quamuis postea creditum sit, Conf. Senecae Ep. 94. « ipsas hereditates usucapi non 21) Ad legem Thoriam agra¬ « posse, tamen in omnibus rebus riam, in Zeitschrift f. gesch. R. « hereditariis . . . annua usucapio W. Tom. X. p. 61. — O. et M. « remansit. » Conf. ibid. III, 201. Minuciorum sententia inter Ge¬ « . . . interdum rem alienam ocnuates et Viturios dicta. Berolini « cupare et usucapère concessum 1842. 4. p. 11. «'est, nec creditur furtum fieri, 22) Gai. II, 52. «Rursus ex con¬ « uelut res hereditarias, quarum « trario accidit, ut, qui sciat alie¬ « non prius nactus possessionem

An possessio in heredem translata sit. An Caecina apprehenderit possessionem. 352 Cap. 1. De iure caussae Caecinianae. opinor, facile intellecturus est, si id animo praeceperit, possessionem heredi perinde ac quae iuris essent, ipsa hereditate nullo suo facto accreuisse. Perspicuum igitur est, hoc nihil esse quod Cicero tentat dicere, propter Caesenniae usumfructum etiam Caecinam uideri possedisse. Neque id oratorem fefellit, quem neque ignorasse neque spreuisse illam iuris possessionisque rationem uerissime Cras inde collegisse uidetur 23), quod statim ille ab hoc argumento ad corporalem possessionis apprehensionem, quam ab ipso Caecina factam esse dicit, transiisset. Quippe sic Tullius pergit dicere: « Deinde ipse Caecina, quum circuiret praedia, ue¬ «nit in istum fundum ; rationes a colono accepit. « Sunt in eam rem testimonia » 24). In eo uero nimis credulus, ut opinor, Cras fuit, quod ueram fundi apprehensionem hisce uerbis ab oratore enunciatam, quinetiam testibus planam factam esse sibi persuasit; ac multo potior mihi est Sauinii « necessarius heres esset « rel. « hereditatem negant usucapi pos¬ (Adiicitur « necessarius » propter «se, sed ea, quae in hereditate illud, quod Hadrianus nouaue¬ « sunt: tamquam quidquam aliud rat, ipso Gaio teste II, 57. 58.) « sit hereditas quam ea quae in Quando pro hereditatibus singu¬ « hereditate sunt.» Plin. Ep. V, 1. lae res hereditariae usucapi coe¬ « Scis . . . iam biennium transisse c omniaque me usucepisse. » perint, de ea re uidesis Cic. ad Att. I, 5, 6. « De Tadiana re . . . Walter Gesch. d. R. R. III, 21. «nihil esse iam, quod laborarep. 695. «tur, quoniam hereditas usul 23). I. p. 32. « capta esset.» Rursus Sen, de 24) Continuantur haec uerba Benef. VI, 5. « Jurisconsultorum illis, quae e c. 32. exhibui supra «'istae acutae ineptiae sunt, qui p. 342. not. 1.

353 §. 4. Caecina possederit necne. sententia existimantis, de praeterito solum tempore ac de Caesenniae locatione Caecinam cum colono, quid alteri ab altero deberetur, quum primum illa mortua esset, transegisse. Quod si etiam de futuro contraxisset, atque ita cum colono tunc egisset, ut deinceps siue pro se uno siue pro heredibus in commune is coleret possideretque ; profecto et diuersis et longe pluribus uerbis eam rem orator expositurus erat. Caeteroquin neminem fugere debet, ipsum oratorem nihil aliud ostendere, nisi paullo post Caesenniae mortem in fundum uenisse Caecinam, rationesque a colono accepisse ; illud uero neque hoc neque alio loco umquam enunciare, quo tempore Caecina deiectus sit, non modo tenuisse colonum eius nomine fundum, uerum etiam omnino tunc in fundo fuisse. Qui colonus quid illo die egerit passusue sit, tam in caussae narratione quam in reliqua oratione ne uerbo quidem commemoratur. Enimuero ea res, tametsi in coniectura posita sit tota, tamen breui mihi attingenda est. Fac igitur, colonum illum tunc in fundo fuisse. Colonus. Quid dicemus? Eiectum ab Aebutio fuisse, prohibito Caecina ne intraret? Non credo: cur enim Cicero hoc tacuisset? cur testem eum non produxisset? At enim heredum communi nomine, Caecinae, Fulcinii liberti, Aebutii 23), in possessione colonus quum esset, in ea possessione consilioque possidendi consistere eum ac durare Aebutius passus est. Nihil profecto minus: nam sic ne deiectus quidem Caecina fuisset 25) Vide c. 6. extr. Semestria, Lib. II. 23 An Caecina apprehenderit possessionem.

Denunciatio Aebutii. 354 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. Possessionis nec possidere desiisset 26). Quid igitur est? Nempe apprehensio. Colonus. aut eadem ui iisdemque armis, quibus Caecinam prohibuit a fundo Aebutius, colonum, manentem quidem in fundo, ditioni suae uoluntatique subiecit, atque effecit, ut suo Aebutii unius nomine in possessione esset 27) ; aut idem hoc ut ultro etiam uellet, colonum sibi conciliauit. Quorum neutrum mihi ualde uidetur probabile: nam si ui subactus esset colonus, nullo dubio in hac lite a Caecina staret, grauissimumque ei tam possessionis quam deiectionis testimonium praebuisset; contra si conciliatus, caussam non uideo, quin Aebutio argumenti testimoniique, Caecinae uero querimoniae materiam suppeditasset. Denique omnis ea ratio suadere uidetur, ut aliquem dubitationi locum relinquamus, num fortasse colonus iste iam ante deiectionis diem e fundo discesserit. Quod tamen utcumque se habet, de eo certe constat, quod e Sauinio retulimus, caussam nullam esse, cur Ciceront credamus, Caecinam fundi possessionem apprehendisse, uel adeo argumentum inde petamus, quo efficiatur, etiam deiectionis tempore ex illa apprehensione Caecinam fundum possedisse. Sequitur aliud argumentum, quo Cicero possedisse Caecinam docere se simulat. Nam sic ait : « Postea cur, Aebuti, de isto potius fundo quam « de alio, si quem habes, Caecinae denunciabas, asi Caecina non possidebat? » 28) 26) L. 1. §. 45. Unde ui. (de 27) L. 1. §. 46. eod. (uide quo loco uide supra p. 318. supra ibid.) not. 45) Conf. §. 24. ibid. (uerba 28) cap. 32. Conf. c. 7., uerhabes supra p. 318. not. 46.) bis supra allatis p. 278.

355 §. 4. Caecina possederit necne. Quid est hoc? Inuictum Cras iudicat argumentum Denunciatio Aebutii. esse, possedisse Caecinam: nam DENUNCIARE esse litem et iudicium ostentare nisi petitioni satisfiat, PETERE autem eius esse qui non possideat 29). Ipse Hotomanus, acer alias et acutus Tullianae defensionis oppugnator, haeret gradumque refert, atque illud argumentum, quemadmodum uere Cras obseruauit, eludit magis quam refellit dicendo, recte quidem et probabiliter oratorem conclusisse, Aebutium, quia denunciauerit, confessum esse de Caecinae possessione; at eiusmodi siue confessione siue denunciatione non amitti ius possessionis, haud magis quam actione 30) edita Quid multa? Mihi isto Tullii argumento nihil inanius neque infirmius esse uidetur. Quippe denunciare non modo proprium esse eorum, qui rem a possidente petituri sint, sed etiam ualde iis usitatum, mediusfidius nescio ubi Viri docti illi legerint. Sic potius obseruatio mea fert ut existimem: Denunciandi occasio multiplex totidemque caussae quot genera rerum, quas scire alter alterum uelle potuerit. Hoc autem in quotidianis negotiis, ubi ius ciuile spectant, homines suae magis quam alienae utilitatis caussa uelle solent; nam in multis iuris caussarumque figuris alteri prodest, alterum scire aliquid aut sciuisse, deteriorque est condicio eius qui sciuit quam qui ignorauit. Itaque, ut allatis aliquot exemplis res planior fiat, inuenimus, eum, qui opus in solo facturus est, uicino 29) l. I. p. 32. §. 4. Conf. Klotz. 30) Vide Hotomani adnotatioad c. 7. p. 482. et in Argumento p. 9. nem ad dd. cap. 7. et 32.

Denunciatio Aebutii. 356 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. denunciare, ne clam fecisse dicatur 31); contra si quis prohibere uult opus aliquod ne fiat, nonnunquam denunciat facturo, quomagis, si nihilominus fecerit, ui fecisse uideatur 32). Qui ita heres scriptus est, Si dotem, quam ei promisi, neque petierit neque exegerit, coheredi denunciat, paratum se accepto facere dotem, uel cauere; quo condicio aut impleatur aut appareat per coheredem stetisse, quominus impleretur 33). Quodsi uinum ita uenierit, ut dies ad metiendum praestitueretur, nec intra diem admensum sit, uenditor emptori, ut aut tollat uinum, aut sciat futurum, ut uinum effunderetur, denunciabit; quo magis, si diutius emptor ludificauerit, effundere sibi liceat, neque malitiose nimioue emptoris detrimento sibi consuluisse uideatur 33). Dicitur porro dominus, qui institorem habet, cuidam denunciare, ne seruo a se praeposito credat; quomagis ille, comperta domini uoluntate, institoriae actionis caussam beneficiumque amittat 33). Qui pecuniam pro alio constituerat, ei aliquando, ne soluat, denunciatum est, quominus pecunia inuito debitore soluta mandati negotiorumue gestorum agi posset 36). Heredi, qui non retenta quarta per errorem totam hereditatem restituerat, Aristo suasit, ut debitoribus denunciaret, ne fideicommissario soluerent; quo facto si nihilominus soluerint, indigni a Praetore iudicabuntur, quibus, here¬ 34) L. 1. §. 3. De peric. et 31) L. 3. §. 7. L. 5. pr. §§. 1—4. L. fi. §. ult. Quod ui aut comm. r. uend. 35) L. 17. §. 4. De instit. act. clam. 32) L. 5. §. 7. eod. 36) L. 27. De constit. pecun. 33) L. 7. De C. et D.

357 §. 4. Caecina possederit necne. 37). Denunciatio de postea agente, denegata actione subueniretur Aebutii. Si cui permisi, ut, quod mihi debet, alii solueret, possum eidem denunciare, ne soluat, quominus, si postea soluerit, uoluntatis meae habeat defensionem 38). Emptor rei, cuius controuersia mouetur, uenditori denunciare solet, ut in lite adesse sibi possit, neue postea re euicta, quum ex empto uel ex stipulatu conueniretur, obiiciat, parum instructum emptorem aut negligentem ad defendendum fuisse 22). Tutore rem pupilli uendente mater emptoribus, ne emant, denunciat, quo postea pupillus, quum a Praetore postulabitur, ut in integrum restituatur, aequiore iure utatur aduersus eos, qui admoniti ad emendum accesserint *). Denique fisci nomine hereditatem petitum iri possessori solet denunciari, quo citius usuras debere incipiat, ad caeterasque res malae fidei possessoris iure censeri 11). Adiice nunc ex ipso Tullio nostro, quod Alfenus, quum bona Quinctii Naeuius a Praetore iussus possidere coepisset, denunciauit, se procuratorem esse paratumque ad defendendum Quinctium; quomagis appareret, temere Naeuium nulloque iure Praetorem de possidendis Quinctii bonis adiisse 12). Sed satis superque exemplorum. Quippe infinitum est, eiusmodi denunciationes, non modo quae in quotidiana hominum conuersatione, uerum etiam quae cum certo quodam iuris consilio uel effectu commemoran¬ 37) L. 21. in fil. Ad SC. Trebel¬ Conf. L. 10. §. 3. Quae in frau. lianum. cred. 38) L. 106. De solutionibus. 41) L. 10. §§. 6. 11. De hered. 39) L. 53. §. 1. De euictionibus. pet. 40) L. 47. pr. De minoribus. 42) pro Quinctio c. 6. 21.

Denunciatio Aebutii. 358 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. 47 tur *), singillatim enumerare. Illud uero assecutus esse mihi uideor, ut facili negotio quiuis intelligat, quam uehementer errauerint, qui e mera denunciandi hac mentione, quae in dicto orationis loco habetur statim confecerunt, litem Aebutium illaturum Caecinae, quinetiam ipsum fundum Fulcinianum ab eo uindicaturum fuisse, de eoque proposito ut certiorem faceret Caecinam, denunciasse, fundum suum esse seque sibi emisse 4) ). Quae quum ita sint, expeditum profecto fuerit negare quidquam a Tullio esse propositum, unde appareret, talem fuisse istam denunciationem, ut, nisi Caecina possedisset, ita fieri non potuisset; idcirco Bethmann-Hollweg Civ. Proc. §. 43) Vide Brissonium s. v. De-Nec dubito, 21. p. 247. seq. — nunciare et Denunciatio. Zimquin peculiaris hicce denunciamern l. I. Tom. III. p. 354. not. tionum usus ex communi illo con¬ Multo autem saepius res 1. — suetoque more denunciandi quicoccurrit quam uerbum ac nomen, quid commodum uideretur, orinec quemquam praeterire debet, ginem duxerit. Conf. L. 7. De huic denunciandi mori perquam inoff. test. L. 20. §§. 6. 11. De affine esse omne illud testationum hered. pet. Zimmern 1. 1. — Singenus, quarum ubique frequentissima mentio est. gularem autem illam denunciandi speciem qui alienissimam quidem 44) Minime me fugit, postea a caussa, in qua disputatio nostra denunciandi hunc actum inter uersatur, esse iudicauerunt, ut caetera etiam ad praeparandas est, at eodem spiritu de hac Aecuiusuis generis lites usurpari butii denunciatione istam, quam coepisse, ad eamque rem partim in contextu reprehendi, opiniomoribus, partim lege, seu quod nem professi sunt, foedissime legis uim obtinuit, in iudiciorum secum ipsi pugnare uidentur, uerordinem transiisse, ac deinceps boque distinguere, quae re et ueuadimoniis certa quadam ratione ritate pessime confundunt. Conf. coniunctum et quasi substitutum Klotzium ad d. cap. T., et Reifuisse. Aurelius Victor in uita nium R. Pr. R. p. 467. Marci c. 16. Zimmern l. I. p. 354.

359 §. 4. Caecina possederit necne. ad probandam Caecinae possessionem infirmum nuga- Denunciatio Aebutii. toriumque hoc argumentum uideri. Sed paullo ulterius procedere lubet. Sunt enim, nisi omnis ratio me fallit, uestigia quaedam, quibus ipsam, quae Aebutio fuit, denunciandi caussam indagare ac persequi possimus. Etenim pro concesso probatoque, opinor, erit, quod supra docuimus, Caecinam antea familiae herciscundae arbitrium Aebutio edidisse *). Quid ergo est? In hoc iudicio magnopere refert scire, hereditarius sit ille fundus an Aebutii priuatus, quinetiam sitne de ea re controuersia aliqua an nulla. Ecce quod Pomponius habet libro XIII. ad Sabinum *), «Si quid contendis ex hereditate mihi tecum com¬ « mune esse, quod ego ex alia caussa meum pro¬ « prium esse dico, id in familiae herciscundae iudi¬ « cium non uenit: ac secundum illum Paullus libro XXIII. ad Edictum: *) « Quod pro emptore uel pro donato, puta, coheres « possidet, in familiae herciscundae iudicium uenire « negat Pomponius. Haec autem ut recte intelligantur, illud addendum puto, plurimum in ea re etiam hoc referre, uter litigatorum rem, de qua controuersia est, possideat. Nam sicuti supra apparuit, in hereditatis controuersia recte eum, qui heredem se dicit, negante aduersario, familiae herciscundae experiri, si partem suam possideat, 47) L. 25. §. 7. eod. 45) §. 1. p. 280. seqq. 46) L. 45. pr. Fam. hercisc.

Denunciatio Aebutii. 360 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. contra, si non possideat, hereditatem prius petere debere *) ; sic persuasum mihi est, singularem quoque rem, de qua, communis sit an alterius propria, ambigitur, tam in familiae herciscundae quam in communi diuidundo iudicium uenire, dummodo is, qui hereditariam aliaue ratione communem esse contendit, partem suam possideat; quum non possidet, tum demum non uenire, sed in rem actione prius peti oportere. Cuius diuersitatis tametsi in hoc iure aeque certum auctorem atque in illa hereditatis controuersia Gaius extitit *), nullum habemus, uidetur tamen omnis dubitatio tolli partim eadem ratione iisdemque argumentis, quae supra exposuimus se), partim testimoniorum utrinque concurrentium similitudine *), partim peculiaquae in Jurisconsultorum ribus quibusdam uestigiis, libris inueniuntur 32). « possideas, et ego proprium me¬ 48) Vide supra §. 1. p. 287. « um esse dicam, fructus condi¬ 49) Vide supra §. 1. p. 289. « cere tibi uelim: quaesitum est, 50) Profecto, ut in uno consi¬ « an exceptio Quod praeiudicium stam, haud magis potest qui pos- « fundo partiue eius non fiat, obsidet in rem agere quam heredi¬ «stet, an deneganda sit. Et utrotatem petere, nec debet tamen «bique putat interuenire Praetoactione carere, qua communio « rem debere nec permittere pedirimatur. Vide loca supra al¬ « titori, priusquam de proprietate lata p. 290. not. 24. « constet, huiusmodi iudiciis ex¬ 51) Conferantur quae in d. L. « periri. » Conf. L. 16. eod. — In 1. §. 1. Fam. hercisc. (uerba uide omnibus hisce locis eadem est supra p. 289.) de exceptione traexceptio, ac possidenti semper duntur, cum L. 18. De exceptiotribuitur. In locum eius simili nibus. (Africanus) « Fundi, quem plane ratione succedit exceptio rei «tu proprium tuum esse dicis, iudicatae in L. 8. De exc. r. iud. « partem a te peto, et uolo simu 52) Praeterquam quod in supra¬ «iudicio quoque communi diuidicta L. 25. §. 7. Fam. hercisc. « dundo agere sub eodem iudice. consulto Paullus uidetur posuis¬ « Item si eius fundi, quem tu

361 §. 4. Caecina possederit necne. Ex his autem, quae adhuc disputata sunt, iure Denunciatio Aebutii. colligere mihi uideor, eo ferme consilio Aebutium denunciasse Caecinae, fundum suum esse seque sibi emisse, ut negaret, iudicium familiae herciscundae, quod Caecina ediderat, de illo fundo se accepturum esse. Quod consilium, si Caecina fundum possedisset, inutile prorsus atque ineptum fuisset: contra, si Aebutium facias possedisse, tale, ut facili negotio perturbare Caecinam posset molestiaque afficere. Quippe quum ita fundi quaestionem a familiae herciscundae iudicio separauit, iure suo usus est, duasque lites Caecinae, quas actoris loco susciperet, pro una inflixit. Simul quam priorem hic intenderat, quamque mature ad exitum perduci, ut in eiusmodi caussis adsolet, magnopere Caecinae intererat, postponere coegit, donec de fundo in rem actionem peregisset. Neque enim familiae herciscundae plus quam semel agi potest, neque expediens potuit uideri, peracto illo iudicio, postea euicto fortasse fundo, nouam eius fundi nomine communi diuidundo similemue actionem mouere; neque constat omnino, nouae eiusmodi actionis perinde hac aetate copiam fuisse, atque Ulpianus et Paullus, se, eum rem possidere, qui non modo iusta sed ne ulla quicommunem esse negaret, considedem possessio requiritur. L. pen. randa est etiam L. 7. §. 5. Comm. eod. (Scaeuola) « Communi diuidiuid. (Verba uide supra p. 314.) « dundo iudicio recte agi, siue « neuter possideat, siue alter so¬ Quo loco proprietatis quoque controuersiam scribentis animo « ciorum fundum non possideat. » Conf. L. 25. §. 1. Fam. hercisc. obuersata sit propterea necesse est, quod, ubi inter litigatores (Verba exhibui supra p. 289. not. 20.) conuenit, rem communem esse,

Denunciatio Aebutii. 362 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. quum, quo iure ipsi uterentur, praeterea nihil, spectarent, nobis tradiderunt 63), Atque haec quidem satis plana et aperta. Alia incertiora leuiter attingere malo quam latius disputare aut quicquam affirmare. Quale futurum fuit illud iudicium, quod de diuidenda hereditate Caecina Aebutio ediderat, legitimum an quod imperio contineretur? 5*) Nimis difficile est statuere, hac aetate omne iudicium, quod non iudicem sed arbitrum haberet, uisum esse imperio contineris) ; illud potius dixerim, parum 53) L. 20. §. 4. Fam. hercisc. « et sex mensibus mori. — Impe¬ (Ulpianus) « Familiae herciscun¬ «rio uero continentur recupera¬ « dae iudicium amplius quam se¬ «toria et quae sub uno iudice « mel agi non potest, nisi caussa « accipiuntur interueniente pere¬ « cognita. Quodsi quaedam res « grini persona iudicis aut litiga¬ « indiuisae relictae sunt, com¬ « toris ; in eadem caussa sunt « muni diuidundo de his agi po¬ « quaecunque extra primum urbis «test. — Paulli I, 18, 1. « Arbi¬ « Romae miliarium tam inter ci¬ «ter familiae herciscundae plus ques Romanos quam inter pere¬ « quam semel dari non potest: « grinos accipiuntur: ideo autem « et ideo de his, quae diuisa eo « imperio contineri iudicia dicun¬ «iudicio non sunt, communi di¬ «tur, quia tamdiu ualent, quam¬ « uidundo arbiter postulatus par¬ « diu is, qui ea praecepit, impe¬ « tietur. » Conf. L. 1. C. Famil. «rium habebit. » — Legitimis iuhercisc. L. 35. De pactis. diciis Ciceronis aetate neque an¬ 54) Gaii IV, 104. seq. « Leginus ille et sex menses neque aliud «tima sunt iudicia, quae in urbe tempus ullum fuit praestitutum. « Roma uel intra primum urbis Qua de re tractaui in libro de « Romae miliarium inter omnes Litiscontestatione et re iudicata, « ciues Romanos sub uno iudice §. 15. p. 133. seqq. « accipiuntur; eaque lege Julia 55) Conf. pro O. Roscio c. 5. «iudiciaria, nisi in anno et sex s. fi., pro Murena c. 12. extr., « mensibus iudicata fuerint, ex¬ Sauinium Syst. d. h. R. R. Tom. « pirant: et hoc est quod uulgo V. p. 101. not. b. « dicitur, e lege Iulia litem anno

363 §. 4. Caecina possederit necne. esse exploratum, Romae an Tarquiniis alioue loco Caesennia cum Caecina uixerit, ubiue diem illa quidem obierit, hic autem familiae herciscundae arbitrum petierit se). Si Tarquiniis, ecce tibi iudicium imperio continens, nouumque, quod Caecinae immineret ex noua illa fundi controuersia periculum. Etenim accepto iam familiae herciscundae iudicio metuendum erat, ne qui arbitrum dederat magistratu prius abiret, iudiciumque intercideret, quam, exspectata de fundo sententia, suscipi peragique posset *) ; aut nondum accepto, quod magis est probabile 23), eodem metu Caecina fortasse impediebatur, ne illo anno litem contestaretur. Denique uidendum, ne Caecina si prius in rem agere de fundo uellet, notissima illa exceptione Quon 56) Si quis propter illam conlaude Caecinae ponitur, « amplissuetudinem, quae Caesenniae « simis uiris Etruriae totius in cum Aebutio, urbano sane homi¬ «utraque fortuna cognitum (esse) « multis signis et uirtutis et hune, post mortem Fulcinii, superioris uiri, fuit, statuere uelit, « manitatis. » Caesenniam tunc Romae habitas-57) Vide supra notam 54. et loca se, non repugno, tantum monein d. meo libro ex Iuuenale, Seruio Digestisque collecta. bo, de illa consuetudine, postea¬ 58) Quod in c. 7. Caecina diciquam Caecinae nupsit, nihil tratur arbitrum familiae herciscundi. Contra nullo dubio cum Caedae postulauisse, non satis argucina, uiro suo, uixit, nec promenti esse puto, rem in iure babile est, hunc breui illo temabsolutam, litem contestatam in poris interuallo, quod inter Caeiudiciumque deductam fuisse. Nisenniae mortem et hanc caussam fuit, sedes mutasse. At Romae mirum quae nobis sunt exempla, haudquaquam me adducunt, ut tunc Caecinam non habitasse, credam, primo fere aditu res in quum ei ab Aebutio denunciareiure peragi atque in iudicium tur quod nouimus, quantumuis transmitti solitas esse. Conf. pro leui indicio est, quod curiose Tullio c. 38. 39. pro Quinctio c. Tullius narrat, ROMAE in forc 7—9. 19—21. Gai. IV, 184. Aebutium Caecinae denunciasse, d. c. 7. Adde quod in c. 32. in Denunciatio Aebutii.

Denunciatio Aebutii. 364 Cap. 1. De iure caussae Caecinianae. 9 PRAEIUDICIUM HEREDITATI NON FIAT, periclitaretur, adeoque in captiosissimum hoc dilemma tum adductus fuerit, ut, si familiae herciscundae prius ageret, fundum e diuisione iudicioque dimitteret, sin in rem de fundo, dilatoria exceptione *) repelleretur. Quod periculum etiamsi forte aliquo siue iuris adminiculo 59) L. 13. De exceptionibus. «sona emptorum. Certe si mi- (Julianus) « Si post litem de here¬ «nori pretio res uenierint, et « ditate contestatam res singulae « pretium quodcunque illud actor « petantur, placet non obstare « sit consecutus; multo magis po¬ « exceptionem, Quod praeiudi¬ «terit dici exceptione eum sum¬ « cium hereditati non fiat: futuri « moueri » rel. Conf. loca supra « enim iudicii, non facti, nomine p. 289. not. 21. allata. — Illud « huiusmodi exceptiones companon potest in dubium uocari, «ratae sunt. » L. 25. §. 17. De quin Caecinae, si in rem cum hered. pet. (Ulpianus) «Item si Aebutio egisset, non solum pro¬ «rem distraxit bonae fidei posbandum fuisset, fundum Caesen¬ « sessor, nec pretio factus sit niae fuisse, uerum etiam Caesen¬ « locupletior: an singulas res, si niae se heredem esse : nec magis « nondum usucaptae sint, uindiillud, quin idem plane illius ex¬ « care petitor ab emptore possit ? ceptionis ius fuerit, siue heredi¬ «et, si uindicet, an exceptione tatis controuersia, quae futura « non repellatur, Quod praeiudiesset, peculiari sua in rem actio¬ «cium hereditati non fiat inter ne intenderetur an familiae her¬ «actorem et eum, qui uenum deciscundae iudicio, sicuti in hac « dit : quia non uidetur uenire caussa accidit, includeretur. « in petitionem hereditatis pre¬ 60) Quod exceptionum genus «tium earum, quamquam uicti quo effectu fuerit, Gaius docet «emptores reuersuri sunt ad Comm. IV. §. 123. « Obseruan¬ « eum, qui distraxit? Et puto « dum est autem ei, cui dilatoria « posse res uindicari, nisi empto¬ «obiicitur exceptio, ut differat dres regressum ad bonae fidei « actionem; alioquin si obiecta « possessorem habent. Quid ta¬ « exceptione egerit, rem perdit ; « men si is, qui uendidit, para¬ « nec enim post illud tempus, «tus sit ita defendere heredita¬ « quo integra re euitare poterat, «tem, ut perinde, atque si pos- « adhuc ei potestas agendi su¬ « sideret, conueniatur? Incipit « perest, re in iudicium deducta « exceptio locum habere ex per¬ « et per exceptionem perempta.»

365 §. 4. Caecina possederit necne. siue magistratus auxilio euitari potuerit, nouam tamen difficultatem Caecinae attulisse satis credibile est. Sed ut ad ea reuertar, quae certiora antea ostendi, cur denunciauit Caecinae Aebutius, nec potius imprudentem male agendo detrimentum capere passus est? Nempe sibi ipse consuluit, ne malitiose tacendo doli ac fraudis crimen incurreret, adeoque ignorantiae excusationem, tum magistratuum, qui ius dicerent, auxilium ei conciliaret: nam in eiusmodi rebus alterum ab altero edoceri, iuris quodammodo ac necessitatis fuisse, cum exemplis supra allatis aliisque multis, tum omni interrogationum in iure materia et ratione perspicuum est. Adiicias licet, nihil sibi Aebutium denunciando nocuisse, neque uitandi periculi aduersario opportunitatem praebuisse, quoniam, quam Caecinae controuersiam denunciauit, ea ui magis sua ac potestate quam huius ignoratione incommoda esset. Caeterum quod negat orator caussam fuisse, cur de hoc maxime fundo nec de alio Aebutius Caecinae denunciaret, nisi hunc Caecina possedisset; expeditum hercle fuit reponere, quia huius fundi controuersiam sibi futuram esse intellexisset, idcirco de hoc fundo denunciasse: intelligi autem e multis aliis rebus indiciisque illud potuisse quam ex eo, quod Caecina tum possedisset. In summa, satis, opinor, perspicuum est, longe uerius potuisse ab illa denunciatione argumentum peti, Aebutium quam Caecinam fundum, de quo agitur, possedisse. Illud autem utile erit cognouisse, nihil fère nimis inane infirmumque esse, quin orator, huius Denunciatio Aebutii.

Denunciatio Aebutii. Deductio quae moribus fit. 366 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. loci angustiis pressus obiter saltem arripiat, atque turbandorum recuperatorum auditorumque caussa in dicendi quantulumcunque usum conuertat. Restat quod extremo loco Tullius, ut doceat, Caecinam possedisse, adiecit: « Ipse porro Caecina, cur se moribus deduci uole- « bat, idque tibi de amicorum, etiam de ipsius « C. Aquillii sententia responderat ? » Nunc, si recte perspexi naturam deductionis huius, quae moribus fit, expeditum est, quam sit haec possessionis coarguendae ratio omnium uanissima et ieiunissima. Mera est, meo quidem iudicio, uerborum captatio cauillatioque, neglecta prorsus re ac iuris ratione. Quod ut facilius intelligatur, ecce totam artificii structuram: Deduci de fundo non potest nisi qui in fundo est. At qui in fundo est, possidet. Possideat igitur Caecina necesse est, qui de fundo postulat ut ab Aebutio deducatur **). Sed huic argumentationi uera uis ac ratio deductionis, quae moribus fit, quam maxime repugnat. Ea quae sit, alio loco nuper latius a me disputatum est 62); nunc satis erit summatim repetere. 61) Sic etiam cum Hotomano « eam quidem caussam, quod « confiderent sibi facilem posses-Cras intellexit, qui l. I. p. 32. seq. — haec habet : « Possessio porro « sionis probationem fore. » Hoc unum interest, quod Cras « Caecinae aperta est ex eo, quod «se moribus deduci uolebat, idcredidit Tullio, non item Hoto¬ « que responderat; cum solos manus. « deduci eos, qui possident, uel 62) Zeitschrift f. g. R. W. « qui certe sunt in fundo, iterum Tom. XI. «ipse notat Hotomanus, et ob

367 §. 4. Caecina possederit necne. Olim quum lege agebatur, quemadmodum fundum aedesue petere ac de eiusmodi rebus per sacramentum agere soliti sint, ex ipsis Gaii uerbis licet cognoscere 63). « Si in rem agebatur, mobilia quidem et mouentia, « quae modo in ius afferri adduciue possent, in iure «uindicabantur ad hunc modum: qui uindicabat, « festucam tenebat, deinde ipsam rem apprehende¬ « bat, uelut hominem, et ita dicebat : HUNC EGO « HOMINEM EX IURE QUIRITIUM MEUM ESSE AIO SE- « CUNDUM SUAM CAUSSAM SICUT DIXI: ECCE TIBI UINDICTAM IMPOSUI; et simul homini festucam impo¬ «nebat; aduersarius eadem similiter dicebat et fa¬ « ciebat; cum uterque uindicasset, praetor dicebat: « MITTITE AMBO HOMINEM; illi mittebant; qui prior «uindicauerat, ita alterum interrogabat : PosTULO « ANNE DICAS QUA EX CAUSSA UINDICAUERIS ; ille re¬ «spondebat: IUS PEREGI SICUT UINDICTAM IMPOSUI; «deinde qui prior uindicauerat dicebat: QUANDO TU « INIURIA UINDICAUISTI D AERIS SACRAMENTO TE PRO- « voco; aduersarius quoque dicebat : SIMILITER EGO «TE; seu L asses sacramenti nominabant. Deinde « eadem sequebantur, quae cum in personam agere¬ «tur; postea praetor secundum alterum eorum uin¬ « dicias dicebat, id est, interim aliquem possesso¬ «rem constituebat, eumque iubebat praedes aduer¬ «sario dare litis et uindiciarum, id est, rei et « fructuum ; alios autem praedes ipse praetor ab Festus s. v. Superstites et Vindi¬ 63) Comm. IV. §. 16. seq. — Conf. Gell. XX, 10. Cic. pro Mu- ciae. Valerius Probus (Ed. Gothorena c. 12. de Oratore I, 10, 41. fredi 1622) p. 1476. Deductio quae moribus fit.

Deductio quae moribus fit. 368 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. «utroque accipiebat sacramenti, quod id in publi¬ « cum cedebat: festuca autem utebantur quasi hastae « loco, signo quodam iusti dominii : maxime enim « sua esse credebant quae ex hostibus cepissent, wunde in centumuiralibus iudiciis hasta praeponi¬ «tur. — Si qua res talis erat, ut non sine incom¬ « modo posset in ius afferri uel adduci, uelut si « columna aut grex alicuius pecoris esset, pars « aliqua inde sumebatur et in ius afferebatur, et in « eam partem perinde atque in totam rem praesen- « tem fiebat uindicatio, uelut ex fundo gleba sume¬ «batur et ex aedibus tegula " rel. Sed abrogatis legis actionibus hoc modo per formulam coeperunt in rem agere, ut in iure actor tali sponsione aduersarium prouocaret: Si FUNDUS QUO DE AGITUR EX IURE QUIRITIUM MEUS EST, SESTERTIOS XXV. NUMMOS DARE SPONDES ? deinde formulam ederet, qua intendebat sponsionis summam sibi dari oportere. Simul autem ab eo quicum agebatur satisdandum actori erat propria quadam stipulatione, quae ad instar antiquae legis actionis appellabatur pro praede litis et uindiciarum? **). Ecce uero in noua hac agendi forma, quomodo a principio constituta est, reliquias quasdam et quasi « quia olim, cum lege agebatur, 64) Gai. IV, 93. 94., ubi prae¬ « pro lite et uindiciis, id est, pro ter uerba, quae supra p. 11. ad¬ « re et fructibus a possessore pescripsi, haec habentur : « Ideo « titori dabantur praedes. » « autem appellata est pro praede « litis uindiciarum stipulatio, quia Conf. in Verrem I, 45. «in locum praedium successit,

369 §. 4. Caecina possederit necne. nitorem obsoletum antiquae legis actionis, si posterio- Deductio quae moribus fit. rem eius partem inde a uindiciis dictis respexeris: dico sponsionis cum sacramento, tum satisdandi similitudinem. Sed quid de priori parte tunc actum est, uidelicet de manu conserenda ac de uindiciis a Praetore dicendis? Haecne omnia repente abiecta exstinctaque sunt ne uestigio quidem relicto ? Non opinor ; immo hoc quoque loco, uti mos est Romanis, agendi rationem ita nouauerunt, ut ueteris tamen instituti reliquias aliquot et quasi umbram conseruarent. Quid ergo est? Quo simplicior esset ac minus impedita solennitas in iure celebranda, Praetorem, quoad fieri posset, ab illis rebus uacare uoluerunt, easque priuatae litigatorum curae demandauerunt. Atque talem puto deductionis illius in fundis aedibusue uindicandis originem fuisse: quae, quia hominum magis consuetudine quam lege aliqua inualuit, moribus fieri dicebatur 6). Etenim qui ad manus conserendas inuicem sese prouocauerant, deinde omnem uim, quam ciuilem et festucariam Gellius dicit, ex uetere ritu cum solennibus uerbis peregerant, uindiciasque a Praetore dictas acceperant, quid assecuti erant? Nempe « aut ipse Tullium deduceret aut 65) Praeterquam in oratione « ab eo deduceretur. Dicit depro Caecina (ubi uide c. 1. 7. 8. « ducturum se Tullius, uadimo¬ 10. 11. 12. 32.) semel tantum, «nium Fabio Romam promissuquod sciam, huius deductionis crum. Manet in ea condicione mentio occurrit, uidelicet pro « Fabius » rel. Vix dubitare licet, Tullio c. 20. vs. « Ad uillam erat quin Tullius fundum possederit. « Tullius. Appellat Fabius, ut 24 Semestria, Lib. II.

Deductio quae moribus fit. 370 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. id ipsum, ut sciretur, utrumque sibi fundum uindicare, nunc autem eo rem peruenisse, ut alter, quamdiu lis esset, possideret, defendendique fundi muneri obstrictus esset, alter petitoris locum teneret. Idem hoc, abrogatis legis actionibus, curauerunt, ut priuata illa deductione deinceps assequerentur. Itaque qui fundum non possidebat, imaginaria quadam ui in possessorem impetum faciebat quasi occupaturus fundum possessionemque aduersario erepturus; hic autem uim ui depellebat, atque aggressorem ueluti obtorto collo de fundo deducebat, possessionemque suam etiam ui manuque adserebat; sed simul, quo appareret, celebrandi non contemnendi iuris caussa pugnatum esse, roganti aduersario uadimonium promittebat, eoque facto rei ipsius iure iudicioque defendendae munus officiumque in se suscipiebat 66). Sic, mea quidem coniectura, haec deductio praeparandae in rem actionis caussa peragi solebat, quandocunque de fundi proprietate ita ambigeretur, ut de praesenti tamen possessione inter litigatores constaret. Nam quum in re petenda actoris semper partes is sustineret, qui deduci se passus esset, possideret autem ac secum quid ageretur exspectaret, qui deduxisset; facile apparet, ubi uterque possessoris locum affectaret, deduci neutrum, deducere utrumque uoluisse. Hic igitur deficiente litigatorum consensu priuata illa ac uoluntaria deductio cessabat *), legitimae con¬ 67) Idcirco ubi propter alterius 66) Vide praecipue quem mosiue errorem siue simulationem do attuli locum ex oratione pro falso sibi uidebantur consentire, Tullio.

371 §. 4. Caecina possederit necne. trouersiae ac magistratus iurisdictioni imperioque locus erat. Ne multa, interdicto UTI POSSIDETIS agendum erat; quod interdictum in controuersa possessione perinde atque in incontrouersa deductio in locum legis actionis successerat. Sed Uri POSSIDETIS interdicti ius, ordinem exitumque non huius propositi est enarrare 63). De illa uero deductione hoc unum adiiciam, posteaquam adinuenta petitoria formula obtinuit, ut non solum per sponsionem, uerum etiam recto iure in rem agère liceret *), conseruatam quidem, si quod uerisimile est sequamur, translatamque in nouum agendi genus consuetam hanc deductionem a principio fuisse, mox autem in hoc potissimum inutilem uisam esse, ac deinceps in pristina quoque per sponsionem agendi forma in desuetudinem abiisse: denique hac ratione effectum esse, ut uix ultra prima Imperatorum tempora in usu retineretur, neque omnino ad lurisconsultorum nostrorum aetatem perueniret. Quibus jam perspectis ut ad propositum reuertamur, numquid ueri habet quod Orator tentat arguere, Caecinam, nisi possedisset, deducendum sese Aebutio oblaturum non fuisse? facili negotio accidit, ut ciuilis 69) Admonendi sumus, forilla uis, quam constituerant celemulam petitoriam Ciceronis iam brare, in solidam uim, uelut in aetate in usu fuisse, de in rem proposita Caecinae caussa, degeactione per sponsionem sic Gaium neraret. uerba facere, ut obsoleta tunc 68) Coniunctim egi de hoc infuisse haudquaquam uideatur. terdicto et de deductione, loco Cic. in Verrem II, 12. Gal. IV, supra p. 366. not. 62. laudato. 91—94. Cons. ibid. §§. 41. 51. Deductio quae moribus fit.

Deductio quae moribus fit. 372 Cap. 1. De iure caussae Caecinianae. Mediusfidius ne tantulum quidem. Contra maximo illud argumento est, non modo Caecinam non possedisse, sed etiam de praesenti Aebutii possessione confessum tunc fuisse. Atque hoc est quod supra demonstraui, meram isti argumento uerborum cauillationem inesse, iure autem et ratione prorsus uideri destitutum omniumque uanissimum inanissimumque fuisse. Quodsi dubitatio aliquem capiat, quemadmodum fieri potuerit, ut ad istius numeri argumenta Tullius descenderet, primo alterum illud, quod praecedit, a denunciatione illa petitum, haud multo sane probabilius, exempli loco citabo; deinde hoc addam, esse quaedam apud lurisconsultos uestigia *), quibus nescio an eo ducamur, deductionem illam, quae moribus fit, ad possessionem non adeo ualuisse, ut eam etiam transferret, immo qui in rem acturus deduci se passus esset, ei nihilominus liberum fuisse, omissa uindicatione ad possessionis disceptationem reuerti, et quam tunc habuisset possessionem, si alia de caussa non amisisset, interdicto retinere, sin amisisset, recuperare. Quod si ita fuit — et magis est credibile, quod ius recitatis Digestorum locis traditur, ex antiquo illo deductionum tempore transmissum ac postea conseruatum, quam a lurisconsultis nostris, obsoleta dedu¬ 70) L. 12. §. 1. De A. v. A. P. fragmento tractat Sauinius, Bes. §. 6. p. 39. §. 32. p. 422. §. 36. (Ulpianus) « Nihil commune habet p. 469. Conf. L. 18. §. 1. De ui. « proprietas cum possessione : et (Papinianus) « Eum, qui fundum «ideo non denegatur ei inter¬ « uindicauit ab eo, cum quo in¬ « dictum Uti possidetis, qui coe¬ «terdicto Unde ui potuit experiri, «pit rem uindicare: non enim « uidetur possessioni renunciasse « pendente iudicio nihilominus « interdicto recte agere placuit. » « qui rem uindicauit. » Quo de

373 §. 4. Caecina possederit necne. ctione, recens inuentum introductumque esse — paullo Deductio quae moribus fit. facilius intelligitur, quomodo Tullius ausus sit de possessione Caecinae affirmare, quamuis ipse narrasset, Caecinam deducendum sese Aebutio obtulisse. Admonendi denique sumus, bis oratorem in commemoranda illa deductione curare, ut, quod Caecina de ea re cum Aebutio tunc constituit, sciatur, adhibitis amicis ac de eorum sententia constituisse; altero autem loco etiam ipsam C. Aquillii auctoritatem adiicere "*). Quae res nescio an uires addat coniecturae iam ex illis, quae de deductionis natura nos disputauimus, oriundae, uidelicet Pisonem aduersarium ex illo facto arma sibi contra Caecinam parasse. Quid enim, si reapse sic arguisset: Tu si fundum possidebas, cur ipse uoluisti ab Aebutio deduci eaque ratione actoris partes suscipere? cur non ultro deducturum te Aebutium professus es eidemque uadimonium promissurum? Quum illud commisisti, nonne confessus es, Aebutium non te possidere ? Huic uero obiectioni Caecinae nomine orator, uitio¬ SO quidem ratiocinandi genere, at uel hodie uulgatissimo, sic uidetur occurrere : Consulto id feci, quinetiam de probatissimi iurisconsulti sententia. Non potui igitur, quum id feci, iuri meo nocere. 71) c. 7. « placuit Caecinae, de «tur. Dies ex utriusque commo¬ « do sumitur. Caecina cum ami¬ « amicorum sententia, constituere, « quo die in rem praesentem ueni¬ « cis ad diem uenit in castellum « retur, et de fundo Caecina mo¬ « Axiam » rel. Conf. c. 32. uerbis « ribus deduceretur. Colloquunsupra p. 366. prolatis.

Deductio quae moribus fit. 374 Cap. I. De iure caussae Cuecinianae. Ad quae promptissimum profecto fuit sic respondere: Tu uero nihil iuri tuo possessioniue nocuisti neque derogasti; illud tamen ultro declarasti, nullam esse tuam possessionem: quod ut illo facto declarares, etiam summus, quem dicis, iurisconsultus facili negotio auctor tibi fieri potuit, si ipsi uidebatur, id quod nos quoque contendimus, possessoris locum obtinere te nullo modo nulloque indice posse, nihil igitur te amissurum, si ultro concederes possessionem Aebutio, partesque actoris in te reciperes. Atque haec hactenus. Satis autem, ut opinor, iam perspicuum est, constitutam istam deductionem haud magis quam denunciationem uel Caesenniae usumfructum locationemue ad coarguendam Caecinae possessionem ualere, denique reuera Caecinam fundum non possedisse. Nec temere Sauinius monuit, non solere Tullium bonas solidasque, quas in caussa haberet, defensiones adeo paucissimis uerbis et quasi in transitu proferre, neque, ut ita dicam, in extremo quodam orationis angulo abscondere 72). Caeterum qui his nostris diebus Caecinae caussam hac parte nouis quibusdam argumentis defendere uoluerunt; qualia sunt, haud magis Aebutium quam Caecinam de sua possessione docuisse; uerisimile esse, Aebutium Caesenniae non sibi emisse, et id 72) Besitz §. 40. p. 511. — Con- ad Quinctianam supra scripsimus ferantur quae de hoc Tullii more p. 180. seq.

375 §. 4. Caecina possederit necne. genus similia *): nihil aliud mihi probauerunt nisi forte hoc, nescire se, quid intersit inter possessionem ac proprietatem, quinetiam, quid intersit inter actorem eumque quicum agitur, et quaedam alia, ad interpretandas orationes de caussis priuatis ciuilique iure habitas perquam necessaria. 73) Jordan l. I. p. 6—8. Klotz in Annotatione p. 459—62. non tats up lain tnoihin on osas oonal to do 919 up in ( ang lo on extul n 71 00 bis Deductio quae moribus fit.

Ciceronis oppugnatio undo in 0 Total Moini ni Montai hie -91 ba ala maht §. 5. A 97 De Aebutii defensione Non deieci sed obstiti. Non possedit Caecina, sed in iudicium non uenit, possederit necne. Salua igitur etiamnunc caussa eius esse potest. Quid autem, quod acerrime contendisse Pisonem apparet, Caecinam, quum uim illam pateretur, in fundo non fuisse; multum interesse, eiiciatur aliquis unde esset an accedere et intrare prohibeatur; non uideri deiectum qui prohibitus sit, denique nisi qui deiectus uere dici possit, nemini comparatum esse hoc interdictum *)? Hanc defensionem Tullius ita pro ieiuna calumnia improbaque uerborum cauillatione exagitauit et summopere se contemnere professus est, ut dignam tamen iudicaret, in qua refellenda dimidiam fere orationis partem impenderet ?). mirari solent, tam longum Fidem fecit nostratibus, hoc loco oratorem fuisse. Nihil repugno, falsam esse istam defensionem, si de eo iure quaeratur, quo non dicti partium et conceptione et 1) Vide c. 11, 31. c. 13, 36. intellectu, de Jurisconsultorum extr. c. 14, 39. c. 17, 49. c. 23, auctoritate et de iuris ciuilis praestantia [64. 66.], de genuino ueroque sen 2) Praeter loca modo in nota 1. su uocabulorum UNDE et Eo et allata huc pertinent etiam c. 13, q. g. a. disputantur, ea omnia - 38. c. 17, 50. c. 18—22. c. 23ipsam hanc Pisonis defensionem, 31, 89. Nam etiam quae de senin qua nunc uersamur, spectant. tentia aut uerbis in interpretando sequendis, de reliquarum inter¬

§. 5. Defensio Non deieci sed obstiti. 377 modo interdicto uincere sed ne delici quidem potest, qui non possederit. Ipse supra in adumbrando illo iure, quod Gaii, Ulpiani caeterorumque lurisconsultorum nostrorum aetate obtinuerit, negaui quicquam interesse, eiectus detrususque sit possessor an intrare quum uellet prohibitus 2). Verumenimuero quo iure tum utebantur, quum haec inter Caecinam et Aebutium caussa ageretur *), talem aestimo hanc Pisonis defensionem fuisse, ut aut hac aut alia nulla Caecina uinceretur. Quamobrem nihil antiquius nobis erit, quam ut diligentissime, quid ualeat ea defensio, exploremus. Quo loco Tullius refutandi caussa cum alia multa tum haec protulit *): « Nondum de Caecinae caussa disputo, nondum de «iure possessionis nostrae loquor: tantum de tua de¬ «fensione, C. Piso, queror. Quando ita dicis et ita « constituis : Si Caecina, quum in fundo esset, inde «deiectus esset, tum per hoc interdictum eum re¬ «stitui oportuisse : nunc uero deiectum nullo modo « esse inde, ubi non fuerit; hoc inderdicto nihil « nos assecutos esse: quaero, si te hodie domum « tuam redeuntem coacti homines et armati non « modo limine tectoque aedium tuarum, sed primo «aditu uestibuloque prohibuerint, quid acturus sis. » Quid putabimus habuisse Pisonem, quod ad haec responderet? 3) supra p. 318. ibique nota 46. disset actor necne. Vide supra 4) Tenendum est, quod antea p. 326. et p. 337. seq. cognouimus, in hoc interdicto 5) cap. 12. in iudicium non uenisse, posse¬ Pisonis . confirmatio. Ciceronis oppugnatio.

Pisonis confirmatio. 378 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. Agam equidem (sic mihi uideor eum audire uerba facientem), quum illud, quod dicis, mihi acciderit, interdicto de ui hominibus coactis armatisue, ac confido, eodem iure eodemque interdicto me uicturum esse restitutumque iri, quo te nunc in hac Caecinae caussa nihil egisse nec assequi quicquam oportere defendo. Fingis me domum meam redeuntem coactis armatisue hominibus ab aliquo prohiberi ne intrem. Quid postea? Tu uero quamuis acerrimus Caecinae defensor non adeo inhumanus es, ut neges non modo meam domum meam esse, uerum etiam a me possideri. At Caecina fundum, de quo agitur nec possedit, nec probauit suum esse. Concedo tibi, qui fundum aedesue possederit, si ui hominibus armatis intrare fuerit prohibitus, eum perinde restitui hoc interdicto oportere ac si eiectus tum fuerit, quum corpore suo ibi esset. Nobis autem, sicut antea dixi, cum eo res est, qui, quum prohiberetur, non possedit. lam quaeso mihi quoque per te liceat exemplum confingere, in quo uideamus, ne ipse tu ultro mihi concedas, eorum caussa, qui non possederint. utile esse aliquando, quinetiam necessarium, spectare, eiecti sint inde ubi fuerint an prohibiti quo uellent accedere. Age igitur fac te ipsum, M. Tulli, quum in fundo tuo esses, eumque tam corpore quam animo, nemine contradicente, possideres, adspicere aliquem peregre aduenientem, qui in omni hac terra et regione numquam antea fuisset, nec negotii quic¬

§. 5. Defensio Non deieci sed obstiti. 379 quam ibi habuisset; fac, quaeso, ei homini, quum appropinquaret, siue solus siue cum aliis hominibus, siue armatus siue inermis, introitum sibi aut petiturus ant expugnaturus, te quam efficacissime posses, quinetiam ui hominibus coactis armatisue, ne ingrediatur, obsistere, eumque prohibere atque a finibus tuis arcere: num omnium mortalium quemquam, siue peritum iuris siue imperitum, putas, aduenae illi, ut interdicto hoc agat, eaque actione in possessionem fundi tui restitui se oportere contendat, auctorem probatoremque esse futurum? Valet igitur aliquando tamen aliquid, quod adeo spernere te atque abhorrere simulas, illud, quod defendere equidem perseuero, Non deieci sed obstiti. Tu dicas licet nihil referre in eo qui possedit. Fateor. Clamas, non utique quaeri in hoc interdicto, possederit actor necne. Non repugno. Verumtamen illud concedas mihi necesse est non omnes, qui neque possederint, neque, quum uim paterentur, uel umquam antea, in fundo fuerint, interdicto de ui hominibus coactis armatisue uincère posse. Quid ergo est? Placet tibi exempla confingere a caussa, qua de agitur, remotissima ? Tu uinces profecto, possessorem restitui oportere siue prohibitum armis siue deiectum. Ego plus etiam tibi largior, restitui illum quoque oportere, qui non possederit, si in fundo tamen, quum uis fieret, tum fuerit: in hoc satisfacio interdicti formulae, quae non habet uulgarem exceptionem CUM ILLE Pisonis confirmatio.

Pisonis confirmatio. Tenendi et quasi tenendi gradus. 380 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. POSSIDERET. Verum illud mihi assumo omnibusque probabo, eorum, qui non possideant, esse tamen quosdam, qui, etiamsi intrare fundum uel armis prohibeantur, nihil hoc interdicto assequi potuerint. At Caecinam non possedisse perspicuum est. Ergo quas inuicem proposuimus fictiones, utra huic caussae accommodatior atque ad probandum efficacior erit? Ac tali fere modo Pisonem reuera arguisse, partim res ipsa fert, partim aliquot in Tullii oratione uestigia qualicunque modo demonstrare uidenture). Neque abc 6). 31. « Exoritur hic iam, lerit, singula separataque refutet, « obrutis rebus omnibus ac pereo uerisimilius efficitur, tali mo¬ « ditis, illa defensio, eum deiici do coniuncta fuisse a Pisone, ut « posse, qui tum possideat; qui alterutrum, aut possedisse, quum « non possideat, nullo modo posquis deiiceretur, aut in fundo ase . . . Numera, quam multa fuisse, sed non simul utrumque « in ista defensione falsa sint, exigeret. Quae res etiam necessitatem uidetur Tullio imposuisse, « Piso. Ac primum illud attende «te iam ex illa ratione esse depulut in d. c. 31. ab illa Pisonis de¬ « sum, quod negabas quemquam fensione statim ad possessionis « deiici posse, nisi inde ubi tum quaestionem transiret. In ea uero « esset: iam posse concedis ; eum, tractanda quum Pisonis defensio¬ « qui non possideat, negas deiici nem his uerbis interpretetur, « posse. » — Mos est Tullii, ad¬ «itaque si ego sim a tuis aedi¬ « bus deiectus, restitui non oporuersariorum argumenta, ualidiora praesertim, quo facilius refel¬ «tère, si ipse sis (scil, a tuis aedibus deiectus) « oportere » ; lat, statim a principio deformata et quodammodo debilitata proluculenter, opinor, apparet, adeo distincte Pisonem statuisse, in ponere. Itaque quo magis hoc loco laborat, ut Pisonis illa Non eo, qui possideret, nihil interpossedit Caecina et Non deieci esse, deiiceretur an prohiberesed obstiti diuellat, et, quasi tur, ut sine summa eaque perspicua ac manifesta calumnia hoc separatim utrumque Piso protu¬

§. 5. Defensio Non deieci sed obstiti. 381 surdum, mea quidem sententia, arguendi genus. Nostrum autem erit, oppositas illas caussarum exemplorumque figuras iterum sub oculos ponere, et qui ita fuerint armis prohibiti, alteri, h. e. possessori, quam uere, alteri, h. e. aduenae illi, quam falso interdictum tribuatur, apud animum reuoluere; deinde illum quasi campum, inter has ueri falsique extremitates in medio situm, summo cum studio et opera dimetiri, fines regere, terminos ponere, et, ut ita dicam, regionibus diuisum repraesentare: postremo tandem Caecinae caussam, utra in parte inueniatur, obseruare. At enim hoc loco Sauinius nobis praesto est, qui moneat, iam antea frustra nos in hac caussa quaesiuisse, necessaria necne fuisset ad uincendum possessio Caecinae, quippe qui uincere interdicto nullo modo potuerit, propterea quod non solum non possedisset sed ne naturaliter quidem, ad instar coloni et q. g. a., tenuisset). saltem loco illam quasi occultam non in illo solo commoratum esse confessionem Tullius euitare non Pisonem, quod negaret, Caeciposset. — Adde quae in c. 17. hanam, quum uim pateretur, funbentur haecce : « Iam uim factam dum corpore suo tenuisse, ue¬ « negare non potes : deiectus rum etiam ex eo arguisse, quod « quemadmodum sit qui non acnunquam antea tenuisset. — Caete¬ « cesserit, id quaeritur ; demorum quae prima adscripsi (p. 377.) Tullii uerba « Nondum ... que¬ «ueri enim et depelli de loco «ror», ad orandi institutum ma¬ « necesse est eum, qui deiiciagis quam ad interdicti rationem «tur; id autem accidere ei qui « potest, qui omnino in eo loco, caussaeue ius pertinentia, ea consulto hic praetermisi. Tracta¬ « unde se deiectum esse dicit, « numquam fuit ? » — Unde haud buntur infra §. 7. sub loco tertio. temere colligere mihi uideor, 7) Vide supra p. 338. not. 31. Tenendi et quasi tenendi gradus. Non detinuit Caecina.

Non detinuit Caecina. 382 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. Quid ad hoc dicemus? Re uerissimum esse, ratione infirmissimum. Non tenuit Caecina fundum, ne naturaliter quidem. Sed quis nobis est auctor, hac Ciceronis aetate, qui nec possedisset fundum nec tenuisset (quae huius uerbi nis apud Gaium, Ulpianum eiusque aeui lurisconsultos fuit) eum interdicto de ui armata uincere nunquam potuisse ? Quo tempore hi florebant, hoc interdictum ad instar caeterorum, quae possessionis siue retinendae siue recuperandae caussa comparata sunt, uere possessorium fuit effectum, hoc est, possessionis necessitate in actore, quum deliceretur circumscriptum: qui tantum non uere possiderent, ii omnes sine ulla exceptione omni illorum interdictorum iure caruerunt 8). Iam iusto possessori inter omnes, qui non possident, proximus sane est qui naturaliter rem, de qua agitur, tenet. qui corpore suo in fundo est, atque a possessore nulla re differt nisi quod animum possidendi non habet. Cui quum haud secus quam caeteris omne interdictorum ius denegaretur, quid tunc attinuit in iure caeteros, qui ne tenerent quidem, sed etiam laxiori quodam uinculo habituue fundum attingerent, non modo gradibus, generibus, nominibus, ratione distinguere ac describere, uerum etiam omnino respicere ? Nihil iuris est ei, qui tenet : quid refert quaerere, qui iuris gradus sint eorum, qui aut deteriore aut ad summum eodem iure omnes censeantur necesse est? Haec igitur caussa fuit, cur illi lurisconsulti nostri 8) Qua de re supra diximus p. 339.

§. 5. Defensio Non deieci sed obstiti. 383 in recensendis gradibus generibusque possessionis earumque rerum, quae instar habent possessionis, infra naturalem possessionem detentionemue numquam descenderunt. Sed omnis haec caussa aliena fuit, non dicam Ciceronis aetate, at interdicto de ui hominibus coactis armatisue, quo iure tunc constitutum fuit. Quo in interdicto quum possedisse actorem non requireretur, necessario quaestio oriebatur, quousque tandem hoc interdictum non possidenti competeret, siue quid iusta quidem possessione deterius, at aduenae illius habitu tamen melius firmiusque, ad huius interdicti ius ac commodum comparandum satis esset. Ex quo quum efficiatur, nihil esse, cur a proposito depelli nos sinamus, age uideamus, secundum possidentes aut naturaliter tenentes quae genera ac gradus fuerint eorum, qui, tametsi a lurisconsultis nostris nec possidere nec naturaliter tenere dicuntur, tamen, quo tempore caussa haec acta est, eo loco haberentur, ut, ui hominibus coactis armatisue detrusi prohibitiue an hoc interdicto restituendi essent, quaeri saltem posset. Primum igitur, quemadmodum, qui fundum possidet, animo continuat possessionem, etiamsi colono aut alii eum tradiderit, qui deinceps eius nomine tenet; quaeri potest, huius interdicti ius an continuetur ei, qui numquam possedit, sed naturaliter tantum tenuit, si ipse quoque corpore suo de fundo ita cesserit, ut eodem modo alium uice sua substitueret, ueluti colonus Non detinuit Caecina. Tenendi et quasi tenendi gradus.

384 Cap. 1. De iure caussae Caecinianae. Tenendi et aut inquilinus, qui rem rursus alteri locauerit atque quasi tenendi gradus. habitandam fruendamue tradiderit. Quid porro si colonus ille uel inquilinus, uel etiam usufructuarius (nam eum quoque hoc loco addere per me licet), qui fundum aedesue alii locauerat et tradiderat, diem obierit heredemque reliquerit, quo iure eiusmodi heres ad hoc interdictum censebitur? Quippe in hoc, si de iure, de possessione, de detentione fundi quaeras, nihil inuenies : quod si adeo simulacrum iuris ac possessionis et quasi umbram circumspicias, illud deprehendes, locationis ius ad heredem transiisse, atque inde caussam quandam, an occasionem dicam, fundi ingrediendi, inspiciendi, coloni ibi conueniendi, aut si discesserit, culturae condicionisque examinandae, et si quae alia sunt eiusmodi, ei esse quaesitam. E quo figurae gradu si pedem protuleris, continuo ad aduenae istius genus ceterorumque, quos nulla antea ratione fundus attigerit, peruenisse te senties. Vetus inter-Iam quos enumerauimus omnes, qui nec possidedicti ius rent nec naturaliter tenerent, si, posteaquam quouis modo in fundum aedesue uenissent, fuerint ui hominibus armatis coactisue eiecti; uerba interdicti nullo dubio efficere uidebantur, ut restitui eos oporteret. Et ita in prima interdicti seueritate etiam obtinuit. dif¬ Incommoda. Atqui hoc ius tale fuit, ut post breue tempus Ut ficultates et incommoda necessario emergerent. ecce haud facile saepe fuit, eum, qui nec possedisset nec detinuisset, in eundem statum restituere quo fuisset, nec ualde conueniens uideri potuit, in ueram

§. 5. Defensio Non deieci sed obstiti. 385 possessionem eum restitui, ut longe meliore condicione esset ex restitutione quam ante deiectionem fuisset ?). Qualis autem haec fuit in restituendo difficultas, talem, nec sane minorem, puto fuisse in aestimatione illa Quanti ea res esset, ubi ad condemnationem res ). peruenisset 10 Accessit illud quoque incommodi, quod in hoc interdicti iure ex eadem deiectione pluribus saepe personis interdictum competeret, neque semper adeo expeditum esset, quemadmodum restituendus unusquisque et quanti aduersarius ei condemnandus esset. Atque illae difficultates in eo, qui, quum uis fieret, corpore suo in fundo non fuit, sed prohibitus tantum, quum intrare uellet, armis fuit, etiam grauiores molestioresque existebant, tantoque magis erant perspicuae » quanto leuiori condicione ac solutiori uinculo is, qui uim passus esset, fundum antea tenuerat. Nam de eo, qui uere possedisset, in omni interdicto de ui semper exploratum fuit, nihil interesse, eiiceretur quum in «Caecina rem non amittet . . . ; 9) Grauissimo exemplo est ipse «in possessionem in praesentia Caecina. Qui tametsi ne fuerat « non restituetur; nihil amplius » quidem in fundo, nedum posserel. — c. 3. extr. «... quum derat, quum deiiceretur, tamen « uideatis nihil aliud actum nisi nullo dubio eo iure habitus est, possessionem per interdictum ut, si ea sponsione caussaque « esse repetitam ? » — et q. g. a. uicisset, in ueram iustamque pos¬ 10) Verissime Sauinius docuit, sessionem, quam numquam anaestimationem illam multo magis tea habuit, ab Aebutio restituenad ipsius rei uerum pretium, dus esset. Videatur c. 27. « In quam ad id quod interesset, a « hac ipsa caussa . . ., si hoc nos Veteribus esse relatam. Syst. d. « non obtinebimus, ui armatis heut. R. R. Tom. V. Beil. XII., « hominibus deiectum esse eum, praesertim p. 445. seq. p. 443. « quem ui armatis hominibus pul¬ «sum fugatumque esse constet : 25 Semestria, Lib. II. Veteris iuris incommoda.

Veteris iuris emendatio Veteris iuris incommoda. 386 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. fundo esset, an prohiberetur quum eo uellet accedere. Neque ualde, puto, post constitutum de ui armata nouum hoc interdictum, de eo, qui ante deiectionem naturaliter fundum tenuisset, ambigebatur, quin restituendus esset, siue eiectus armis siue prohibitus. At in caeteris, qui pro supradictorum graduum progressione, priusquam uim paterentur, iuris, possessionis, detentionis seu quod earum rerum simile esset, aut minimum aut adeo nihil habuerant, quod ratione concipi ac certis uerbis describi recte posset; tunc profecto primum, necesse est, restituendi iustam moram ac religionem iniectam esse iudicantibus, quum ita uim passi essent, ut ne quod facti esset quidem quicquam, quod tunc habuissent, amitterent, sed quo accedere demum uellent, eo non admitterentur, seu, quod tantundem ualet, ut non eiicerentur inde, ubi essent, sed prohiberentur tantum inde, quo uellent accedere. Hoc loco primum peritiores, ut opinor, perspexerunt, si uim armatam oporteret interdicto restitutorio coerceri, parum conueniens esse, arma solum ac peculiare uiolentiae genus et figuram spectare ; immo ubi de restituendo agitur, etiam quid ante actor habuerit, quid per illam uim amiserit, quid restitui ei aequum sit, considerari oportere: quodsi eiusmodi nihil inueniretur, aut satis certi et in iure conspicui nihil, tunc uero ratissimum esse, poenam publice exigere, interdictum restitutorium, quo priuatus experiretur, prorsus missum facere. caussa fuit, cur non Piso Talis autem, ut opinor, solus, quum Aebutii caussam contra Caecinam ageret,

§. 5. Defensio Non deieci sed obstiti. 387 sed alii quoque, iuri potius ac ueritati quam certae alicui caussae consulentes, in dies magis studerent modum imponere illi interdicto ac certos quosdam fines circumducere, aliquanto quidem uerbis formulae angustiores, at iuris solidae rationi, aequitatis praeceptis communique utilitati aptiores: tantum abfuit, ut mera calumnia uerborumque aucupio, repugnante ui ac sententia iuris et interdicti, Piso caussam defenderet, qui, praeeuntibus fortasse grauibus auctoribus, negaret interdictum tenere, nisi actor, quum uis fieret, aut possedisset aut corpore suo in fundo aedibusue fuisset. Immo, ut uerum fatear, sic existimo, Ciceronem potius a uerbis interdicti arguisse, Pisonem uero aequitatis praecepta, sublimiorem subtilioremque iuris rationem atque utilem et in commune commodum interdicti intellectum auxilio uocasse. Quid multa? ita uidetur hic modum interdicto imposuisse, ut modeste ac pudenter eam uiam iniret, quam deinceps lurisconsulti in dies magis sectantes breui, puto, eo peruenerunt, ubi nostros, quorum fragmenta in Digestis habemus, iam ualide consistere animaduertimus, uidelicet ut intelligerent statuerentque, iusta aequaue ratione illius interdicti ius expediri non posse, nisi iis, qui uere possedissent, totum reseruaretur, ad eamque rem seuerius hoc de ui hominibus coactis armatisue facta interdictum uetusto illi ac quotidiano de ui interdicto penitus exaequaretur *), 11) Vide supra §. 3. p. 339.— monentem, hoc ipsum Ulpiani Hoc loco Garatonius (ad c. 13.), tempore sine controuersia fuisse, quamuis nimius alias in hac causut dominus quidem (possessorem sa Tullii sectator, Hotomanum dixerit) at alius nemo tam prohi-Veteris iuris emendatio.

Veteris iuris emendatio. 388 Cap. 1. De iure caussae Caecinianae. Quae noua iuris ratio quemadmodum etiam nouam uerbi Deiicere interpretationem, deinde in breuius contractam uulgaris interdicti conceptionem genuerit, supra latius a nobis expositum est 12). Omnis denique illa juris mutatio tanto facilius processit, quanto magis, firmatis imperii uiribus, et republica ad unius dominationem redacta, priuatorum licentia atque ad arma capessenda propensio, ualidis alias frenis iniectis, euanuerat 13). Sed ut ad caussam propositam uariosque illos terum tenendi uel quasi tenendi bitus quam eiectus restitueretur graduum, denique pristini illius merito reprehendit, atque ex rigoris, tum fluctuationis, quae animi mei sensu reponit : « Quid secuta est, ac progressionis con¬ « Ulpianus ad M. Tullium? Haec seruata sint, ueluti in L. 41. De «ipsa oratio caussas perdocet A. v. A. P. (Paullus) « Qui iure « quae certum postea ius istud « familiaritatis amici fundum in¬ « reddiderint. » « greditur, non uidetur posside-12) §. 2. p. 311. seqq. §. 3. p. «re; quia non eo animo ingresseqq 333.. — Animaduertendum « sus est, ut possideat, licet corquam prorsus Ulpianus in L. 1. « pore in fundo sit. » L. 1. §. 26. §. 23. De ui, et in Vatic. Fragm. De ui. «Eum, qui neque animo §. 91. in definienda uerbi Deiicere « neque corpore possidebat, inui secutus sit uestigia Pisonis « gredi autem et incipere possiquem asperrime Tullius exagitat, « dere prohibeatur, non uideri quod dixerit, eum deiici posse, «deiectum, uerius est ; deficitur qui tum possideret, qui non pos¬ « enim, qui amittit possessionem, sideret, nullo modo posse. Conf. « non qui non accipitur. » L. 3. c. 32., uerbis supra p. 295. ex¬ §. 23. De A. v. A. P. (Verba uide hibitis. Dictorum autem §§. 23 supra p. 71. not. 5.) L. 4. §. 28. et 91. uerba ecce supra p. 313. De usurp. et usuc. (Paullus, not. 35. «Item si occupaueris uacuam 13) Adhibeas Crameri notam ad « possessionem, deinde uenienorationem pro Tullio (Ed. Kiliae « tem dominum prohibueris: non 1816.) p. 68. — De reliquo ui¬ « uideberis ui possedisse. » Adde dendum, ne adeo in Digestis uestigia quaedam deteriorum illo¬ L. 18. §. 15. De dam. infe.

§. 5. Defensio Non deieci sed obstiti. 389 nendi aut quasi tenendi gradus reuertamur, quem locum dicemus Caecinam, priusquam a fundo repelleretur, obtinuisse? Videlicet constat, neque possedisse eum neque in fundo fuisse. Ne multa, heres fuit usufructuariae eiusdemque locatricis Caesenniae. Itaque infimo illo gradu constitutus fuit, eoque uno aduenam istum caeterosque, qui nulla umquam ratione fundum attigissent, antecessit. Quid mirum igitur, Pisonem summis uiribus ad modum supradictum oppugnasse interdictum? E contrario neminem praeterire debet, paucis annis ante quam haec caussa acta est, primum nouam eam interdicti formam excogitatam constitutamque fuisse *) ; Aebutium igitur in recentem summamque eius iuris seueritatem incidisse. Recens erat memoria licentiae illius ex bellis ciuilibus oriundae, qua armis, qui modo possent, quam iure decertare mallent; recens odium malae eius consuetudinis, quae non solum ad res priuatorum, sed ad summam rempublicam pertinere merito uisa est. Ea caussa fuerat noui huius interdicti constituendi, quo certam seueramque armorum poenam, praeterea nihil, comparare uoluerant; illud plane neglexerant, certum quemdam restituendi aestimandique modum definire aut curiose cauere, ne, qui uim armatam passus esset, in meliorem aliquando condicionem, quam antea fuisset, restitueretur. Denique antiquius uisum est, certa seueraque poena, qui armis usus esset, affici, quam 14) Vide supra p. 324, et p. 327. not, 6. Quo gradu Caecina fuerit. Rationis conclusio.

Rationis conclusio. 390 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. exactissimam detrimenti, quod aduersarius passus esset, rationem aestimationemque institui. Ut in pauca conferam, non illud egerant, ut certum quemdam possidendi tenendiue modum, ad obrussam exactum, tuerentur interdictoque munirent, qui, si turbatus esset, in eundem plane statum restitui posset, sed uim, quae ad caput et uitam pertineret, possessione mulctari uoluerant 15). Quare qui pristinam illam ac paene coecam interdicti seueritatem, nondum ratione experientiaque temperatam, sequeretur, haud nimium sit mirandum, si uel aduenam istum, quem finximus armis esse repulsum, in fundi possessionem restituendum censuerit. Quodsi praeterea Caecinae caussa, id quod satis est credibile, aequitatem quandam habere uideretur, quia forte, quae de emptione fundi Cicero narrat, opinione hominum plus quam legitimis probationibus ad capiendos recuperatorum animos ualerent; tum quia fortasse Aebutius fundi possessionem, ex morte Caesenniae quasi uacuam suspensamque, auide magis et callide quam honeste occupasset, atque Caecinam, heredem possessoremque bonorum, paucis diebus praeuenisset: — facili hercle negotio saluaque recuperatorum et religione et fama, quod tum interdicti ius obtinebat, fieri potuit, ut probabilem atque adeo iustam caussam Caecina habere uideretur: quamquam illi minime sunt stultitiae damnandi, qui bis prius dubitauerunt quam secundum Caecinam iudicarent. 15) Conf. Brakenhoeft de trif. d. ciuil. Prax. T. XXIV. p. bus uitiis possessionis, in Archiv. 204. seq.

§. 5. Defensio Non deieci sed obstiti. 391 Rationis Quippe eam caussam, dummodo hac parte probareconclusio. tur, alia nulla magnopere laborasse, partim docuisse mihi uideor, partim inferius apparebit. Superiorem autem discessisse Caecinam, certum quidem auctorem nullum habet, at eadem illa ratione, quam in Quinctiana demonstraui *), credibile est et a nostratibus plerisque semper creditum. Nunc posteaquam illam defensionem Non deieci Accessoria quaestio duplex. sed obstiti, quo iure fuerit, perpendimus, superest duplex quaedam consideratio, quae partim ad rem gestam pertinet, partim in uerbis quibusdam orationis certorumque locorum lectione examinanda constituendaque uersatur. Cur repulerit Quid enim? Si Aebutius, quemadmodum supra Caecinam Aebutius. docuimus, fundum nemine contradicente tum possidebat, quae caussa ei fuit, cur Caecinam cum aduocatione amicorum ad ius celebrandum, h. e. ut ab Aebutio moribus deduceretur, ex constituto aduenientem tanta cura adeoque summis uiribus fundum intrare prohiberet, eumque ui hominibus coactis armatisque depelleret, auerteret, fugaret? Cuius rei fateor equidem difficile esse iustam plenamque reddere rationem, quum praesertim ab una tantum parte rem narratam acceperimus. Itaque nihil affirmabo, sed iuuat quaerere tamen ac comminisci, quid potuerit mouere Aebutium atque impellere. Primo igitur loco haud inepte dixerit aliquis, moram quaesiuisse Aebutium, conscium fuisse, illam 16) Vide supra p. 168. ibique notam 49.

Cur repulerit Caecinam Aebutius. 392 Cap. 1. De iure caussae Caecinianae. fundi controuersiam praegressuram esse familiae herciscundae iudicio, et praeiudicialem certa quadam parte futuram; simul magnopere interesse Caecinae, ut hereditatis diuisio de eaque arbitrium quam maturissime procederet: at deductione retardata uadimonii promissionem differri *); inde moram parari ipsi de fundo iudicio, quo peracto demum Caecina saluo iure suo familiae herciscundae arbitrium prosequi posset 18 Sed magis mihi placet quod Hotomanus existimauit, Caecinam per speciem deductionis celebrandae ultro uim Aebutio illaturum et siue deiecturum hunc, siue in communem tamen fundi possessionem intrusurum se fuisse 12); huic autem incepto Aebutium ui et armis se opposuisse 20). Qua in re quam maxime consideranda erunt, quae Aebutii testibus a Tullio tribuuntur?). Etenim parum credibile est, tam stultum fuisse Aebutium, ut eos praecipue testes produceret, qui, praeterquam quod e re aduersarii esset, nihil ferme dicerent. Qui quum uim armatam ingenue fateantur ab Aebutio, partim Sed hoc loco Garatonius, propter 17) Vide supra p. 370. nimiam Ciceronis uenerationem, 18) Vide supra p. 361. 363. seq., in Hotomanum iracundius paeubi, quale huic quoque agendi ne quam natura tulit, inuectus consilio periculum, quamquam est. Nam post alia multa, «Vide, facilius quidem fortasse ad euitan¬ « inquit, quaeso, quam solide dum, adesset, demonstraui. cibi (in c. 31.) hoc refellatur, 19) Videsis quae paullo antea « ut plane intelligas, quid agat p. 390. indicaui. « Hotomanus, dum fauet Aebu¬ 20) Occurrit haec sententia «tio, et oratorem maximum ac Hotomani in adnotatione ad c. « prudentissimum criminatur. » 9. vis. In eas ipsas res rel., et ad Caeteroquin Klotzius ad c. 9. Hoc. 10. extr. vis. Intelligere praetomanum secutus est. clare quid caussa rel., et ad c. 21) capp. 9. et 10. 11. vis. Non deieci sed obstiti.

§. 5. Defensio Non deieci sed obstiti. 393 sua quoque opera, adhibitam esse ; necessario paene Cur repulerit Caecinam Aebutius. consequens est, eosdem caussam quoque eius rei, siue iustam siue cui iustae tamen species aliqua esset, in medium protulisse. Hanc uero in testimoniis illis recensendis adeo Tullius silentio praeteriit, ut coniectura illa aliquantum uirium inde capiat. Et tametsi haud inepte obiici potest, si illa quoque uis uerbis Non deieci sed obstiti inesset, parum copiosam hac saltem parte Tullii defensionem apparere, animaduers tere tamen conuenit, non plane in proposita oratione deesse, quae eo referri uideantur; ut ecce quod uehementer urget orator L. Caelii testis dictum, a non so¬ «lum Aebutium cum armatis fuisse compluribus, uerum «'etiam cum aduocatis perpaucis eo uenisse Caeci¬ «nam"; item A. et L. Atiliorum ac P. Rutilii, « quum «Aebutius Caecinae malum minaretur, ibi tum Cae¬ « cinam postulasse, ut moribus deductio fieret. Quo loco obiter admonebo, Pisonem fortasse illud retulisse, Caecinam non prius ita postulasse quam intellexerit, se illud, quod maxime uellet, uidelicet ut possessionem fundi apprehenderet, assequi nullo modo posse. Sed haec incertissima sunt. Nunc pertractata sententia et iure illius defensionis Non deieci sed obstiti, iuuat etiam uerba quaedam, quae ad eandem pertinent, exhibere ac critica ratione examinare. Quippe in c. 13. orationis propositae eadem defensio hisce uerbis refertur: «Eieci ego te armatis hominibus, non deieci » ; rursus in c. 23. Lectio Eieci non deieci, et q. g. s.

Lectio Eieci non deieci, et q. g. s. 394 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. « Eiectus es non deiectus et in c. 29.: « Non deteci sed eieci. Qui si genuinus est Ciceronis sermo, necesse est statuamus, talem esse uerbi Elicio proprietatem, ut tantundem ualeat ac Prohibeo accedere non sino, obsisto, et si quae cum in hac oratione tum alias inueniuntur similia; denique delici eum a Pisone dici, qui ex eo loco, in quo sit, expellatur, eiici uero eum, qui ab eo loco, quo ueniat, depellatur atque intrare uel accedere prohibeatur. Quae ne nimium cito iudicemus praepostera esse et intoleranda, prius fatebor, trium illorum locorum lectionem non Editorum solum, sed etiam Codicum manuscriptorum, quorum mihi quidem notitia est, summo consensu constare 22), ne Taurinensis quidem Palimpsesti auctoritatem deesse, quippe in quo dicta uerba capitis 13. (nam caetera duo loca non extant) luculenter compareant 23); denique Rufinianum eadem illa sui rationem a Cicerone acriter 22) Noli uarietatem lectionis esse reprehensum. Quid multa qualemcunque inde inferre, quod scripsit homo, quum legere de Kunissius ille, qui, nescio quo buit. — De toto isto libro uerisanimi errore, M. Tullii libros de sime iudicauit Ellendtius in Prae-Oratore edendos a se commenfatione ad nouam Editionem tariisque illustrandos putauit, in p. XVIII. adnotatione ad I, 55. p. 483. hunc 23) Vide M. Tullii Ciceronis Pisonis locum inuerso ordine sen¬ Orationum pro Scauro, pro Tul suque commemorat, quasi Piso lio et in Clodium Fragmenta indixisset « deiectus es non eiectus. » edita etc., ed. Amed. Peyron, Qui uidelicet etiam illustrandi Stuttgardiae et Tubingae 1824. 4. huius loci caussa adiecerit, accu Nuper ipse quoque p. 201. — satorem (Aebutium) illud conten-Codicem inspexi. disse, ac propter eam defendendi

§. 5. Defensio Non deieci sed obstiti. 395 uerba tamquam e d. capite 13. excerpta ad litteram nobis tradidisse 24). Quibus rebus omnibus si quis est, qui a coniecturis deterreri se non patiatur, angustissimo tamen angulo inclusum se sentiet propter haec uerba d. capitis 13., superioribus illis annexa : wut tantum facinus non in aequitate defensionis, « sed in una littera latuisse uideatur. Quid igitur est? Quae adhuc attuli, ita mihi uidentur ad sustinendam lectionem uulgarem grauia esse, ut ueram tamen oratoris sententiam atque indolem Latini sermonis consuetudinemque in contrariam partem nullo dubio praeualere existimem. Primo enim satis mihi persuasum est, in uniuersis bonorum scriptorum libris ne unum quidem locum extare, ubi inter uerba deficere et elicere aut inter particulas de et ex, siue nominibus praepositas siue uerbis praefixas, ratio illa, quam antea demonstraui, intercedat: non quo mihi arrogem, ut dicam, omnia me non legisse solum sed etiam memoria tenere; at non adducor ut credam, singularem illam uim particulae ex a Grammaticis omnibus (e quibus Forcellinum et Handium satis est nominasse) propter ignorantiam negligentiamue esse praetermissam. Quod si mihi dicat aliquis, facile accidere, ut parum accurate etiam a bono auctore unum quoddam uocabulum eligatur; referam, haudquaquam familiarem inconsideratumque sermonem tribus illis locis contineri, immo in uerborum argutiis summaque tam dicendi quam 24) De figuris sententiarum et p. 227. Varietatem lectionis nullam h. I. inueni. elocutionum. §. 6. Ed. Frotscheri Lectio Eieci non deieci, et q. g. s.

Lectio Eieci non deieci, et q. g. s. 396 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. percipiendi subtilitate omnem illam disputationem uersari. Ea uero ratione qui egerit, qualem illarum particularum diuersitatem, a supradicta profecto alienissimam remotissimamque, sit inuenturus, ipse Tullius alio huius orationis loco 22) hisce uerbis ostendit : « Deiectus uero qui potest esse quisquam, nisi in «inferiorem locum de superiore motus? Potest « pulsus fugatus, eiectus denique : illud uero nullo « modo potest, deiectus esse quisquam, non modo « qui tactus non sit, sed ne aequo quidem et plano « loco.» Quid quod in cap. 28. iuris quidam consultus dicitur respondisse, non posse probari quemquam esse deiectum nisi ex eo loco, in quo fuerit, nonne vel magis in uerbo eiicere ualebit? Hoc amplius animaduertas, et hoc loco et passim eodem capite et ubique alias uerbo deiicere, ubi angustissimo illo Pisonis sensu usurpatur, locum, unde deiectus esse aliquis dicitur, cum praepositione ex constructum adiungi 26). Quid multa? Inspice quaeso totam illam disputationem, quae in capite 30. habetur??). Nonne luce ciussit: . . . sum ex proximo uicap 25). 17. §. 50. 26) d. cap. 28. §. 80. « Quia «cini fundo deiectus . . . sum de « certe, inquit, deiectus est Cae¬ «uia» rel. — §. 84. « si non « cina . . . aliquo ex loco; si non «sum ex eo loco deiectus, quo « ex eo loco, quem in locum ue¬ «prohibitus sum accedere; at ex « eo sum deiectus, quo accessi, «nire uoluit; at ex eo certe, unde «fugit. » — c. 29. §. 82. «Quae¬ « unde fugi.» 27) §. 86. «. . . duo genera «ro abs te, simne deiectus non « de Fulciniano fundo: neque « caussarum esse intelligebant ..., «unum si qui ex eo loco, in « enim Practor, si ex eo fundo « quo esset, alterum, si ab eo « essem deiectus, ita me restitui

§. 5. Defensio Non deieci sed obstiti. 397 clarius inde efficitur, tria fuisse uerba, eiicere, deii- Lectio Eieci non deieci, et q. g. s. cere, prohibere: eorum primum ac tertium certa indubitataque fuisse ui ac potestate, ita inter se inuicem opposita, ut eiici e fundo aedibusue diceretur, qui, quum uim pateretur, ibi tum esset; contra qui in fundo aedibusue non esset, sed eo accedere et intrare tantum non sineretur, is non eiici sed prohiberi diceretur?s): contra de uerbo delicere controuersiam fuisse, utrum tantundem ualeret atque eiicere, id quod Pisonem defendisse Cicero affirmat 22), an latius pateret in talem modum, ut duplicem illam diuersamque uim ac sententiam uerborum eiicere et prohibere amplecteretur unum ac comprehenderet; quod peracute Cicero defendit 30) « loco, quo ueniret, ui deiectus « per praesumitur in aliquo loco « esset.» §. 87. « Si qui meam « fuisse rem.» « familiam de meo fundo deiecec 29). 11. 13. 14. 17. 23.27—31. «rit, ex eo me loco deiecerit: si Vide supra h. §pho p. 376. seq.- « qui . . . me introire prohibue-Tenendum etiam illud, quod sucrit, non ex eo sed ab eo loco pra (p. 307. ibique nota 27. ame deiecerit . . . . Hoc uerostendi, Praetores olim tam uer¬ « bum, UNDE, utrumque declabo eiicere quam uerbo detrudere «rat: et ex quo loco et a quo in hoc interdicto uti solitos esse. « loco », et quae deinceps se¬ Quod idcirco sensum uerbi etiquuntur similia. cere, quem defendimus, magno¬ 28) F. Handius in Tursellino père confirmat, quoniam non est (Tom. II. p. 615.) significationem credibile, a latiori uerbo Praeparticulae Ex hisce uerbis definitores ad angustius processisse, uit : « Ex indicat exitum et diciquinetiam multo minus, antea te- «tur de omni re, quae in alineri eos potissimum uoluisse, « quo loco inerat et inde exit. qui prohibuissent, postea demum « Quare contrarium est IN. Hanc eos, qui deiecissent, aut sensum « uero notionem proxime attingit uerbi eiicere breui tempore fun¬ « notio rei decedentis uel abeunditus mutatum fuisse. « tis: quamquam ex posito sem¬ 30) Conf. etiam Handii Tursel¬

Lectio Eieci non deieci, et q. g. s. 398 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. Quibus omnibus consideratis satis iam animo firmato eo accedo, ut negem, trium, quae dixi, locorum uulgatam lectionem ullo modo ferri posse. Ut in pauca conferam, sic existimo, non eieci et eiectus, sed reieci et reiectus Tullium scripsisse. Certe haud secus haec atque illa una littera cum uocibus deieci et deiectus differunt, quod in quauis alia coniectura uix inuenietur. Nec desunt alia huius emendationis firmamenta. Sensus optime conuenit, et suffragatur non communis solum consuetudo sermonis, uerum etiam quam Ciceceronis ipsiusque huius orationis propriam dicere licet. Ut ecce quod in cap. 9. confiteri dicitur Aebutius: « . . . ne accederes obstiti, ferro . . . te reieci « atque perterrui «, deinde in cap. 14. : « Quid, inquit, hoc ab illo differt? ut ille cogatur «restituere, qui ingressum expulerit, ille, qui « ingredientem repulerit, non cogatur ? » et in cap. 17.: «te obstitisse et repulisse dicis." « diuerso: quare librarii haec uolinum s. v. De , l. I. p. 193. « Pro¬ « cabula commutauerunt, ubicun¬ « pria est huius praepositionis uis, « que libuit » rel. Conf. ibid. p. «ut exitum rei una cum nexu 184. « Ex his intelligitur, fal¬ « indicet, quo res mota antea co¬ « sam esse opinionem uulgarem, « haeserit. Hinc ei tribuitur etiam « qua grammatici plurimi de di¬ « illa potestas, quae declarat ali¬ « cunt proprie esse deorsum. Nam « quid proxime ab aliqua re sol¬ «ui, uel ex ipsa re exire.» ibid. « haec notio superioris loci acce¬ « dit, atque etiam per a exprip. 186. seq. « Ex his uerbis, « mitur. » — Conf. Ramshorn, « quae cum de iunguntur, non « pauca assumunt ex, sensu non Grammat. Lat. §. 150. p. 464.

§. 5. Defensio Non deieci sed obstiti. 399 Addas licet, quod in cap. 16. sibi inuicem opponuntur uerba « depugnare » et « repugnare » 31). Extremo loco, ne uidear Codicum Mss. auctoritatem contemnere, admonebo, scatere uetustissimis mendis hanc orationem et alias Tullii multas, Codices autem, quorum hodie copia est, uno excepto palimpsesto, saeculo decimo quarto et quinto demum exaratos esse, ac propterea consensu parum ualere. Quinetiam uestigium quoddam inuenio, unde dubitatio possit moueri, quin plane ex omnibus Codicibus, medio aeuo superstitibus, uera illa, quam defendo, lectio euanuerit. Nam Camerarii Editio in d. cap. 23. habet ipsam lectionem eam, quam commendamus, reiectus 32), eamque ex aliquo Codice manuscripto uetustaue Editione translatam, non coniectura effictam esse, idcirco credibile est, quoniam unum illum, quem demonstraui, locum Editor emendatum tradidit, in reliquis duobus (d. cap. 13. et 29.), quorum, si criticam rationem, non librorum auctoritatem sequeretur, nullo dubio eadem caussa fuit, uulgatam lectionem conseruauit. Caeterum ne Codicibus in hac lectionis quaestione nimium seruiamus, haec quoque ratio suadet, quod etiam aliis locis uariae illae particulae, quae uerbo iacere praefigi solent, ueluti de et e, uti sunt exigua ex officina Heruagiana prodiit, 31) Conf. in Verrem III, 51. 52, 121. 122. et 55, 127. 128. sed altera, A. 1540. ex recognitione loachimi Camerarii ibidem 32) Quae a Garatonio et a impressa. Beckio affertur Heruagiana, non est illa, quae A. 1534. Basileae Lectio Eieci non deieci, et 4. g. s.

Lectio Eieci non deieci, et q. g. s. 400 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. litterarum diuersitate, saepissime inter se permixtae a librariis atque alia in aliam corruptae sunt. Cuius generis ne longius exempla repetam, admonebo, in hac ipsa oratione c. 28. §. 80. uis. « deiectus est? Codices mendose habere weiectus », item c. 29. §. 84. Salisburgensem « sum eiectus quo accessi », c. 30. §. 86. Erfurtensem, se eiectum diceret?; ibidem §. 87. Monacensem, « Unde eiectus est (Cinna) », c. 32. §. 92. plures, « tum eiectum », et alia multa, sicut infra in Varietate lectionis, quam capite altero huius libri trademus, plenius apparebit.

§. 6. Qua ratione in iudicium uenerit, ciuis Romanus Caecina esset necne. Paucae sunt orationis pro Caecina habitae partes. quae consentientes semper interpretes habuerint, haud magis caussae Tullium quam iuris rationi ueritatique satisfecisse: inter quas primum fortasse locum illud obtinet, quod omnibus uisus est Tullius bellissime defendisse, non posse legem a Sulla Dictatore latam eo ualere, ut ciuitatis Romanae ius Volaterranis, quorum numero A. Caecina fuit, ex forma iuris publici amissum esse recte iudicaretur. Nec minor illi disputationi apud me fides est. Itaque credam Tullio, ciuem Romanum fuisse Caecinam, eamque controuersiam, quoniam noui, quod afferam, nihil habeo, singulis autem rebus sententiisque illustrandis alius locus occasioque aptior erit, in praesentia relinquo. Illud quaero, quid sit, cur in proposita sponsionis interdictique disceptatione et iudicatione attinuerit spectare, ciuis Romanus esset Caecina necne. Nam Pisonem non id solum arguisse, Caecinam, quia ciuis Romanus non esset, testamento Caesenniae inutiliter heredem scriptum esse, immo eodem argumento etiam in caussa, quae nunc ageretur, usum esse, quo probaret, ne interdicto quidem aut sponsione Caecinam uincere posse: perspicuum est quum 26 Semestria, Lib. II. An ciuis R. fuerit Caecina. Ciuitas ad caussam pertinet.

Ciuitas ad caussam pertinet. An propter interdictum ? 402 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. maxime propter principium capitis 33 *) tum uniuersam, quae exinde sequitur, ciuitatis disceptationem. Ac primo loco non possum in animum inducere, interdicta de ui ciuium Romanorum propria fuisse. Quid enim magis iuri gentium conuenit quam ui deiectum restitui? Accedit quod alterum illud iudicium, quod est de damno dato bonisue raptis ui hominibus armatis coactisue, intime interdicto, quod in Caecinae caussa agitur, coniunctum et consanguineum ?) non a Praetore urbano, sed ab eo, qui inter peregrinos ius dicit, primum est compositum atque in Edictum receptum *). Denique ut Praetor, quum in iure de interdicto ageretur diuerso loco ciues ac peregrinos habuerit (non habuisse, satis mihi constat), quemadmodum potuit, quo tenore interdicti formula fuit *), iudicis recuperatorumue officio contineri, ut statuerent, interdicto, qui ciuis non esset, sed peregrinus aut Latinus, uincere non posse ? 3) Qua de re in libro tertio ad 1) « At enim Sulla legem tulit.» Tullianam disputabimus. Interea His uerbis illa defensio adueruide d. cap. 7. et quae Huschkius sarii ita inducitur, ut nullo dudisseruit in Praemonitis ad eanbio series argumentorum, quibus dem orationem p. 91. seq. Adde ad praesentem Aebutii caussam Orellii et Baiteri Onomasticum defendendam Piso usus esset, Tullianum p. 352. Neue de sencontinuetur. Neque aliam rem tentia depelli te sinas a C. Sellio caussamue noua ea defensio spe¬ (Recuperatio p. 414., conf. p. 313.): ctare potuit atque illa, in qua quamquam, me quidem haud inproxime oratio uersabatur, non uito, etiam illud Huschkio opponet, possedisse Caecinam. M. Luculli praeturam ad a. u. 678. 2) Conf. pro Tullio c. 7—12. potius quam 677. pertinere. 44—46, et quae de hoc c. 46. 4) Vide supra p. 324. seq. supra adnotauimus p. 327. not. 6.

403 §. 6. De iure ciuitatis. Altero loco in mentem alicui uenerit peculiaris forma sponsionis contractae, et quod Gaius docet, stipulationis illam conceptionem, DARI SPONDES ? SPON-DEO, ciuium Romanorum propriam esse, nec peregrinum, qui ita stipulationem contraxerit, inde teneri aut agere posse 5). Quodsi ita sponsio inter Caecinam et Aebutium facta fuit, equidem caussae nihil dico, quin merito Piso negauerit, ea sponsione, nisi ciuitatis ius Caecinae incolume esset, uinci Aebutium condemnariue posse. At non modo exploratum, sed ne probabile quidem duco, illa stipulandi forma litigatores in sponsione contrahenda usos fuisse, aut omnino talem hoc loco controuersiae formam figuramue in defendenda utrinque caussa intercessisse. Etenim solum per se sponsionis nomen non eo potest ualere, ut necessario efficiatur, ipsum DARI SPONDES ? SPONDEo stipulandi genus inter Caecinam et Aebutium celebratum esse: immo Paullus auctor 5) Gai. III, 92. « Verbis obli¬ « manos siue peregrinos, ualent ; « gatio fit ex interrogatione et re¬ « et quamuis ad Graecam uocem « expressae fuerint . . ., etiam hae « sponsione, uelut DARI SPONDES ? «SPONDEO, DABIS? DABO, PRO- « tamen inter ciues Romanos ua¬ « MITTIS? PROMITTO, FIDE PRO- «lent . . . At illa uerborum ob¬ « ligatio DARI SPONDES ? SPONDEO « MITTIS ? FIDE PROMITTO, FIDE « adeo propria ciuium Romano¬ CIUBES? FIDE IUBEO, FACIES ? « rum est, ut ne quidem in Grae¬ « FACIAM. §. 93. Sed haec quidem « cum sermonem per interpreta¬ « uerborum obligatio DARI SPON¬ « tionem proprie transferri possit, « DES? SPONDEO propria ciuium « quamuis dicatur a Graeca uoce « Romanorum est ; caeterae uero «iuris gentium sunt, itaque inter « figurata esse. » — Conf. §§. 94.95. « omnes homines, siue ciues Ro¬ An propter sponsionem?

An propter sponsionem? 404 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. est, sponsionis nomen latius patere, atque omnes stipulandi figuras continere 6). Deinde e d. Gaii locis discimus, caeteras stipulandi formulas ita in peregrinorum usu fuisse, ut nihil tamen obstaret, quin etiam ciues Romani in eadem uerba inter se stipularentur: et credibile est, in hoc interdictorum iure, peregrinis cum ciuibus communi, atque in praetoriis stipulationibus, quae ea parte Edicti proponerentur, aut Praetoris arbitrio conciperentur ?) communes potius stipulandi formas quam quae ciuium Romanorum propriae haberentur, in usu fuisse. Praeterea neminem fugit, ne uerbo quidem Ciceronem eiusmodi Pisonis defensionem, ex sponsionis figura petitam, indicare, nec quidquam proponi, cur « contractui formam contrahentes 6) L. 7. De V. S. « Sponsio ap¬ « dant : enimuero praetoriae sti¬ « pellatur, non solum quae per « pulationes legem accipiunt de « sponsus interrogationem fit, sed « mente Praetoris, qui eas pro¬ « omnis stipulatio promissioque. » « posuit. Denique (in) praetoriis 7) Praetoriarum stipulationum « stipulationibus nihil immutare genere omnes illas sponsiones «licet, neque addere neque decontineri, quae Praetore iubente «trahere. » — L. 1. §. 10. De ac moderante fieri solebant, facile stipul. praet. (Idem) « Sed et si quiuis intellecturus est, si na¬ « quid uel addi uel detrahi uel turam utrarumque et rationem, « immutari in stipulatione oporadhibitis Veterum testimoniis, « teat, praetoriae erit iurisdictiointer se comparauerit. De illis «nis. » L. 9. eod. (Venuleius) sponsionibus supra tractauimus « In praetoriis stipulationibus si p. 12. seqq. Conf. p. 22. seqq. — « ambiguus sermo acciderit, Prae¬ De stipulationibus praetoriis con¬ « toris erit interpretatio; eius sulendus est totus Digestorum c enim mens aestimanda est. » titulus, illis uerbis inscriptus, Conf. Gal. IV, 31. Lea Rubria tum aliquot loca hic exhibebo: L. 52. De V. O. (Ulpianus) «In c. 20. et q. g. a. « conuentionalibus stipulationibus

405 §. 6. De iure ciuitatis. statuere liceat, consulto Ciceronem ac summam per An propter sponsionem? calumniam celauisse istam uim sententiamque defensionis, et omni parte diuersam recuperatorum animis obiecisse. An propter Quae quum ita sint, nihil mea quidem sententia hereditatem? est, quo hanc ciuitatis quaestionem in Caecinae caussa referamus praeterquam ius hereditatis. Hoc autem, neque aliam rem ullam, menti oratoris in ea parte defensionis obuersatam esse, illud quam maxime argumento est, quod inferius iniecit, Caecinam, etiamsi ciuitatem lege Sullae amisisset, uincere nihilominus hoc iudicio debere propterea, quod ipsius legis tenore tamen eo iure mansisset, ut a ciuibus Romanis hereditates capere posset 3). Quod si sponsionis propoc 8). 35. « Nam ad hanc qui¬ (G. d. R. R. p. 203.), Zumptius « dem caussam nihil hoc perti¬ (Jahrb. f. wiss. Krit. 1834. N. 40. « nuisse, . . . ex eo intelligi potp. 319.), Huschkius (in Seruio Tul¬ « est . . ., quod Sulla ipse ita lio p. 572, seq.), Puchta (in Inst. « tulit de ciuitate, ut non sustud. R. R. Tom. I. p. 236. seqq.). — « lerit horum nexa atque heredi-Quorum quidem doctissimorum uirorum controuersiam neque ha¬ «tates. lubet enim eodem iure « esse quo fuerint Ariminenses : beo unde diiudicem, neque huius « quos quis ignorat duodecim coloci est accuratius examinare. « loniarum fuisse et a ciuibus Illud dicam, apte denuo refutari « Romanis hereditates capere poa Maduigio Manutii sententiam « tuisse ?» — De celeberrimi huius a Waltero instauratam, qui de M. Liuii Drusi coloniis Ciceronem loci tam lectione (XII. an XIIX ? Ariminenses an Interamnenses?) sensisse putauerunt; Sauinii uero quam intellectu, praesertim de coniecturam, e Liuii narratione coloniis illis, quaenam fuissent, (XXVII, 9. 10. et XXIX, 15. 37.) nuper disceptauerunt: Sauinius petitam, quae una uidetur com¬ (in Zeitschr. f. gesch. R. W. Tom. moda quadam ac probabili ratione V. p. 234. seqq. et Tom. IX. p. constare, ita placere, ut uix taseq 318..), Maduigius (in Opusc. men satis existimem ualidam esse, acad. p. 282. seqq.), Walterus qua Codicum omnium auctoritas,

An propter hereditatem? 406 Cap. 1. De iure caussae Cuecinianae. sitae ius diuersasque illas stipulandi formulas omnis illa disputatio de iure ciuitatis spectasset, hoc Tullii dictum ineptissimum profecto absurdissimumque fuisset. qua Volaterranis et Arretinis ciquamquam ne ipsa quidem firuitas abrogabatur, etiam Arimimissima, infirmetur. Quin igitur mea faciam Maduigii uerba : nenses comprehensos et ipsos quoque ciuitate recens quaesita mul¬ Quaenam sint autem illae duotatos esse, simul autem in illud decim coloniae et unde orta earum praecipua condicio, ignorare me ius redactos, quo ante Iuliam, fateor. — Plautiam Papiriam, Pompeiam Sed hoc uerissime uidetur Maduigius monuisse, ideo leges fuissent. Eadem illa Sullae lege, ut modo dixi, Volaterra-Ciceronem «fuerint » scripsisse, nis et Arretinis adempta est ciuiquia quo tempore Sulla legem tas. Sed haec Etruriae oppida suam tulit, et Ariminenses et reliqui lege Iulia ciues fuerint. Quo coloniarum Latinarum numero olim fuisse, parum credibile est. loco iuuat paruulam quandam Videndum igitur, ne aut ius ciuirem ac quaestiunculam subiicere, non adeo quidem ad praesens tatis Romanae iam ante bellum Italicum habuerint, aut peregripropositum necessariam, sed ad na ciuium suorum condicione illustrandum tamen hunc oratioantiqui foederis uinculo iuncta nis locum pertinentem, neque tunc et subiecta populo Romano (si uerum est, in rebus intricatis fuerint. Utralibet autem condine parua quidem esse contemcione ea oppida cum ciuibus suis nenda) illustri illa disceptatione ante bellum sociale fuissent, neplane alienam. Quid igitur est cessarium fuit Sullae ciuitatem caussae, cur in illa lege Sullae ius abroganti lege sua cauere, quo Volaterranorum, forsitan etiam iure deinceps uti ea placeret. Arretinorum, quod in futurum Enimuero si iam ante legem lutempus constituebatur, ad Ariliam ciuitatem Romanam habuisminensium ius accommodatum sit, sent, non potuit, sicut in Arieaque comparatione ac similitudine, nec peculiari disertaque minensibus, statui, ut eodem iure descriptione ac formula enunciaessent, quo ante bellum Italicum tum? Nimirum constat, Arimifuissent, nam hoc modo ius ciuitatis non amisissent. Difficile num ante bellum Italicum coloniam Latinam fuisse, Sullano autem fortasse uisum est, nouum eorum ius ex prisco aliquo diuautem bello oppressum direptumque obsoleto statu ac tempore que esse ; unde satis probabili ratione colligere licet, eadem lege, repetere. Contra si duo illa op-

407 §. 6. De iure ciuitatis. At enim in caussa interdicti de ui restituendaeque possessionis quid attinuit quaerere, an A. Caecina testamento Caesenniae heres esset? Num fortasse Caecinae, quo interdicto uincere posset, necesse fuit probare fundum suum esse? Nihil certe minus. Quid multa? In memoriam quaeso redeamus, quae paullo antea de possidendi, tenendi et quasi tenendi gradibus, ea tempestate in hoc interdicto spectandis, disputauerimus et quo loco Caecinam eius fundi ratione, quo de agitur, inuenerimus ?). Nimirum si quid ueri illic assecuti sumus, iam sumere nobis pro explorato licebit, Caecinam, si heres fuerit Caesenniae, quae fundum locauerat, tametsi numquam ipse fundum nec possedisset, nec naturaliter tenuisset, nonnihil tamen, quod ad tenendi aut quasi tenendi similitudinem censeri posset, habuisse, unoque saltem gradu antecessisse illum, qui nulla umquam aut iuris aut facti ratione fundum antea attigisset: contra si heres non fuerit, huius plane loco fuisse : eas autem tenendi pida antea peregrina condicione plumque in promptu sane fuit, fuissent, potuit Sullae aut durius quoniam eadem lege ciuitate exaut ad efficiendum impeditius uebantur atque in certum aliquem uideri, antiqui foederis, non illis deterioremque ciuitate Romana solis, sed in commune forsitan statum, quo uidelicet ipsi olim cum aliis ciuitatibus multis scripti, fuerant, redigebantur. — Caeteius statumque reuocare ac ueluti rum de antiquo Arretinorum et in odium eorum oppidorum re¬ Volaterranorum iure neque apud suscitare. Atque talem fere con¬ Veteres neque apud Nostrates iicio caussam fuisse, qua perquidquam certi inueni ; quod an motus Sulla ista lege sua Arretinos mea culpa acciderit, a peritioriquoque et Volaterranos, amissa bus discere cupio. ciuitate Romana, eodem iure 9) Vide supra §. 5. p. 378. seqq. esse iusserit, quo Ariminenses p. 383. seqq. fuissent ; quorum nomen exem-Quid in caussa ualuerit ipsa hereditas.

Quid in caussa ualuerit ipsa hereditas. Conclusio. 408 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. quasiue tenendi distinctiones, nostrorum iurisconsultorum temporibus explosas quidem et abiectas, ea tempestate, qua Caecinae caussa acta est, in illius interdicti iure, nouo tunc atque propter nimiam seueritatem controuerso ac fluctuante, aut in caussis saltem agendis et in fori disputatione graues utilesque fuisse et habitas esse. Hac autem ratione satis, opinor, perspicuum est, quid ad ipsam interdicti caussam ualuerit, Caecinam heredem esse Caesenniae. Caeteroquin extrema haec oratoris defensio, probando ciuitatis hereditatisque juri destinata, quum neque intelligi neque ad interdicti caussam accommodari, nisi ex communi illa ipsius interdicti ratione, quam antea exposuimus, ullo modo possit: haud mediocre inuicem illius rationis firmamentum esse merito dicetur.

§. 7. Defensio in locos digesta et Virorum doctorum sententiae. Nunc cognita tam iuris ratione quam primariis defensionis locis, unde Caecinae ius ac recuperatorum iudicium pependisse uidetur, reliquum est, ut singula argumenta, quo ordine consilioque sunt in oratione disposita, per indicem recenseamus, et simul, quid ad caussam probandam unumquodque ualuerit, adhibitis Virorum doctorum suffragiis reputemus. Quo loco neminem fugiet, quantopere haec oratio in tota confirmationis confutationisque structura ac compositione differat ab illa, quam antea cognouimus, Quinctiana; ubi non solum partitionem ingeniose et eleganter a principio propositam ac deinceps religiose obseruatam, sed etiam singulas partes, certis membris accuratissime diuisas, denique ad Hortensii morem omnes defensionis locos ueluti in digitis constitutos inuenimus *). Atque in prooemio quidem (capp. 1—4.) satis copiose orator, quemadmodum fieri adsolet, ea praefatus est, quae utrum uera sint an falsa, ex inferioribus demum defensionis partibus, ubi in singulis argumentis et confirmandis et refutandis oratio uersatur, discerni diiudicarique potest; ut ecce quod recuperatoribus 1) Vide supra L. I. Cap. I. §. 9. p. 172. seqq. et pro Quinctio c. 10.

Locus primus. 410 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. diuturnam dubitationem iteratamque ampliationem exprobrat, quod Caecinam neque uitiose neque malitiose egisse gloriatur, et si quae sunt eius generis similia. Sequitur rei gestae narratio (capp. 4—8.), cui adiecta est testium ab aduersario productorum enumeratio dictorumque, quoad in aliquam Caecinae utilitatem conuerti posse uiderentur 2), recitatio. Deinde a capite 11. ipsa incipit confirmatio. Eam orator exorditur ueluti a summa iuris iustitiaeque natura et ratione insitaque quadam necessitate, qua efficiatur, ut quod ui et armis gestum sit, iure rescindi posse oporteat, neue qui propter uim armatam possessione careat, actione ad recuperandam possessionem carere possit. Quare quoniam in Praetorum edictis aliud experiundi genus, quo Caecina, eiusmodi uim ab Aebutio passus, in illum fundum restitui possit, praeterquam hoc interdictum, sane nullum inuenitur, non potest Caecina, sicuti interdicto egit, non recte egisse. Cui argumento uereor ne tali fere ratione Piso obuiam uenerit. Qui uim atrocem ab aliquo passus fuerit, duplici modo potest et effectum considerare et agendi consilium capere. Nimirum aut ea sola spectabit, quae in personam cadunt, ueluti uulnera, uerbera, contumeliam, coactorum armatorumque terrore 2) Arripiuntur ea potissimum, unde planum fiat (quod aduerprohibitum esse Caecinam, ne sarius numquam infitiatus est), intraret fundum, quo de agitur, ui minisque quinetiam hominum propiusue accederet.

§. 7. Defensionis loci et VV. DD. sententiae. 411 denique dignitatem laesam et animi aegritudinem susceptam. Ei proposita sunt iniuriarum et publica quaedam iudicia, quibus quasi dolorem imminutae libertatis mitigare possit. In his iudiciis actori ad uincendum satis erit, uim, iure ac legibus praefinitam, ab aduersario esse commissam sibique illatam. Aut ad rem familiarem animum aduersurus est, quid per illam uim detrimenti ceperit: quo loco reputabit damna data, res ablatas, possessiones amissas. Huic ut ex iuris iustitiaeque praeceptis satisfieri possit, comparatae sunt cum illae de damno dato bonisue raptis, tum in rem actiones, quinetiam haec interdicta et alia agendi genera, quibus omnibus rei persecutio, quam dicunt, partim sola partim addita poena continetur. Quae actiones omnes insita sua natura illud a superioribus diuersi habent, quod, etiamsi actor probauerit, uim se esse passum, nihilomagis condemnare aduersarium aut assequi quicquam potest nisi etiam hoc alterum docuerit, se aliquam rem, quam siue iure siue facto saltem haberet, amisisse, denique rei familiaris qualicunque detrimento affectum esse. Nam qui nihil neque habuit neque amisit, non potest hercle restitutorio uel reipersecutorio iudicio quidquam recuperare. Ex quo efficitur, ut, si quis propter uim, quam passus sit, in rem actione uti uelit, docere debeat rem suam se amisisse. Quod si nemini dubium est, quae caussa dici potest, quin ille quoque, qui propter eandem uim interdicto possessorio Locus primus.

Locus primus. 412 Cap. 1. De iure caussae Caecinianae. experiatur possessionemque sibi restitui postulet, probare recuperatoribus imprimis debeat, antea se possedisse eamque possessionem ui illa tum amisisse ? Iam hoc loco nihil habes, quod reponas, nisi forte huius interdicti de ui hominibus armatis coactisue peculiarem formulam ac rationem, illamque Praetorum sententiam et uoluntatem, unde effectum esse statuis, ut etiam qui non possedisset, hoc interdicto uincere posset. Quod ut fatear e summa interdicti proprietate quaeri posse an recte statuatur, tu contra negare nullo modo poteris, communem, quam modo exposui, iuris rationem. si Caecina fundum, de quo agitur, neque possederit neque ulla umquam ratione tenuerit, ab Aebutio non a Caecina stare. Sed de ipsius interdicti peculiari forma et iure non huius loci est disputare. Nunc mihi satis est refutasse primum illud quod arguisti, ueluti naturae lege quadam ac necessitate Caecinam uincere oportere. Utique tali fere ratione Pisonem in prioribus caussae actionibus propositam Ciceronis defensionem redarguisse, argumento mihi sunt illa, quae in hac oratione de iniuriarum actione ac publicis iudiciis, quomodo ab interdicto differant, et cur interdicto potissime agendum Caecinae fuerit, iniiciuntur 3). 3) c. 3. extr. « Ex quo genere « quum uideatis nihil aliud actum, « peccati, ut illi clamitant, uel in¬ «nisi possessionem per interdi¬ « iuriarum uel capitis iudicia con¬ « ctum esse repetitam ?» — c. 11. «stituta sunt, in eo potestis atroextr. 12. « Conuocari homines « citatem nostram reprehendere, « propter possessionis controuer¬

§. 7. Defensionis loci et VV. DD. sententiae. 413 Nostrates autem tacito ac prope dicam inuito quodam consensu declarare uidentur, suo quoque iudicio infirmiorem istam Ciceronis defensionem aestimari. De Gaio, Ulpiano caeterisque eius aeui iurisconsultis taceo, qui non modo de naturae ista lege ac necessitate, uerum etiam de omni hoc interdicti iure multo magis Pisoni, opinor, quam Tullio nostro credidissent *), nec tamen propterea summae stultitiae *) aut ipsi condemnandi aut maiores illos, quos laudibus orator extollit, condemnaturi fuissent. Altero loco Cicero pugnat aduersus illam Pisonis defensionem, qua negauerat, ipsam uim ab Aebutio commissam genere suo talem esse, qualis in hoc interdicto requireretur, h. e. uere corporalem. Quippe hoc magis, ut opinor, Piso defenderat, uim et arma ad corpus Caecinae amicorumue eius non peruenisse, ac propterea ad interdictum non pertinere, quam ut, quemadmodum Tullius refert, omnino negasset, uim «lum egeris, uerum etiam con¬ « siam non oportet; armari mul¬ « titudinem iuris retinendi caussa « demnaris licet: numquid magis « non conuenit: nec iuri quid¬ « possidebis ? Actio enim iniuria¬ «rum non ius possessionis asse¬ « quam tam inimicum quam uis, « quitur, sed dolorem imminutae « nec aequitati quidquam tam in¬ « festum est quam conuocati ho¬ « libertatis iudicio poenaque mi¬ « tigat. » « mines et armati. — Quod quum «ita sit, resque eiusmodi sit, ut 4) Vide supra §. 3. p. 326. 5) c. 14. « Verumtamen est « in primis a magistratibus anim¬ «turpissimum illud, tantae stul- « aduertenda esse uideatur, ite¬ « titiae prudentissimos homines «rum quaero, sitne eius rei ali¬ « condemnari, ut uos iudicetis, « qua actio an nulla . . . Monet « huius rei atque actionis in men¬ « amicus meus te, L. Calpurnius, «tem maioribus nostris non ue¬ « ut idem dicas, quod ipse antea « nisse. » « dixit, iniuriarum . . . Non so¬ Locus primus. Locus alter.

Locus alter. 414 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. factam esse Caecinae, rationemque addidisset, neminem esse neque occisum neque sauciatum 6). Qua de re quae Cicero per complura orationis capita (cap. 14. extr. — 17.) ornate ac copiose disputat, quemadmodum recentiorum omnium, nemine dissentiente ?), suffragia ac laudem obtinuerunt, ita mihi quoque non solum communibus iuris, iustitiae, aequitatis praeceptis consentanea atque ad publicam utilitatem accommodata, sed etiam cum interdicti illa ratione, quam ex Digestorum potissimum libris deriuatam supra repraesentaui 2), congruentia, denique ipso illo tempore, quo Caecinae caussa agebatur, ad probandum aptissima semper mihi uisa sunt. Cauendum tamen est, ne exemplum imitemur eorum, 6) Nimius certe hoc loco est ita occurrisse, ut moneret, non Hotomanus (ad d. c. 14.), qui adeo atrocem tamen immanemque adeo negauerit, aliam caussam uim ab Aebutio esse perpetratam, ullam dixisse Pisonem, cur Caeciimmo Caecinam et quos secum nae uis facta esse non uideretur, haberet, integros saluosque disnisi hanc, Caecinam non possecessisse. disse, Aebutio autem possessio¬ 7) Ipse quoque Hotomanus, nem suam ui retinere ius fuisse. qui uel hac parte, ut modo ui¬ Quamobrem haud immerito hoc dimus, Aebutium defendit, ibisaltem loco tulit Garatonii hancce dem paullo inferius ad uerba reprehensionem : « Hotomanum Tu uim negabis esse factam rel. « transuersum agit scientia iuris, haec subiicit : « Negari certe non «ut ne Tullio quidem credat, « posset, si ei, qui possideret, « Aebutium dixisse, nemo occisus « uis esset illata: sed quia non « est neque saucius ; cui certe ra¬ « possidere Caecinam contendebat « Aebutius, bona ratione hac de¬ « tioni hoc loco respondetur. » — « fensione utebatur: alioqui ue¬ Caeterum praeter certam illam, quam supra demonstraui, iuris « rum esset, quod Tullius oratodefensionem haud incredibile est, « rie uociferatur » rel. Pisonem etiam generali quodam 8) §. 2. p. 316. sensu Ciceronis amplificationibus

§. 7. Defensionis loci et VV. DD. sententiae. 415 qui ueluti nimia quadam erga Tullium assentatione iniquiores in Pisonem extiterunt, atque inauditam plane omnique parte absurdam Ciceroni controuersiam eum hoc loco mouisse existimauerunt *). Quid enim? quae supra illustrandi huius iuris caussa e Digestis loca exhibuimus 10), si diligenter inter se inuicem componantur, nonne luculenter apparet, satis diu post Ciceronis aetatem nondum illam controuersiam sopitam, neque sententiam, quam pro Aebutio Piso defendit, explosam apud omnes funditusue exstirpatam fuisse ? 11) Unde si recte supra uniuersum interdicti ius et interpretationem earumque rerum originem ac progressionem cum temporum diuersitate intelleximus 12), haud sine ratione colligetur, illam Pisonis sententiam quasi pristinam morisque antiqui, quinetiam e consuetudine iudiciorum superiorem tunc fortasse fuisse; contra quod Cicero defendit, si non prorsus nouum, at tale, ut ratione potius quam usu ualeret, atque hac ipsa potissimum aetate per fori disputationem et praeclaras eiusmodi defensiones uires incrementumque caperet, deinde paullatim in detrimentum illius augeretur ac ratione et exemplis confirmaretur. « certe assecutus esset, ut Aebu¬ 9) Ut ecce lordanus I. I. p. 8. «tius fundum retineret, licet « Atque hoc ipsum, inquit, ar¬ « poenas propter uim armatam «gumentum, sicut pleraque alia, «luere deberet » et rel. « eiusmodi est, ut aduersarius, 10) Vide §. 2. p. 316. not. 42. « si iustam caussam defendisset, 11) Conf. Schultingius ad Paul- « certe eo abstinuisset; nam si lum V, 6, 4. not. 27. et Cras I. I. « iure possidebat Aebutius, nihil p. 22. 23. §§. 9. et 10. « aliud nisi hoc ipsum Pisoni erat 12) Conf. §. 2. p. 311. seqq. « probandum; qua defensione hoc Locus alter.

Locus tertius. 416 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. Tertium est, ut Pisonis illud « Non deieci sed ob¬ "stiti? Tullius refellendum sibi proponat. Quae aduersarii defensio, dummodo praeter mera interdicti uerba pristinumque illud, quo uno dictata sunt, armorum odium etiam solida iuris ratio caeterarumque rerum utilitas consideraretur, quantum in caussa Caecinae et ueritatis et momenti habuerit, latius antea suo loco exposuimus 13). Contra Tullius omni opera ac studio elaborat, ut recuperatoribus persuadeat, Pisonem hoc loco in grammaticae interpretationis erroribus atque in inanissimis uerborum cauillationibus totum uersari. Qua parte, sicut supra monui, non possum Tullium suspicione liberare, quin more suo, non tam laudabili quam cum multis communi, aduersarii defensionem parum religiose retulerit, immo infirmiora et ad refutandum faciliora selegerit, ualidiora tacuerit, denique coniuncta diuellendo, separata permiscendo uarie corruperit *): quamquam nolo infitiari, fortasse etiam Pisonem carpendi sui opportunitatem aduersario ultro obtulisse, illo maxime defensionis uitio, quod, quum caussae suae robur uincendique spes in sententia tam huius interdicti quam restitutoriorum interdictorum omnium atque in elatiori iuris aequitatisque doctrina posita esset, ipse tamen plus quam utile rectumue esset, ad uerborum significationes formulaeque disceptationem descenderit 15) « tamen quid ait iste uester au¬ 13) Vide supra §. 5. p. 376. «ctor? Quibus quidque uerbis segg. « actum pronunciatumque sit. » 14) §. 5. p. 380. not. 6. 15) Vide c. 27. extr. «Verum- Conf. c. 28. s. fi. « ostendi, id

§. 7. Defensionis loci et VV. DD. sententiae. 417 Quibus praemonitis si ad cognoscendam huius loci Locus tertius. constitutionem, quae in Ciceronis oratione habetur, accedamus, nonnisi unum argumentum inuenimus, quod Pisoni tribuatur, uidelicet contendisse eum, uerbi Deiicere ex linguae Latinae indole et loquendi consuetudine uim et naturam esse talem, ut is solus, qui ex eo loco, in quo fuisset, eiectus esset, deiectus uere dici posset, qui prohibitus tantum esset quo uellet accedere, nullo modo possit. Quid ergo est? hanc ueluti grammaticam aduersarii positionem facillime, quinetiam uerissime Cicero ad absurdum perducit, atque e caussa expellit isto suo exemplo, quod antea cognouimus, Pisonis domum suam intrare prohibiti 15). Quidni? Si deiectum dicere neminem licet, qui prohibitus sit, interdicto autem, nisi qui uere deiectus fuerit, uincere nemo potest. nonne in aprico est, Pisonem, quamuis dominum possessoremque aedium suarum, interdicto tamen nihil acturum, si ui hominibus armatis prohibitus tantum sit intrare? Quod quum tam euidentissima exploratissimaque iuris ratione quam uulgari hominum opinione falsum sit, non potest hercle uerum esse, quod Piso fertur dixisse, atque inter caetera, ut opinor, etiam dixit, sermonis lege et consuetudine, qui prohibitus esset, deiectum non uideri. « milia deiecerit uniuersa : non « uerum, id aequum, id utile om¬ « quo idem sit seruulus unus quod « nibus esse, spectari, quo con¬ « familia ; uerum quia non, qui- « silio et qua sententia, non qui- «bus quidque uerbis esset actum.« «bus uerbis quidque dicatur, quaecritur, sed quae res agatur. » c. 20. s. fi. « Tam restitues, si 16) §. 5. p. 377. « unus seruulus, quam si fa¬ 27 Semestria, Lib. II.

Locus tertius. 418 Cap. 1. De iure caussae Caecinianae. Atque hoc est, quod Tullius profitetur, ita se de illa defensione queri eamque oppugnare, ut nondum de Caecinae caussa disputet, nondum de iure possessionis loquatur. Quamobrem merito Ferratius hoc loco reprehendit Manutium, Hotomanum aliosque, qui Aebutii nomine Tullio reposuerint : « Non de tuo sed meo te fundo « prohibui », et q. g. s. Nam ad hanc certe Tullii ratiocinationem, stricte dialecticam, nihil pertinet de Caecinae iure uel possessione quaerere 17). Verumenimuero in hac sua defensione Non deieci sed obstiti Pisonem non Grammaticum tantum, immo multo magis etiam lurisconsultum egisse, ac praeter meram uerbi significationem alia complura ad infirmandam Caecinae caussam efficaciora et sensisse et nullo dubio etiam exposuisse, Tullium contra in eo ipso calumniatum esse, quod hanc aduersarii defensionem a possessionis quaestione seiunxerit; ita supra docuimus 13), ut in ea re ipsius Hotomani doctrinam auctoritatemque magna ex parte sequeremur. Caeteri autem interpretes, prout pleniorem illam, quam demonstrauimus, uim ac potestatem illius defensionis intelligerent, tum iustiorem tum iniquiorem hoc loco sententiam tulisse uidentur. Quorum uaria iudicia summatim perlustrabo, quum prius ipsius Tullii disputationem, « diuersa erunt, si ambigitur de 17) Ferratius in Epist. VI, 7, « possessione ? » 1. p. 413. « Quaeritur, inquit, 18) §. 5. p. 377 — 80. ibique «utrum sit idem prohibere et denota 6. «iicere. An uero idem esse pos¬ « sunt, si possessio est certa,

§. 7. Defensionis loci et VV. DD. sententiae. 419 quo consilio, ordine exituque sit instituta, cognoue- Locus tertius. rimus. Nam posteaquam refutationem illius argumenti, e significatione uerbi Deiicere petiti, primo illi, quem ostendi, defensionis loco quodammodo intexuit (c. 12.), deinde alterum locum, antea dictum, interposuit, ad hoc Non deieci sed obstiti in medio capite 17. ita reuertitur, ut prius, quam nouum aliquod argumentum ad refellendum affert, longe lateque defendat, in actionum formulis caeterisque rebus tam dictis quam scriptis omnibus sententiam potius ac uoluntatem quam uerba spectari et ualere oportere. Quod praeceptum quo magis confirmet, prius in interdicto de ui et in ipso uerbo Deiicere consistit, liberamque eius interpretationem etiam in aliis eius iuris partibus obtinere, quinetiam olim in uerbo detrudere obtinuisse docet : deinde, relicto interdicto ad alia multa, iura, leges uitamque quotidianam digrediens, ratione et exemplis ostendit, eandem ubique illam interpretandi utilitatem necessitatemque et esse et existimari. Postea ad interdictum de ui armata redit, aliasque formulae partes ac singula uerba proponit, eaque omnia, consilio, sententia, uoluntate Praetorum utilia ac praeclara, si uerborum argutiis et captationibus indulgeatur, corrumpi adeoque totum interdictum infirmari laborat ut intelligatur. E longa illa digressione tandem ad propositum reuertitur (c. 23.) « Venio, inquit, nunc ad illud « tuum: Non deieci, non enim siui accedere." Praefatur huius defensionis refutationi, quasi nunc primum in eam incideret, atque ad rem gerendam iustis

Locus tertius, 420 Cap. 1. De iure caussae Caecinianae. armis se accingeret. Quidni ? Nonne antea quum per occasionem magis quam de instituto meram uocabuli significationem attingeret, praemonuit ac denunciauit «Nondum de Caecinae caussa disputo rel. 12) Exspectamus iam, ut in iuris ac caussae rationem orator totum se immergat atque solidis argumentis Pisonem redarguat, et defensionem illam ex interdicto caussaque expellat. Quid igitur audimus? Nempe prauam esse quandam defensionem, quam Piso non protulerit, sed alius in diuersa huius interdicti caussa proferre potuerit 20); at illa peiorem esse Pisonis, qua de agitur, defensionem. Quod argumenti locum possit obtinere, nihil addit orator, sed statim ad auctoritates confugit; in hoc ipso genere non tantopere illud praestat, ut certas peritorum sententias, siue uniuersam caussam siue defensionem propositam spectantes, pro se afferat atque aduersario opponat, quam hoc in Pisone reprehendit, quod dixerit, iurisconsultorum auctoritati obtemperari non oportere. Contra, summam in iudiciis esse oportere iuris peritorum auctoritatem defendit; peritum quidem existimandum esse neminem, nisi qui recte respondeat, at qui uere perito non obtemperauerit, eum non hominem neque caussam, sed ipsum ius ciuile offendere; ipsum Scaeuolam olim in et M. Curii caussa, non clarissima illa M. Coponii Cicero expromsit ac refellendi 19) Hoc ipsum, quod identidem caussa in medium protulit. Qua diuersisque locis Pisonis illa dede re uide supra p. 418. sub fensio repetitur, argumenti nonnotam 18. nihil praebet, alia atque plura 20) « Non fuerunt armati: cum in prioribus caussae actionibus « fustibus et cum saxis fuerunt.» illum hac parte disseruisse, quam

§. 7. Defensionis loci et VV. DD. sententiae. 421 quia iurisconsultus esset, uictum a L. Crasso fuisse, sed quia rationem suam de uerbis prae sententia habendis non probauerit Centumuiris. Deinde ius ciuile defendit, laudat, extollit, eoque sublato neque priuatorum patrimonia conseruari neque rempublicam saluam esse posse contendit. Denique in hac ipsa caussa si ius suum Caecina non obtineat, fore, ut multo magis ius ciuile, communis omnium utilitas, populi Romani caussa, quam Caecina actor detrimento afficiatur. Quod si de auctoritatibus quaeratur, praestantiorem certe quam C. Aquillii nullam inueniri posse. Atque haec omnia Tullius, quamquam ne unum quidem continent argumentum, quo uere dici possit defensionem aduersarii illam, qua de agitur, adoriri ac redarguere, tali modo disputat, ut summam semper omnium laudem tulerit. Nec immerito, dummodo oratoriam potius artem quam merum caussae ius respexeris. Quippe uetus est, in caussa difficili ancipitique et coram iudice non perspicacissimo saepe magis expedire multa proferre alieniora quidem a caussa, at sua ui ac potestate uerissima et euidentissima, quam in illis, quae ad rem stricte pertineant, ob id ipsum impeditioribus et ad probandum durioribus, consistere. Pergit tandem orator ad ea, quae propiora sunt quaestioni, in qua omnis ea disputatio uersatur. Nam in capitibus 28. et 29. ostendit, defensionem illam Non deieci sed obstiti, etiamsi uera sit, nihil tamen Aebutio prodesse, neque ullo modo Caecinae sponsionem infirmare. Nimirum quum in uerborum angustias argutiasque compellatur, inuitum quidem at suo iure Locus tertius.

Locus tertius 422 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. se contendere, Caecinam, etiamsi non sit deiectus inde, quo accedere et intrare uoluerit, hoc est de fundo Fulciniano, esse tamen inde, ubi fuerit, unde armis pulsus aufugerit, hoc est, de proximo uicini fundo, de uia, denique alicunde. Atqui in interdicto Fulcinianum illum fundum nominatim non demonstrari, sed undecunque deiectus sit Caecina, eo iuberi restitui ab Aebutio. Hunc igitur, qui nullum in locum Caecinam restituerit, at ex interdicto se restituisse sponsione contendat, necesse esse sponsionis condemnari. Quod argumentum, facetum quidem et ad deridendas uerborum captationes egregium, quam nihil omnino potuerit ad interdicti ius probandamque Caecinae caussam ualere, supra indicauimus ?). Iam una denique superest ratio, impugnandae Pisonis illi defensioni uere destinata. Dico praeclaram illam de uocabulis UNDE et eo disputationem, quae in capitibus 30. et 31. habetur. Quippe summa non solum arte sed etiam probabilitate docet orator, illorum uerborum tam ex indole linguae Latinae quam e sermonis consuetudine exemplisque talem esse uim et naturam, ut UNDE duas res significet, tam ex quo loco quam a quo loco, eo autem aequabili ubique ratione in eum locum ualeat. Atque hic est tertius oratoris nostri locus, quo defensionem illam Aebutii Non deieci sed obstiti refellere se profitetur. Cuius uniuersae disputationis si, detractis ornamentis fucoque oratorio, summam subduxeris, duo habebis argumenta, unum hoc : uerbo 21) §. 2. p. 297. seq.

§. 7. Defensionis loci et VV. DD. sententiae. 423 Deiicere ex usu tam interdicti quam quotidiani sermonis subiectam esse non simplicem notionem eiicere, sed duplicem, et eiicere et prohibere; alterum illud, ex eadem sermonis consuetudine uerba interdicti Undeeo non solum Ex quo loco — in eum locum, sed etiam A quo loco — in eum locum significare. Addas superius illud, si placet, derisorium magis quam serium, quo planum facere studebat, etiamsi ad uerborum argutias cauillationesque ueniendum esset, saluam tamen Caecinae caussam fore. Alia argumenta, ex ipsa iuris, aequitatis, publicae utilitatis ratione petita atque ad huius interdicti, quo de agitur, ius caussamque directa, nulla inuenies. Qualia tamen e diuersa parte Pisonem nonnulla protulisse, et quanto plura proferret in iisque defensionis robur praecipuumque caussae firmamentum collocaret, tanto uerius commodiusque Aebutii caussam orauisse, ex iis, quae suo loco supra disputauimus, probabile illud, hoc autem perspicuum est. Atque hoc est, quod antea demonstraui 22), a uerbo magis quam a sententia Tullium hoc loco pugnasse. Utique mirum hac parte ac paene ludicrum orandi consilium artificiumque licet obseruare. lubet orator in actionum caeterarumque rerum formulis scriptionibusque interpretandis sententiam, aequitatem, utilitatem sequi, uerba ita aestimare, ut quae seruiant illis tota neque sua ui ac potestate quicquam ualeant. Vituperat Pisonem, qui uerborum praecipuam esse rationem habendam posuerit. Quibus praeceptis traditis, quinetiam longe lateque 22) §. 5. p. 387. Locus tertius.

Locus tertius. 424 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. expositis ac confirmatis, quum ad caussam defendendam transiisset, quid egit ? Verborum diligentissime rationem significationemque exposuit; quid ualerent uerba delicere, unde, eo, copiosissime planum fecit, atque hac parte omnibus, ut opinor, caussam Caecinae probauit. Quid ab sententia, ab aequitate, ab utilitate interdicti? Nihil omnino protulit ipse, quinetiam quae aduersarius ex hoc genere disseruerat, silentio praeteriit consultoque uitauit. Ut in pauca conferam, alteram interpretandi rationem Tullius commendauit, alteram secutus est: eo consilio quod uerum, quod rectum, quod euidens esset, utrinque caussae suae comparauit: ipsum autem artificium admirabili orandi consilio astutiaque, fortasse etiam quibusdam aduersarii uitiis in lucrum conuersis, texit atque audientium animis subtraxit. Videamus nunc, quid de hac defensionis parte Viri docti statuerint. Atque, ut ab antiquioribus illis incipiam, qui rhetorice magis quam ex iure ciuili Tullii orationes illustrauerunt, primus Omphalius non dubitauit ei disputationi, quae a capite 23, incipit, hisce uerbis praeludere: «Transit ad Pisonis reprehensionem, eiusque de- «fensionem infirmam, nugatoriam, secum pugnan¬ «tem et plane alieno tempore, et contra quam « caussae utilitas postulat, institutam, in odium « rapit atque contemptionem. In eadem sententia Latomus fuisse uidetur. Contra Pellitarius ad exemplum illud Tullii, quod e capite 12. retulimus, sic adnotauit :

§. 7. Defensionis loci et VV. DD. sententiae. 425 « Hoc tamen interesse uidetur, quod Aebutius infi¬ « tiabatur Caecinam fundi possessorem ac domi¬ "num, in exemplo uero assumitur dominus aedium « et possessor. Melanchthon autem, « Disputabant, inquit, aliqui, « iniuriarum agi potuisse, sed non posse agi inter¬ « dicto Unde ui; quia rixa orta esset, antequam in « fundum uenisset Caecina. Haec elusio satis ar¬ « guta et non absurda fuit. Hotomanus statuit, calumniose hoc loco Ciceronem et ad tempus caussamque nimis accommodate respondisse. « Cum enim, inquit, id quod de loco « dicebat Aebutius, deiectum uidelicet a Praetore « neminem intelligi, nisi qui, cum in eo loco esset, « ex eo depulsus est, hoc tantum significet, nemianem delici, nisi qui locum illum aut possideat aut « teneat, id est, nisi in eo sit 23): tamen callidissi¬ « me uerba ipsa Non deieci sed eieci, quae frigi¬ « dissima prima specie uidentur esse, urget atque « insectatur, sententiam illorum calumniose dissimu¬ « lans, et defensionem illam, quasi perridiculam ac « plane nugatoriam, pluribus uerbis exagitans » rel 24). Simul ostendit, iure Aebutium armatos homines Caecinae opposuisse, ne ipsius fundum ipso inuito ingrederetur 25). 23) Ex his uerbis accuratius sunt « certe intellexisse Aquillium (2), definienda ad uaria loca Hotoma¬ « sed artificiose Tullius » rel. ni quaedam adnotata, ueluti quod 24) Vide Hotomani Argumenad c. 28. uerba In quo fuisset intertum h. or. pretatur : « Sic accipio, quem pos¬ 25) Ad c. 1. vs. Non dubitauit « sedisset : et sic puto aut dixisse aut id ipsum sic scripsit : «Dissimulat Locus tertius.

Locus tertius. 426 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. Omnem autem hanc Hotomani sententiam 26), nostrae quam maxime affinem, uehementer improbauerunt Cras 27) et Garatonius 23). Qui tamen quum non illud solum animo praecepissent, possedisse Caecinam, sed etiam hoc, perinde possidenti atque non possidenti Pisonem illam suam defensionem et diuersitatem, quae esset inter deficiendum et prohibendum, obiicere: non potuerunt profecto neque de patroni defensione neque de interpretis opinione aequi iudices existere. Klotzius ita Hotomanum aduersus Garatonium defendit 22), ut statuat, haud improbabilem illam Pisonis defensionem fuisse, uidelicet si Caecina non possedisset. Simul autem probabilem existimat Caecinae possessionem fuisse 30). Quam quoniam adeo pro certa 26) Praeter loca modo dicta « Cicero defensionem Aebutii: decognoscitur ex adnotationibus ad « fendebat enim, quantum ego c. 11. vs. Non deieci et Non enim « existimare possum, se ob eam te sum passus; ad c. 12. vs. Si « caussam armasse, ne uis sibi qui introire; ad c. 13. vs. Unde « afferretur, ac de suo fundo ui a ui prohibitus et vs. Quod obstite¬ « Caecina deiiceretur; quinetiam rit; ad c. 23. vs. Non deieci ; ad « non modo id confitebatur, sed c. 28. vs. In quo fuisset. « etiam profitebatur ac prae se 27) I. I. p. 38. 39. seq. Aliorum « ferebat ; testes enim eos ipse opiniones traduntur ibidem in « sumpserat, quemadmodum Cae¬ Praef. p. VI. seq. « cina in ipsius fundum per uim 28) Videsis quae ad c. 11. et «armatis hominibus ingredi cona¬ 13. (II. in nota 26. citt.), quin¬ «tus esset ; et eum prohibuisset etiam ad c. 31. vs. Ut uero iam « non deiecisset. Atque hoc uicontra Hotomanum disputauit « delicet quasi grauissimo in sua Conf. h. supra p. 392. not. 20. « caussa firmamento utebatur. » et p. 387. not. 11. Adde quae supra attuli p. 392. 29) in Adnotatione ad c. 11. not. 20. Certe in illo manifestus 488. seq. p. est error Hotomani, quod putaibid 30). p. 459. seqq. Sed uit, etiam hominibus armatis Caecinam ultro uim intulisse. quam parum Klotzius teneat,

§. 7. Defensionis loci et VV. DD. sententiae. 427 habet lordanus *), totum illud Aebutii Non deieci sed obstiti ad Omphalii modum abhorret et contemnit. Quartus defensionis locus ille est, quo orator docet, in hoc interdicto de ui armata actori non esse ad uincendum necessarium, quum uim pateretur, possedisse. (capp. 31. et 32.) Quam iuris formam non temporis caussa finxisse Tullium, sed ex ipsa interdicti conceptione et, quae tum obtinuit, ratione hausisse, supra latius exposuimus 32). Itaque unum hoc reliquum est, ut Virorum doctorum suffragia, in utramque partem data, dinumeremus et separemus. Quid ergo est? Ciceroni crediderunt Cuiacius 33), Ferratius **), Pothier 33), Garatonius 36), Huschkius *), lordanus 38), Rudorffius *), Walterus **) denique pedetentim Schraderus *). quid intersit inter possessionem 35) Pandectae, Tit. De ui. Art. ac proprietatem, ex eo cum ma¬ I. §. 2. N. 14. (T. III. p. 124.) xime perspicuum est, quod ad 36) Ad c. 31. vs. Ut uero iam. c. 9. (p. 485.) scripsit, P. Cae¬ 37) Ad c. 46. pro Tullio, in sennium et Sex. Clodium testes Analectis p. 164. de possessione dixisse, eamque 38) l. I. p. 6. seq. — Secutus caussam esse, cur lubricam eam magis est quam intellexit illam tam caussae quam testimoniorum sententiam, qui sic scripserit : partem nonnisi leuissime orator « Nam hanc interdicti de ui arillic attigerit. Conf. ibid. p. 510. « mata uim fuisse contendo, ut 31) l. I. p. 8. « is, qui deiecisset alterum ui 32) §. 3. p. 337. seqq. §. 5. « armatis hominibus, siue is iure p. 383. seqq. « possedisset, siue iniuria, resti-33) Ad L. 18. De ui (in Opp. « tuere deberet » rel. Ed. Ven. T. IV. p. 600.), ad L. 4. 39) Zeitschr. f. gesch. R. W. C. eod. (T. IX. p. 1078.), ad Tom. X. p. 63. seqq. Paulli R. S. V, 6, 6. (T. I. p. 426.), 40) Gesch. d. R. R. p. 780. ad L. 41. De V. S. (T. VIII. p. 496.) 41) Ad §. 6. I. De interdictis. 34) Epist. I, 12. p. 49. Locus tertius. Locus quartus.

Locus quartus. 428 Cap. 1. De iure caussae Caeciniande. Contra neminem umquam, nisi qui possedisset, uincere hoc interdicto potuisse, placuit Giphanio 42) Marcilio *), quem lanus a Costa sequi uidetur, Schultingio") Crasion), Sauinio *), Klotzio *), Reinio *). Unus fuit Hotomanus, qui constantissime defenderet, iis, qui aut possedissent fundum, quum deiicerentur aut tenuissent, seu corpore suo in fundo fuissent, interdictum utile fuisse, neque aliud quid¬ 49). quam Pisonem contendisse 42) Ad Tit. Cod. Unde ui, p. 44) Ad Paulli R. S. V, 6, 6. 277. « Secunda differentia erat, not. 30. « Cicero quidem in ora¬ « quod illud (interdictum de ui «tione pro Caecina multis artifiarmata) « daretur etiam ei, qui « ciis oratoriis probare nititur, « non possideret, cum deiicere¬ « interdictum Unde ui etiam recte «tur. De hac differentia prolixe « impetratum esse a Caecina, qui « Cicero pro Caecina. Dubito ta¬ « agrum, quo de agebatur, nun¬ « men de ea, nec Ciceroni facile « quam possederat, at in eum «credendum foro seruienti : ne¬ « intrare uolens prohibitus erat : « que enim recte potest dici de¬ « sed illum iamdudum Fr. Hoto¬ «'iectus qui non possedit, idque « manus aliique Viri eruditi refu¬ «tarunt. » « uerius puto. » — Idem ad §. 6. I. De interdictis p. 563. « Non 45) l. I. p. 14. seq. p. 27. p. « datur, inquit, ei, qui nondum 35. seq. « possedit, uerbi gratia, si em¬ 46) 1. I. p. 510. seqq. « ptor fundi uel heres, possessio¬ 47) Ad h. or. p. 455. seqq. «nem fundi ingressurus primum, 510. p. « prohibeatur ingressu, non datur 48) I. I. p. 512. seq. « ei hoc interdictum, sed actio in¬ 49) In Argumento h. or. « Re- «iuriarum. Quod contra tamen « sponderi, inquit, nullo negotio « Cicero pro Cecinna disputat et « (Ciceroni) poterat, in ui armis « iudices fefellit. » Caeterum ne « facta, etiamsi is, qui delicitur, tertio quidem illi Ciceronis loco « non possideat, in loco tamen Giphanius fauere uidetur, qui « esse illum oportere: quod si, ibidem iniecit, Ciceronem multa « cum iuris in eam rem nihil hacauillari de uerbo Deiicitur et de « beat, neque eam possideat, uerbo Eiicitur, Non deieci sed « tamen ingredi uelit, sine ulla obstiti etc. « iniuria prohiberi ac repelli pos¬ 43) Ad §. 6. I. De interdictis. «se.» — Conf. ad c. 1. vs. Si

§. 7. Defensionis loci et VV. DD. sententiae. 429 Quintum Tullius argumentum, quo proximum illud ueluti cumulo augeatur, hoc profert, reuera possedisse fundum Caecinam. Quo fidem faciat, uaria tentat, possessionem hereditate translatam, apprehensam a Caecina, denunciationem, deductionem. Certe frustra haec omnia, uti satis, opinor, suo loco apparuit 60), Caeterum hac quoque parte secundum Caecinam litem dederunt Ferratius *), Garatonius 52), Cras 33); sed Hotomanus 32), Schultingius 55), Sauintus 56) aliique nobiscum senserunt, et possedisse Caecinam strenue negauerunt. Mediam quorundam perplexamque . iudicandi rationem supra perstrinximus Extremo loco illud aduersarii refellitur quod negauerat ciuem Romanum esse Caecinam. Qua parte nos haud magis quam caeteri dubitauimus Tullii disputationem firmam probabilemque existimare. Quid ad interdicti ius ac caussam, qua de agitur, hoc ciuitatis ius ualuerit, nos tanto accuratius supra inuestigauimus 32), quanto magis eam quaestionem, haud inutilem profecto, ab interpretibus neglectam inueniebamus 59), de I. C. XV, 32. in Opp. Lucae caussa more, ad c. 27. vs. Sin Tom. IV. p. 274. autem ingredienti, et passim ad 54) In Argumento et ad c. 14. c. 31. — Vide etiam quae supra vs. Quod uis Caecinae, ad c. 32. p. 425., ibique not. 23. ex Hopassim. et tomano attuli, et nostra p. 379. 55) l. I. supra not. 44. 50) Supra §. 4. p. 350. seqq. 56) l. I. p. 511. seq. 51) Epist. VI, 7. p. 414. 57) Vide §. 4. extr. — Conf. 52) Ad c. 31. vs. Ut uero iam, h. supra not. 30. et 38. p. 427. ad c. 32. vs. Qui colonus habuit, seq. et ad Argumentum Hotomani. 58) §. 6. p. 401. seqq. 53) l. I. cap. 4. §§. 3. 4. p. 31. 59) Non sunt mihi refellendi seqq. — Conf. Donellum in Comm. Locus quintus Locus sextus.

Conclusio 430 Cap. I. De iure caussae Caecinianae. Haec est Ciceronis defensio, singulis partibus locisque descripta. Quae quid ad caussam Caecinae recuperatoribus probandam effecerit, aut, quo iure tum utebantur, potuerit tamen efficere, nos, quoad in re dubia coniecturae locus esse uidebatur, antea demonstrauimus 60). Illud addam, qui putant, uictoriam oratorem clienti suo comparasse *), haud absurde aliquantulum argumenti sibi uisos esse inuenire tam in Oratore ad M. Brutum, in quo libro Tullius hanc caussae actionem sibi quodammodo gratulatur 6), quam in epistolis illis inter Ciceronem et Aulum quemdam qui putauerunt, possidere Caeciciuitate Caecinae, neque de alia re ulla actum esset. nam, nisi ciuis esset, non potuisse, aut ea saltem ratione 60) §. 5. p. 377. p. 390. seq. 61) Marcilius ad §. 6. I. De Pisonem in refellenda Caecinae interdictis. Leclerc in Introd. ad possessione usum esse : ueluti Pellitarius (ad c. 32. vs. Atque h. or. p. 217. seq. Drumannus (I. I. p. 335. seq.). — Verumtamen in hoc, et ad c. 35. vs. Vestri iu¬ Marcilius cum Balduino (de Jurisdicii), Melanchthon (in Argumenprudentia Muciana s. fi.) aliisque to h. or.), quinetiam nostris dieiniustam existimat Caecinae causbus Drumannus (l. 1. p. 341.); multo minus Passeratius existisam fuisse ; nec credendum Momans, ius possessionis, quo de tzio in Praefat. ad h. or. p. 452. 62) c. 29. «Is erit igitur eloagitur, hereditate fuisse a Caesennia in Caecinam translatum, « quens, . . . qui poterit parua eaque ratione coniunctam in hoc « summisse, modica temperate, « magna grauiter dicere. Tota iudicio ciuitatis, hereditatis, possessionis caussam fuisse. Quem « mihi caussa pro Caecina de uer¬ « bis interdicti fuit. Res inuoluuide ad c. 12. vs. De iure posses- « tas definiendo explicauimus, ius sionis. — De utraque opinione « ciuile laudauimus, uerba amconf. nostra p. 402. et p. 350. « bigua distinximus. Fuit ornanseqq. — Denique nihil magis est mirandum, quam O. Müllerum « dus in Manilia lege Pompeius : (Etrusker T. I. p. 416.) ita Tullii « temperata oratione ornandi cohanc orationem commemorare, « piam persecuti sumus. Ius omne quasi totum illud iudicium de « retinendae maiestatis Rabirii

§. 7. Defensionis loci et VV. DD. sententiae. 431 Caecinam scriptis, ubi hic ueterem se illius clientem Conclusio. ). appellat 63), est habita, Drumannus (I. l. p. « caussa continebatur. Ergo in c omni genere amplificationis exseq 335..) haud inualidis argumentis defendit aduersus Orellium « arsimus. » 63) ad Fam. VI, 7. ibid. Ep. nostrum, qui litem patri, epistolas filio attribuit in Onomastico 5.6.8. Conf. Ep. 9. ibid. et XIII, Tulliano. 66. — Hunc A. Caecinam ipsum fuisse, pro quo oratio proposita

Codices Mes. Parisienses. CAPUT II. De uarietate lectionis in oratione pro A. Caecina. Commentatoribus supra adscriptis hoc loco addendi sunt: (F. C. Rumpf) Obseruationes in Ciceronis orat. pro Caecina loca quaedam difficiliora. Gissae 1810. 4. Lectiones uariantes ad Orationes pro A. Cluentio, M. Caelio, A. Caecina, Lege Manilia, in L. Pisonem, pro P. Quintio, in Verrem, — in M. Tulli Ciceronis orationum pro Scauro, pro Tullio, et in Clodium Fragmentis ineditis et rel., Ed. Amedei Peyroni, Stuttgardiae et Tubingae 1824. 4. p. 199—213. Variae lectiones librorum aliquot M. T. Ciceronis ex Codice Erfurtensi enotatae ab Eduardo Wundero, Lipsiae 1827. 8. Praefat. p. LXXIV—LXXVII. et p. 87—93. Codices manuscriptos adhuc contuli octo, quorum index sequitur. Bibliotheca regia Parisiensis tres habet, qui hanc orationem continent, in Catalogo N. 7774. 7779. 7782. Eos supra descripsi ad orationem pro Quinctio, ac deinceps, ut antea, designabo Pe, Pk *), Pm. Quorum 1) In hoc Codice Pk. sic in- Argumento instructa : « M. T. scripta est haec oratio breuique « Ciceronis oratio pro A. Caecinna.

De uarietate lectionis in oratione pro A. Caec. 433 tertius quidem, ab initio mancus *), incipit a uerbis Codd. Mss. Parisienses « antea laborabam" in c. 1. §. 3. Codex Bibliothecae R. Taurinensis Athenaei, in Taurinensis. Catalogo (Taurini 1749. fol.) p. 168. inter Codd. Mss. Latinos sic descriptus: Codex DCVII. I. V. 1. Membranaceus, cui folia 321., saeculi XV., iconibus aureis et stemmate Cardinalis a Ruuere insignitus. Habentur in eo M. Tullii Ciceronis Orationes XXXVII., omnes uidelicet praeter Philippicas et Verrinas *), (Folio.) In fine Codicis legitur: M. T. C. Orationes expliciunt anno MCCCCXL. die XV. Octobris. Nota erit : T. Ambrosiani. Codices Ambrosiani duo, quorum prior membranaceus (in dorso: N. 96.) continet orationes pro L. Murena, S. Roscio, A. Caecina, de lege agraria duas, in Pisonem, pro C. Rabirio «ledicas quotiens illius affinem « Cum Aulus Caecinna se de fun¬ «te» usque ad c. 15. vs. « spe¬ « do suo ui deiectum a Sexto «ctarisne id ut P. C. ex repu. « Ebutio quereretur : Agit Cicero « funditus tolle » ; folium 326. « aduersus Ebutium de ui et ui « armata. » continuat orationem pro Caecina, 2) Folium 323. continet pro in fine folii 324. abruptam, et Rabirio Postumo c. 14. vs. « ipse sic deinceps folia, quae sequuntur, « custodiam uidit in uinclis » excepto f. 330., quod habet pro Rabirio Postumo c. 7. vs. « nus usque ad c. 17. ys. « Postumi « nec praefectus nec ex Italian «nummo sextertio » ; in folio 324. usque ad c. 9. vs. « aut pallium sequitur pro Caecina c. 1. inde «sumendum Alexandriae. » a d. uerbis « antea laborabam » usque ad c. 3. vs. « potuisti ad » ; 3) Asseruatur ibidem alius Codex Ms., qui solas continet Verfolium 325. continet ex oratione rinas et Philippicas. in Vatinium c. 12. a uerbis « ma¬ 28 Semestria, Lib. II.

Monacenses. Codd. Mss. Ambrosiani. 434 Cap. II. De uarietate lectionis Postumo, C. Rabirio perduellionis reo, Q. Roscio Comoedo. Post hunc Indicem in interiore parte tegumenti scriptum sequitur : « Hae Ciceronis orationes diligenter conscriptae exti- « terunt primum lacobi Corbinelli, mox Vincentii « Pinelli, a cuius heredibus tota eius bibliotheca Nea¬ « poli empta fuit anno 1609, iussu Illustrissimi Car- « dinalis Federici Borrhomaei, Ambrosianae bibliothe- « cae fundatoris. Antonius Olgiatus, eiusdem biblio¬ « thecae Praefectus, scripsit. » Codex nitidus, fol. min., initialibus pictis, Saeculi XV. Notam dedi : Ap. Alteri, chartaceo (C. 236.), Saeculo XV. scripto, insunt in Catilinam quatuor orationes, in Rullum tres, in Pisonem, Antequam iret in exilium, Post reditum in Senatu et ad Quirites, Sallustii inuectio in Ciceronem et Ciceronis in Sallustium, pro Plancio, pro Sylla, pro Caelio, in Vatinium, pro Archia, pro Marcello, pro Ligario, pro Caecina, Rabirio Postumo, Rabirio perduellionis reo, Roscio Comoedo. Nota: Aq. Codices duo membranacei, qui in bibliotheca regia 1 Monacensi seruantur: Saeculo XV. exarati; quos accuratius descripsit Wunderus in Prolegomenis ad Plancianam p. II., notisque Ma. et Mb. distinxit. Prior, Ms. Lat. 68. ex Electorali bibliotheca Sereniss. utriusque Bauariae Ducum ».

435 in oratione pro A. Caecina. continet 40. orationes, trigesimam quartam pro Cac- Codd. Mes. Monacenses. cina *), — Ma. Alter, Cod. Membr. lat. 35. a., olim Salisburgensis, 32. orationes continet, quarum uigesima octaua pro A. Caccina est *), — Mb. In seligenda uarietate eandem rationem atque in Quinctiana *) secutus sum. Itidem utor Orellii nostri prima Editione. Cap. 1. p. 408. v. 2 §. 1. atque in iudiciis atque iudiciis: Ma. nunc deest in omnibus ?). cederet A. Caecina Sex. Aebutii impudentiae A. Caecina S. Ebutii impudentiae cederet: Pk. quam tum quantum: Pe (pr. m.). Ma. decertari decertare: Pe (pr. m.). iure iudicioque in re iudicioque : Pk. 4) Wunderus orationes 33. nuhisce notis distinctus AA. 20. B. A. S. merat, uigesimam nonam pro Caecina. Diuersitatis caussa est, 6) Exposui supra p. 206 — 8. quod in Indice Codicis duae 7) Certissima ratione suppleenumerantur, quas ille omittit, tum est e Codd. Erfurt, et Oxon. secunda et decima, deinde quod T., quinetiam auctoribus Quinin Catilinam quatuor, agrariae tiliano (IX, 3, 80.), Aquila Rotres numerantur, ab illo singulae mano (§. 18.) Martiano Capella tantum. Caeterum decima illa (§. 527.). Quorum hic etiam hanihil aliud est nisi continuatio bet in agris pro uulgari lectione Catilinariae I. in c. 7. §. 18. vs. in agro. Illud autem ignoro, quae Nullum iam aliquot annis ; sefuerit iusta caussa Koppio, ut cunda uero sic incipit: Si quid hoc loco Quintiliani quoque et precibus apud deos immortales. Aquilae nomen scriptori suo ad¬ 5) Codicum Salisburgensium uersus Ciceronianos Codices adnumero inscribitur 34. , in dorso jungeret.

436 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. p. 408. v. 7. §. 2. quum quom: Mb. 11. hoc rationis rationis hoc: Pk. quoniam si quomodo si: Pk. — quom si: Pe. 12. T. Ap, q. — cum si: Ma. — 8) facta uis esset moribus Omnes. *) i. e. quum, cum, unice uera uide¬ 8) Editores iamdudum omnes tur, dummodo uim temporalem in lectionem quoniam consentiunt, i. q. tum quum, Germ. da, als) parleuiterque ferunt quod omnis ea ticulae subiicias. Cui aptissime periodus tam uerbis quam sensu respondet quod in principio alteuidetur inconcinni habere. Qua rius membri habetur nunc. Itaque de re Rumpsius I. I. p. 3—5. sic fere transferam : « Wenn er curiosius egit, atque, interpun¬ «nicht etwa so gerechnet hat; gendi rationem imprimis spectans, « da er bei ordnungsmässiger Geprimo chabuit : » pro uulgato cha¬ « walt den Besitz nicht hätte bebuit, » scribere iussit; deinde hunc « haupten können, so sei Caeesse sensum declarauit : « Aebu¬ « cina, weil unrechtliche Gewalt « tius forsitan arbitratus est: quo¬ « gebraucht worden sei, geflohen ; « niam possessionem retinere non « auch jetzt werden wir bei orpotuisset, si uim moribus fe¬ « dentlicher Processführung die « cisset; se nunc quoque in iudi¬ « Oberhand gewinnen, wenn man « cio inferiorem fore, si caussa « aber auf aussergewöhnliche We- « more institutoque omnium defen¬ « ge komme, so werde er um so « datur: quemadmodum autem « eher siegen, je unverschämter « Caecina profugerit, quia uis « er auftrete. » — De illo genere « contra ius fit facta; ita nunc uarietatis conf. inf. ad c. 12, 35. « quoque in iudicio se eo facilius 9) Neque in Erfurtensi neque in « superiorem fore, quo impudencerto Codice ullo (uide Beckium, « tius egerit. » Illud addit V. D. inuenio lectionem istam non esset, dvaxólovvon esse facile fereniamdudum explosam; quod autem dum, quasi Cicero scripturus fuisdicunt, ante Lambinum eam uulset, « A. Caecina uero, quia congarem Editionum fuisse, ita cre¬ « tra ius moremque facta sit, cum dere licet, ut sciatur tamen, « amicis metu perterritus profuhaud paucas antea fuisse, quae « gisset », at in diuersam hanc ueram lectionem haberent, ueconstructionem, quam nunc haluti Heruag. 1534. Ascensii 1511. bemus, transgressus sit. — Mihi 1522.1527. 1531. Aldi 1519. Veneuulgaris omnium paene Codicum (adde nostris Erfurtensem et apud tiis 1499. (de Zanis.) 1480. (Nicol. G.) 1472. (Adam Ambergau.) Beckium C. H. S. x) lectio quom,

437 in oratione pro A. Caecina. Cap. 1. p. 408. v. 13. moremque moresque : Ma. 15. omnium hominum: T. 16. sin a consuet. sin e consuet.: Ap, q. Mb. 10) 18. aut nos non aut non : Omnes. tum audaciae cum audaciae: Pe. T. Ap. 19. §. 3. atque initio Ad priorem uocem in margine Ap. p. 409. v. 2. corrigendi caussa habet: neque. tum in nostris tunc in nostris: Pk. — tum in — 3.4. uestris : Ap. Mb (pr. m.). 5. falsi aliquid aliquid: Pe (pr. m.), m. Ma. 8. iis siue his siue : Ma. creditur creditur creditur: Omnes excepto Ma., ubi legitur crederim. 11) hoc ipsum quod nos arguimus Desunt in Ma. habetur habeatur: Ma. Cap. 2. §. 4. considero desidero : Ma. negassent negasset: Pk. b. — tamen ab se: tum ab se tum a se: Ma, Pk. 12) Pk. sperarunt sperarent : Erf. recepit, eique Orellius non 10) Hanc lectionem, a Klotzio in textu quidem alterius Editioreceptam, merito reiecisse uidenis, at in Emendandis obtempetur Orellius in Oratt. select. XV. rauit. Tantundem facerem, si 11) Ad optimam illam P. Fabri praecederet « quod iure fieri non coniecturam uidesis exempla ab « potest «; uti nunc est, « quod ipso allata, et hic infra ad c. 5, 14. « nullo tempore iure fieri potest», not. 44. Vulgatam aduersus Orelmagis placet ut sequatur : «tum lium defendit Klotzius in Seebode «ab se iure factum esse defende¬ Annal. 1833. T. VIII. p. 31. ; mox «rent. » Cons. Klotzii Praef. p. XV. in Ed. tacite reliquit. 12) Klotzius hanc lectionem ex 11. 14. 16. 17.

. 438 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 2. p. 409. v. 17. se iniecturos iniecturos se: Pk. mihi esset mihi erit: Pk. — 21. §. 5. 22. esse me defensorem esse ne defensorem me (ne expunctum): Pe. 23. quum sunt cum sint: Pk. in actore in actione : Pk. — in auctore: Pe (pr. m.), m. T. Ap, q. Ma, b. 24. — requiratur requirat : Mb.— requiratur a reo: Pk. de eo iure de iure : Pk. 25. dicendum sit quod dicendum quod : Pe. Ap, q. Ma. deminuta diminuta: Pe, m. T. Ap, q. Ma. 27. uis ea uis est: Pm. Ma. quae iuri, quae iure : T (sec. m.). maxime est est maxime : Pm. uideo uide : P. T. Aq. Ma. 28. demonstretur demonstraretur: Pe, m. T. Ap. Ma. 29. omnes omnis : Pe. Ap. Ma. 30. arbitrentur arbitrarentur: Pe, m. T. Ap. Ma, b. tam propter propter: Pm. T. Ma. 32. §. 6. 33 uidetur uideretur: Aq. 13 acquisisse acquisiuisse: Pe, m. T. Aq. Ma. 13) 35. (adg. in P. et Aq., ag. in Ma.) sermonis, haud magis sit miran¬ 13) Guilielmii coniectura an dum, aliquando quaerendi notioquisisse, quam Klotzius in textum nem proprietatemque praeualere recepit, merito caeteris parum quam obtinendi seu adipiscendi necessaria esse uidetur. Nam Quamquam nolo aspernari, quoc quod Varro de L. L. VI, 79. Forcellinus s. v. Anquiro ait : (Ed. O. Müller) scripsit « Acqui¬ « Critici fere omnes queruntur arère est ab ad et quaerere, « hoc uerbum passim a sciolis et «ipsum quaerere ab eo quod quae « librariis indoctis corruptum esse « res ut reciperetur, datur opera » ; « et in inquiro aut acquiro per ita uerum puto, ut, siue uerbi « peram mutatum. » compositionem spectes siue usum

439 in oratione pro A. Caecina. Cap. 2. p. 409 v. 36. consuetudinem consuetudine : Pm. Ap. Ma. 37. similes similis: T. Ap. Ma. 38. magis etiam Omnes. 14) 40. propterea quod quod: Pe, m. Ap. Ma. 42. quod et ad quod ad: Pe. max. et maturissime max. maturissime: Pk. — p. 410. v. 2. §. 7. max. et maturrime : Ma. 15) uindicanda iudicanda: Omnes. 16) at ea in qua ac ea de qua: Pk. — ac eadem quae: Pe. T. Ap, q. Ma, b. — at eadem quae: Pm. 17) existimationis aestimationis: Pk, m. Ap, 4. — extimationis: T. Mb. periculum est periculum: T. Cap. 3. uerbo se uno uerbo uno se: Pm (pr. m.). 18) se uno uerbo: Pk. 17) Palimpsestus Taurinensis 14) Vulgarem hanc lectionem habet prima manu : « Ad (at) de aduersus Weiskii coniecturam « eadem hac quia existimationis », « magis iam » apte defendit Rumsecunda manu : « Ad (at) eadem pfius I. I. p. 5. seq. « quia existimationis. » Illam Klo-15) De ea forma Superlatiui cutzius recepit atque in Praefat. riose tractauit Jordanus I. I. p. 11. p. VII. defendit, hanc Orellius 16) Certissima ratione Orellius in altera recensione suadente priorem illam lectionem ex Erf. Klotzio (in Emendationibus Tulet Palimps. Taur. recepit, eumlianis p. 10.) praetulit. Equidem que Klotzius secutus est. — De fateor, magnopere me Palimpsesententia potius quam de uerbo sti auctoritate pristinaque forma conf. de Inuent. II, 20. « Eiuscommoueri, quum praesertim per « modi sunt iniuriae, ut de his errorem corrigi facilius quam « indignum sit non primo quoque nasci haec lectio potuerit. — « tempore iudicari.» — De lectio-Erfurt. = Pm. ne conf. infra c. 3. §. 8. et for¬ 18) Palimps. Taur. : « uerbo dan. I. I. p. 11. 5.

440 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 3. p. 110. v. 6. facit faciat: T (pr. m.). — fecit: Pk. iudicis iudiciis : Pe (pr. m.), m. Ap. Mb. 19) 7. aut rem mand.] ut rem mand.: Ma. rationem ratione: Mb. maius est est maius: Pk. 9. §. 8. ex facto quidem turpi] et facto quidem turpe: Omnes. 20) 12. uindicari iudicari: Pe, k, m. T. — uendicari: Ma. 2 10. seq.) et Rauius (Var. Lection. « se obligauit uno si id non » rel., ad Ciceronis orationes Lugd. Bat. quam a Peyrono commendatam, 1834.8. p. 64—66.) e Latinitatis ra-Klotzius recepit integram, atque tione et Virorum doctorum auctoin Praefat. p. VIII. (sicut antea ritate desiderauit hic, ille uero in Emend. Tull. p. 11.) defendit. flagitauit, ut particula Et, quam De collocatione quidem uerborum Vulgata habet, retineretur, atconcesserunt Jordanus (l. I. p. 10.) que sic legeretur: Et ex facto et Orellius, de iteranda partiquidem turpi. Quod nisi placeat, cula Si merito repugnasse mihi aut Vulgatam retinendam aut in uidentur. Quamquam nihil est Palimpsesti scriptura Et pro Ex profecto, quod Orellius adiecit : corrigendum esse, Jordanus cen¬ « Cum orator per uerbum unum aut suit. Mihi satis speciosa uidetur « Si aut Ni intellexisset, quibus in communis eorum sententia. « sponsionum formulis utebantur, «glossator Si adscripsit» : immo Hotomanus, Lambinus, Manutius, Muretus: «Et factum quidem intellexit orator uerbum SPONDEO «turpe » ; Leclerc et Nisard : «E et quae sunt in stipulationum « facto quidem turpe. » formulis similia. Exempla habes 21) Huius uarietatis plane easupra p. 403. not. 5. dem est caussa ac paullo superius 19) Jordanus I. I. p. 10. tradit, in §. 7. : tantum quorum Codd. hoc mendum etiam in Cod. Vinconsensus illic auctoritate duorum dob. B. extare, sicut in Erfurt. meliorum superabatur (conf. not. 20) Sic Erf. quoque et tres 16.), ii iam ipsi sunt hoc loco Vindobb., denique noti Codd. omdiuisi. Nam ueram lectionem h. I. nes praeterquam Palimps. Taur., praeter nostros Ap, q. et Ma, b. unde Orellius (in Ed. 1.) et Klotzius praefixam illam lectionem habent etiam Vindobonenses tres receperunt. Sed lordanus (I. I. p. apud Iordanum l. I. p. 11.

441 in oratione pro A. Caecina. Cap. 3. 22) p. 410. v. 12. Ac si At si: Omnes. In Pe. sec. m.: Ac. mihi hoc mihi haec : Pe. recuperatorue recuperator ut: Pm. T. Ma. leuiore leuiori: Pk. 23) 13. potuisti ad potuisti enim ad: Pe (pr. m.), k. 15. tamen is tum is: Pk. 17. persequar prosequar: Ma. (sicut p. 409. v. 15. prospicua). 22. §. 9. benignitati bonitati: Pk, m. 24) 23. qui aut aut qui: Pm. T. Ap, q. Ma, b. 25) armatis hominibus hominibus armatis: Pk. silium insignemque amoenitatem 22) « Ac», commendatum ab Ernesto, receptum a Schützio, inesse censuit, et ad exemplum Lallemandi hoc loco leuiore, infra in dubium uocatum a Wolffio, retinuerunt, Codd. Erfurtensi et leniorem edidit. Caeteri uero alpalimps. Taurinensi freti, Orellius terum locum alteri accommodanet Klotzius, probante Jordano (l. 1. dum esse semper putauerunt. Itaque Orellius in priore editione, p. 11.). Quae lectio, ut uerum fatear, apud me auctoritate magis more antea usitato, leuiore et leuiorem scripsit. Deinde lordanus quam ratione ualet, nec confir¬ (I. I. p. 11—13.) acute ac copiose mari uidetur illo, quod sequitur, tamen. — docuit, e proprietate et usu Tres Vindobb. cum uerborum utrobique Adiectiuo nostris concinunt. — Caeterum «lenis » unice locum esse; atque hoc Orellio non probauit Klotzius, eum auctorem Orellius in altera e Palimps. Taur. etiam recipienrecensione secutus est. — Nihil dum esse qui pro quis. 23) Conf. paullo inferius §. 9., repugno: quamquam neque adeo ubi noti Codd. omnes habent necessitatis esse eam rem arbitror neque plane contemnendum illud «leniorem », excepto nostro Pk., ac lordani (nisi forte aut auctor «graue iudicium », quod exemaut typotheta errauit) tribus Vinplum Orellius e cap. 9. pro O. Roscio attulit. dobonensibus. At in loco hic supra 24) Conf. pro Quinctio c. 17. exhibito omnes Codd. in Adiectiuum leuis consentiunt. Atque §. 54. 25) Haec uerborum collocatio huic diuersitati Klotzius (in Praef. quum etiam Erfurtensis et Pal. p. IX—XI.) certum oratoris con¬

442 Cap. 11. De uarietate lectionis Cap. 3. p. 410. v. 24 leuiorem leniorem: Omnes excepto Pk. 26) demonstrare possit demonstrare: Pe, m. T. Aq. Ma. Cap. 4. iam uobis uobis: Pk. 30. 31. auferam afferam: Omnes. 32. §. 10. Et sil] Quod si: Pk. 33. eius de quo et ius de quo : Omnes. Sed in Pe. et Mb. correctum est: is de quo, in Aq. uis de qua. — 27) Tarquiniensi Tarquinensi : Pk. T. p. 411. v. 4. 5. cum primis cum in primis: Pk. et Romae tum et Romae : Pk. eodem e municipio eodem municipio: Pk. 25) 8. multis ipse rebus Sic omnes. Taur, habeat auctoritatem, merinotatione ad h. 1.) monuit, tribus to a Klotzio et in altera Ed. ab illis uerbis etiam res satis distin-Orellio recepta est. Quae de praectas tres significari, uidelicet ius stantia sermonis ille in Praef. commune, ius Caecinae et causp. IX. addidit, ea parui facio. sam, quae agitur, interdicto, Inuersi ordinis exemplis addi poformula, defensionibus litigatoterunt pro Tullio c. 9. et 27. rum constitutam circumscriptam¬ 26) Vide supra not. 23. — Paque. Quam praefixi lectionem, rum accurate Lallemandus ad leconiectura est P. Fabri, quam ctionem leniorem adnotat : « Ita plerique deinceps secuti sunt, « nostri Codd. » ingeniosa quidem illa, quinetiam 27) Recte Klotzius et in altera lenis et modesta, dummodo terecensione Orellius uulgarem Coneatur, Ciceronem, ut Quintiliadicum lectionem illam restituenus, Priscianus aliique tradunt, « eius » scribere solitum esse. runt, quae nihil habere uidetur neque inepti neque foede super¬ 28) Erf.: ipse multis rebus, et flui, quod coniecturae locum faita Klotzius et in secunda Orellius cere potuerit. Nam uerissime edere coeperunt. Dubito. Klotzius (in Praef. p. XI. et in Ad-

443 in oratione pro A. Caecina. in morte sua in morte: Ma. — 29) §. 11. illis difficillimis illius difficillimis : Pe, m. T. Aq (pr. m.). — illius difficillimae: Ma. — 30) dote uxoris Sic omnes. 3) esset res res esset: Pk. curauit ut in curauit in : Pe, m. T. Aq (pr. m.). Ma. moritur mortuus: Pm. T (pr. m.). Ma. 32) usumfructum Sic omnes. 33) ut frueretur Desunt in Pk. §. 12. iucundus iocundus: Ma, b. 34) 2. recepit. Olim P. Faber et Pas¬ 29) Unus praeterea Oxon. x. seratius Vulgatam defenderunt uocem sua omittit. Qua de re hic etiam exemplis allatis, sed pa¬ Ernestus notat : « Sua uidetur rum idoneis. Ernestus, Beckius, «esse a glossa. In morte est alibi Schützius eandem retinuerunt, « moriens. Mors sua aliud est, item Klotzius, qui meliora quo¬ « et ab h. l. alienum: nempe mors Hotoque exempla promisit. — « naturalis, cum quis fato obit, mani coniectura « difficillimis so¬ « non per uim etc. » Quasi uero — lutionibus » nemini placuit. non possit idem uocabulum tum Praeterea Rauius I. I. ad totum hoc praegnante quodam sensu, tum principium §phi 11. haec habet: uulgari et simplici usurpari : « Distinctio ponenda est post uen¬ Conf. pro Quinctio c. 4. Quid « didit. Verba Temporibus multa? Beckius eiecit «sua», « solutionis ad sequentia perti¬ Schützius «suo» scripsit, ut cum «nent, quibus ratio redditur iluoce « testamento » coniungere¬ « lius uenditionis » et rel. tur. Orellius tacito sanoque iu¬ 31) Klotzius et in secunda Oreldicio Vulgatam retinuit, Klotzius lius ex Erf. edidere : uxoris dote. ita etiam defendit, ut in apici¬ 32) Verba Moritur . . . praebus iuris rem uersari simularet, termittam extant apud Quintiliadenique facete nugas nugis exnum IV, 2, 49. pelleret. 33) Ex Erf. Klotzius et Orel¬ 30) « Difficillimae » pro uulgato lius in secunda: usum et fructum. difficillimis, commendatum a Lam¬ 34) Sic Erf. quoque. bino et nuper a Rauio (Var. Lect. Lib. II. p. 180.), Orellius in Ed. pl. 10 11. 13. 16. 17.

— 444 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 4. fortuna ademit ademit fortuna : Ma. p. 411. v. 20. Ma. 35) 22. bonorum maiorem maiorem bonorum: 36) in partem impartem (in litura) : Ma. ) mulieres mulieris : P. T. Cap. 5. 23 §. 13. Quum esset haec cum essent haec : Pm. auctio hereditaria Desunt in Pr. et Ma. 37) in eius Sic omnes. aliquo suo: aliquo: Pm. T. Aq. Ma. 26. 27. susciperet acciperet: T. (in margine : « al. susciperet. » eo quoque quoque eo : Omnes. 38) in his rationibus in actionibus: Mb. (in margine: quel his rationibus. ) se ipse sic ipse: Pe. 28. intrudebat intro dabat : Mb. 39) 31. §. 14. iam e iam ex : Pk, m. Ap, q. Ma. psit in eius, et ita extat etiam 35) Sic ex Erf. Klotz, et Or. 2. in Pal. Taur. et in Erf. De lectione taceo, at interpre¬ 38) Praefixa lectio, olim Weistationem uidetur Klotzius peiorem kii coniectura, iam auctoritate secutus esse (in Argum. p. 1). Codicum Erf. et pal. Taur. sta¬ 36) Merito reiecta est Ernesti bilita. coniectura in partitionem, quam 39) Hanc lectionem Klotzius et Schützius recepit, adeoque, si in secunda Orellius, auctoritate Diis placet, de iudicio communi Erf. et P. T. ducti, receperunt, Vulgatam diuidundo cogitauit. ille etiam summopere defendit in Wolffius retinuit quidem, at male Praef. p. XII. , in Adnotatione et interpretatus est. antea in Emendd. Tull. p. 12. 37) Olim uulgo edebatur eius in, quod apud Ernestum quoque seq. — Sed quicquid dicat de consuetudine sermonis, si exemplis — nulla, et Schützium habetur, carendum est, malo Vulgatam. uti iam apparet, Codicum culpa. Beckius suadente Garatonio scriin 445 oratione pro A. Caecina. 0) uita cognoscitis cognoscitis uita: Omnes. recuperatores reciperatoris: Ap, q. Mb. — reciperatores : T. Ma.*) cognitoris cognotoris : T. Ap, q. 42) conciti ad rixam conciti ad regiam: Omnes. 40) Recte Orellius et Klotzius dem constructione. Sono tantum affine Sen, de ira III, 34. aquae ex Erf. et P. T. correxerunt, « pueros in rixam et iurgium con¬ Weiskii uero coniecturam cogno¬ « citant » ; conf. de Clem. I, 7. ein uistis praetermiserunt, de qua «rixam procurrere » ; Propert. Rumpfius I. I. p. 7. : « Non memi¬ IV, 2, 29. «sobrius ad lites», Te¬ « nisse uidetur, quod cognoscere rent. Phorm. IV, 3, 18. « fugi¬ « non solum significet, notitiam «tans litium. » — Nouam lectionem «alicuius acquirere, sed etiam, secundum lordanum Orellius sic « notitiam alicuius habere.» Conf. explicat: «qui leuioribus caussis Iordan. I. I. p. 13., ubi scite prae¬ « agendis, controuersiis suscipienterea disputatur aduersus Orellii «dis, negotiis gerendis implicaillud, quod coniecit, Quotidianam «tus semper uersatur ad Regiam uitam h. I. ipsum titulum esse « in Via sacra.» Atque uoc. conmimi alicuius deperditi, in qua tritus quidem nihil habet offenpersonae Aebutio similis primariae sionis. Quippe praeter d. c. 58. partes essent. Qua de re conf. de Orat. (« cum in caussis et in Klotzii Emendd. Tull. p. 12. «negotiis et in foro conteramur») 41) Alias omisi, quae ad meram uidesis ibid. c. 51, 219. de Fin. scripturae formam pertinerent. I, 21, 72. Conf. Plinii Epist. II, 3. 42) Etiam Edd. Ven. 1472. 1480. VII, 5. VIII, 12. ; et inuersa ra-1499. At praefixa iam in lunt. tione Sen. Ep. 14. (crationes acciet 1515. Ald. 1519. — P. T. et Erf. «pit, forum conterit, Kalendahabent contriti ad regiam, eamque « rium uersat, fit ex domino prolectionem Orellius in prima quidem « curator»), Plaut. in Rud. III, 4, Ed. miram appellauit, deinde for¬ 11. («te usque habitare, donec tissime defensam a Klotzio (in totum carcerem contriueris»). — Emendd. Tull. p. 13. et in Ed. Sed in Regia fatendum est, nus¬ Praef. p. XII. et Adnotatione) quam apud Ciceronem aliumue atque lordano (l. I. p. 14.), in eius aetatis scriptorem commemosecunda in textum recepit, approrari, ubi de negotiis, quae in bante Ellendtio ad I. de Orat. 58. foro aguntur, dicendum esset. Certe uoc. concitus apud Ciceronem Audiendus tamen Klotzius de Suealias non inuenitur, uix apud ton. in Octav. c. 31. Conf. Plucaeterorum quemquam, simili quip [Cap. 5.]. 411. v. 31. 32. 33.

9. 10. 11. 446 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 5. ac stulti et stulti : Pk. p. 411. v. 33. alienius alienus: T. Ma. — aliaenus: Pe. 35. aut a patre Sic omnes. 43) p. 412 v. 1. 44) ille Sic omnes. 2. auctio actio: Ma. 5. §. 15. in mentem ueniebat Sic omnes. 45) 6 eiusmodi occasionem huiusmodi orationem: Pk. 46) quum praesertim Sic omnes. partitione petitione: Pm. eam posse posse: Pk. *) Itaque mulier Sic omnes. 18) putatis putetis: Pe. T. Ap, q. Ma, b. Tull. p. 13 et Praef. Ed. p. XIII. — tarch. in Numa c. 14. Ascon. ad c. 14. pro Milone. Denique consu-Peyronus: ille? ille, quae distinctio non placet. — De hoc iteratiolendi: Alex. ab Alex. G. D. III, 6. Forcellin. s. v. Regia et Banum genere uide supra ad c. 1. silica. G. A. Becker de Romae extr. not. 11. et inf. c. 9, 24. 45) ueniebat in mentem: P. T. ueteris muris atque portis, Lipet Erf.; receptum a Klotzio et siae 1842. 8. p. 25. seqq. — Adde Orellio in secunda. Conf. Illius Sen, de ira III, 33. «fremitu iudi-Emendd. Tull. p. 14. « ciorum basilicae resonant, » conf. 46) Erf: «cum ei praesertim et de Breuit. uitae c. 11. — Caete¬ « partitione. » Or. 2. recepit ei; rum quod Klotzius tentat dicere, Klotzius uero ex corrupto hoc loco etiam in sex Codd. Oxonn. ex¬ (nam etiam pecunia excidit) contare contriti, hoc nihil esse, protra caeterorum omnium (P. T. quofecto trium Vindobb. meorumque que) fidem noluit quidquam hauocto consensus declarat. rire ; quod uerius est. 43) Deest aut in P. T., nihilo¬ 47) P. T. et Erf.: posse eam, minus retinetur a Klotzio, et recte quod probabili ratione Klotzius Orellius in secunda uncis inclusit. et Orellius (2.) receperunt. Cf. 44) Mihi quoque placet lectio Emendd. Tull. p. 14. ille ille, quam ex P. T. primus 48) «Itage hoc mulier» Klotz. Klotzius recepit, quinetiam exem¬ (Cf. Emendd. Tull. I. 1.) et Or. 2. plis confirmauit (pro Mil. 34, 94. secundum P. T., probante Rauio Salust. in Catil. c. 20.), atque Var. Lectt. Lib. II. p. 176. Orellio probauit. — Conf. Emendd.

447 in oratione pro A. Caecina. uenit omnibus uenit in omnibus: Pe. 49) illius illis: Ma. 50) munus esse munus et : Pe, m. T. Ap, q. Ma, b. agi posset agi posse: Omnes praeterquam Pk.“ Cap. 6. §. 16. utitur abutitur: Pk. addictum additum: T.52) dubitarit Sic omnes. 53) quum id plerique . . . . Caesenniae Desunt in Ma.*) hil his : Pk. — hiis: T. Ap, q. — iis: Pe, m. 55) 49) P. T. : «uobis uenit omni¬ 53) Klotz, (conf. Praef. p. XIII.) « bus », receptum a Klotzio et Or. et Or. 2. ex Erf.: dubitaret. 2. (Conf. Emendd. Tull. p. 14.), 54) Itidem in d. Cod. x. probatum Rauió l. I. — Paullo an-55) Erf.: his. — Beckii nota: tea hic post uocem emat iubet « Graeuius obseruat, hi, pro quo pluribus punctis sermonem dis¬ « P. Faber legi uoluit alii, non tingui, et uerissime adiicit: « Fe¬ « aliud significare quam alii. » — «stiuitas facile animaduertitur in Rumpfius I. I. p. 7. (ubi comme¬ « uerbo emat sine nomine posito, moratur etiam coniectura reliqui) « quum ex longo interuallo Aebuconfirmandi caussa exemplum ad¬ « tium non nominauerit, quasi dit, Tac. Ann. IV, 62., simul « nemo praeter ipsum intelligi uero fatetur : « Locum tamen huic « possit: itaque quasi ex alia per¬ « nostro ex asse respondentem ad¬ « sona subiicit: cui tandem? » «huc desideramus. » — Manutius 50) Lallemand post omnibus: adnotat : « Argentarius et qui — « hominis illius » ; deinde prorsus « aderant uel qui audierant. » falsum hoc adnotat : « Ita Grae-Orellius in prima : « Pro possent cuius e suis mss., quibus acce¬ « lego possint; nunc hi, recupe¬ « dunt nostri. » «ratores. » Idem in secunda: 51) Erf: posse agi; P. T. : « Quinam isti? Sed cum Erf. haposset agi, quod Klotz, et Orell. «beat his, aliud latet; ut puto 2. recepere (conf. Emendd. Tull. « heredes. » — Neutrum placet, id p. 14.), adprobante Rauio I. I. solum concedo, latere forsitan sub 52) Mendum idem habet Cod. corruptela genuinam scripturam. Klotzius tacet. x. apud Beckium. Cap. 5. p. 412. v. 12. 13. 17. 18. 19. 20. 20.

Cap. II. De uarietate lectionis 448 Cap. 6. p. 412. v. 21. eam porro in eam in: Ma.56) collocari collocare: Ma.66) maxime expediret Desunt in Pe. 21.22. expediret . . . maxime Desunt in P. T. Aq. Ma. (Ad marginem in T. suppletur expediret, in Ag. omnia praeterquam uoc. maxime).57) essent autem . . . conuenirent Desunt in Pk. 22. conuenirent conueniret: Aq. (pr. m.) Aq. Ma. miraretur miratur: Pe et T. 23. posset possit: Pe (pr. m.). T. Aq. Ma. 24. 26. §. 17. tabulas tabulas tabulas: Ap. sibi expensa expensa: Pk. locauitque locauit: Mb. 29. conferam referam: T (pr. m.) 30. deunce deuncia: Pe, k. T. Aq. Ma, b. 31. semuncia semiunce: Pk. — semiuncia: Pe, T. Aq. Mb. — semiunca: Ma. isti ipsi: Mb.58) 33. susceperat Sic omnes. 59) ansam causam: Pk. — anxam: T. 34. Cap. 7. p. 413. v. 1. §. 18. is id: T (pr. m.). Ap, q. Ma. timidus imperitusque imperitus timidusque: Pk. 3. esse tantil tanti esse: Pk. 4. supra p. 67. extr. Exemplorum 56) Itidem in d. Cod. x. ubique copia. 57) Beckius, « Ex repetitione, 58) Conf. supra p. 291. not. 25. « inquit, rou maxime exortum est 59) Erf.: caeperat, unde Or. « uitium » ; quod etiam in Codd. 2. ceperat. Malim Vulgatam reti¬ Oxonn. C. H. S. inuenit. — De illa omissionum caussa uide h. nere cum Klotzio.

449 in oratione pro A. Caecina. Cap. 7. calumniam calumniatum (calumniam tum? ): p. 413. v. 6. Ma. 60) stultitiamque Sic omnes.“1) §. 19. in possessione in possessiones: Pe. T. Ap, q. 7. Ma, b. — possessiones: T.52) quum esset cum isset: Pe (sec. m.). — cum esse: Ma. — tum esse: T.62) iste ipse : Omnes. 62) arbitrum arbitrium: Pk, m. Atque illis At illis: Ma.62) posteaquam postquam: Pk. se ab A. C. posse se ab A. C. posse se: Pm. mandatu mandato: Pk.63) « ctauerat, donec reliquis haeredi¬ 60) Itidem in d. Cod. x. 61) Erf.: stultitiamque eius, « bus, ad quos multo maior pars « bonorum perueniebat, id fieri quod Klotz, et Or. 2. recepere. 62) De toto hoc loco supra la¬ « placeret. Hanc Aebutii festinati¬ «onem in risum hic uertit Cicero, tius tractatum est in §. 1. p. 278. seqq. p. 291. seq. Quos illic at¬ « atque huic, risum mouendi, con¬ «silio uerba sunt adaptata. Itatuli scriptores, iis etiam adden¬ « que Cicero dixit ipse exagg., dus est Rumpfius I. I. p. 8. Is « quoniam alii homines illi sextuquum optimo quidem iure uulga¬ « lae (12) haud magnum sane prerem lectionem nimium aduersus «tium statuebant . . . ; nomine Weiskii coniecturam nimirum de¬ « haeredis adiecit, ut innueret, fendit, atque etiam pleonasticum « qui tam parua ex parte haeres dicendi genus « nimium exaggera¬ «ret », exemplo comprobat (de « sit, haeredis nomine uix dignum « uideri. » Orat. II, 21. nimium redundare) ; de reliquo prauam illam 63) Haec lectio, ante Lambinum uulgaris (Ven. 1472. 1480. 1499. loci interpretationem, quam supra mandatum), placuit Garatonio. (p. 281.) demonstraui, modo dili¬ Conf. ad Fam. II, 11, 2. pro Sulla gentius quam caeteri enucleat. c. 23, 65. et apud Forcellinum h. Quippe sic ait : « Aebutius, ex sex¬ «tula bonorum Caesenniae haevv. alia loca. — Videsis etiam hic supra p. 222. not. 55. «res, postulauerat, ut haereditas « diuideretur, . . . neque exspe-Semestria, Lib. II. 29 10. 12.

Cap. II. De uarietate lectionis 450 Cap. 7. seque Sic omnes. *) p.413. v. 12. quid ais quid agis : Omnes. 13. istius Sic omnes. 65) ueniit uenit: Omnes praeterquam Pk. 14. eius et fructus fundi eius fundi et fructus: 15. Iidem. 66 17. §. 20. malitiose maleficiose : Pe, m. T. Ap, q. Mb. intenderet intenderit: Omnes praeterquam Pk. placuit Caecinae Sic omnes. 67) Axiam Asiam: T. 20. agitur loquitur: Pm. T. Ag. Ma. 21. non longe longe: Pm. T. Aq. Ma. — non ia (ita?) longe: Mb. certior fit certior fuit: Pm. Ma¬ Aebutium . . . ipse Desunt in Pe., suppleta 23. tamen in margine, forsitan pr. m. Or. 2. (apud hunc uide p. 463.) 64) Klotz, et Or. 2. ex Erf.: se¬ Certe mirum, apud Beckium caeseque. terosque hanc lectionem, in Codd. 65) E Manutii et Hotomani conmss., ut opinor, uulgatissimam, iectura Ernestus et Schützius, ne inter Variantes quidem compa-Lambini exemplo, scripserunt tuus rère : uix enim credibile est, eam pro istius; at Beckius, Orellius, a Codd. Oxonn, plane esse ali¬ Klotzius Codicum lectionem restienam. tuerunt. Quorum ille caussam ad¬ 67) Rumpfius I. I. p. 8. uoc. Caedit, ueluti ab incerta quadam percinde in dubium uocauit, quod sona hisce uerbis Tullium interuereor ut idonea ratione sit fapellari, hic autem, a Tullio poctum. « Nam, inquit, et ingrata tius incertas personas ; Pisonem, « est eiusdem uocabuli in una Wolffius (not. 38.) dixit. Illud pro¬ « periodo repetitio, et « placet » fecto constat, nil opus esse emen¬ «sine Dativo personae saepe ocdatione, ne illa quidem, quam « currit. — » Similem V. D. sibi Wolffius tentauit, ut ait legeretur uisus est errorem deprehendere pro ais. infra c. 30, 87. 66) Sic etiam ex Erf. Klotz, et

451 in oratione pro A. Caecina. mirarentur miraretur: Aq. non crederent crederetur: Ma. — non crederet: Aq (sic correctum, an pr. m.). ipse Aeb. iste Aeb.: Pe. se armatos . . . Caecinae Desunt in Pe., in margine, sicut modo antea, suppleta praeterquam uoc. Caecinae. abiturum habiturum: Pm. Ma. quoad quod : Pe. experiri expediri: Pm. T. Ap, q. Ma, b. expediti: Pe. §. 21. Tum de tamen de : Omnes praeterquam Pk.68) re commissurum rem commissurum: Pk. — recommissurum: Aq. (pr. m.) — commissurum: Aq (sec. m.). minitabatur nunciabat: Aq. — nunciabatur: Reliqui. 60) sam nihil inepti habere. Quam fre¬ 68) Erf. quoque tamen. Quam lectionem (experiri tamen. Descenquens porro librariis acciderit particularum tum et tamen mendosa dunt rel.) non solum in contextum recepit cum Orellio (Ed. 2. p. permutatio, probe teneo : de exemplis uero, quae ex hac oratione 463.) Klotzius, uerum etiam uul¬ V. D. attulit, (c. 2, 4. et c.33, 98.) garem Editionum scripturam (expenitus dissentio, sicut et antea periri. Tum descendunt rel.) pro declaraui (p. 437. not. 12.), et ininepta et ridicula prorsus repudiferius apparebit. auit in Praef. p. XIV. Mihi, ut 69) Lectio praefixa, conieuerum fatear, nondum explorata ctura olim P. Fabri, iamdudum res uidetur nec facilis inter duas lectiones iudicatio; denique uix cum Codicis Erf. auctoritate tum quicquam uitiosius quam ipsa V. sensu omnibus comprobatur. De D. argumenta refellendi caussa in Hotomani, Lambini aliorumque coniecturis uidesis notas Garatomedium prolata. Illud concedo, Codicum auctoritatem h. l. pro nii et Beckii. Lamb. 1566.: denunlectione tamen pugnare, et hanc ipciabatur, antea: nunciabatur. Cap. 7. p. 413. v. 23. — 24 25. 25. 26. - 28. 29.

452 Cap. 11. De uarietate lectionis Cap. 8. Cap. 8. p. 413. v. 29 ad omnes omnes: Aq. Ma. erat controuersia controuersia fuerat: Omnes.“*) 31. quod ea quod eo: Pk. 33. 34. §. 22. tamen qua potuit tum qua patuit: Pk. profectus est profectus: Omnes.**) 35. ex quo Sic omnes.72) directo direpto: Pe (pr. m.). Aq.73) 36. definiunt deficiunt: Pm. — diffiniunt: Ma. clara uoce clam uoce : Pe.**) 38. homo] In Mb. supra hanc uocem, puto corrip. 414. v. 1. gendi caussa, a sec. m. adiectum est: non. tamen in tum in: Pk.75) 2. 70) Praefixam Beckius ex Erf. est ipsa deductio, quae uerius restituit, eaque iam Graeuio pladicitur e fundo quam in fundo cuerat, qui tamen controuersio fieri. Quod qui non intelligeret, erat edidit, sicut deinceps Ernefacile potuit commoueri, ut diffistus et Schützius. ciliorem lectionem ex quo seu e 71) Est in Cod. nullo habetur, quo in planiorem in quo conuernec placuit Ernesto, Beckio, Schüteret; contra uix est credibile, tzio, at recte uidentur Or. et Klotz. librarii coniectura in quo in ex ex Hotomani coniectura, Lambiquo esse commutatum. Caeterum Beckius e Lambini coniectura num aliosque secuti, recepisse. e pro ex scripsit. 72) Pal. 2. (apud Beckium) et 73) De simili huius uocis cor¬ Erf.: «in quo», atque sic Motzius primus edidit, exemplumque ruptela uide Zumptium ad IV. in Verrem 48, 107. suum Orellio probauit. Vulgarem 74) Erf: uoce clara, quod Klotz. lectionem, non solum absonam, et Or. 2. receperunt. Videndum uti dicit, sed etiam ineptam, tali ne praeter reliquos Codd. obstent modo irrepsisse, ut particula in etiam exempla. Conf. pro Cluprius excideret, deinde ex aut e praecedenti est, aut e sequenti entio c. 48. 8., et magna uoce in ex sit natum. — Mihi uulgaris h. or. c. 32, 92. lectio ex quo sensu quidem longe 75) Conf. supra not. 68. probabilior uidetur; nam uis illa

453 in oratione pro A. Caecina. nam quum et nam et cum: Pk. armatorum multitudinem multitudinem armatorum: Mb. audisset audiuisset: Omnes.76) ingrediens ingredientes : Pm. finem fines : Ma. una] Deest in Pe, m. Ag. Ma. 7) amici meieci : Ap. — In margine : « amici. 78) aduocatique atque aduocati: Pk. §. 23. Dolabella] Dolobella: Pe, m. T. Mb. deiecisset eiecisset: T (pr. m.).72) dixit dicit: Pk. sponsio facta est. Hac de Desunt in omnibus. 30) Cap. 9. illius istius: Pk. subleuauit subleuat Pk. Mb. 81 76) Sic etiam apud Beckium ditur. Desunt uerba illa, ut quatuor Codd. Beckius refert, in Edd. tribus 77) Hanc uocem Ernestus tenantiquissimis, desunt in Edd. tauit, quasi redundaret, Beckius Ven. 1472. 1480. 1499. et in Asdefendit, probante Schützio caetecensiana 1511., desunt in luntina risque. Conf. Schelleri Obss. p. 75. 1515. et in Lugdunensi 1515. (ap. 78) Idem plane mendum habet Barth. Trot). Sed iam extant in Erf. Aldina 1519. et in Ascensianis 79) Conf. supra p. 400. 1522. 1527. 1531., ut taceam de 80) Etiam in Erf. caeterisque Edd. Cratandri (1528.), Heruagii Beckii Codd. ; neque notus Cod. (1534.), Camerarii (1540.), R. Steullus est, in quo compareant. phani (1543.), Lambini (1566). — Unde igitur haec uerba, nullo Hoc loco in mentem mihi uenit dubio genuina, in textum ueneillius supplementi, aeque necesrunt? An e Quintiliano? Nam in sarii, in c. 19, 60. pro Quinctio, Inst. orat. IV, 2, 132. omnis hic de quo uide supra p. 240. not. 100. §. 23., in quo uersamur, usque 81) Sic etiam Erf. (cuius scriad finem capitis 8. uerbotim traptura h. l. ante Wunderum uarie Cap. 8. p. 414. v. 3. 10. 11. 15. 18. 7.

454 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 9. p. 414. v. 21. §. 24. et testimoniis Desunt in Pk. te reieci te te reieci : Pe, m. T. Aq. M (in hoc 25. ut alias: reici). 82) cum armatis seruis cum armis suis : T (pr. m.).33) 26. complures armatos Sic omnes. 84) 27. ut ne idcirco minus ut idcirco non minus: 29. ) Omnes excepto Pk. 85 32. §. 25. se ipsum arguit saepissime arguit: Omnes. Mb. in margine habet: « se ipsum. » 86) bium cuiquam erit, quin huius ac parum accurate ab Editoribus quoque mendi aut sensus aut referri solebat) et ex eo Or. 2. scriptura talis olim fuerit : « te Klotzius, quum in contextu Vul¬ « ter eieci. » — Apud Beckium gatam retinuisset, in Praef. p. XV. Cod. T. dicitur habere ter ciui eo transiit, ut mallet legi subleuapro te reieci. — De seq. v. peruit idem. Ego idoneam caussam, terrui conf. c. 13, 37. et Wuncur a Vulgata recedatur, non deri Praef. p. LXXVII. uideo ; nam si modo sermonis 83) Conf. infra c. 10, 27. legibus potest uoc. ibidem signifi¬ 84) Priscianus (Ed. Krehl. p. care in eodem seu in eadem re, 342., apud Putsch. p. 769.) auctor detracta loci notione, longe opest, Tullium scripsisse « compluris tima sane est; non posse nemo « armatos » ; et ita Beck, et Klotz., docuit. hortante Garatonio, ediderunt. 82) Hunc locum Aquila Roma¬ 85) Praefixam ex Erf. Beckius nus (de Fig. Sent. et Eloc. §. 29.), et deinceps caeteri receperunt, priusquam e Ciceronis Codd. et probante Wolffio. Edd. restitutus est, misere cor¬ 86) Erf.: saepissimi facinoris, ruptum sic habuit : « Ferrum, ferquod recte Garatonius enucleauit : crum, inquit, et hoc in iudicio se pessimi facinoris ; et ita Or. 2. « dicit ter, eiiciatque pro terrui » primus edidit. Ernestus et Beckius (e tribus hisce uerbis R. Steuoc. facinoris pro glossemate haphanus confecit : eiicianturque buerunt. Wunderus I. I. p. LXXV. proterui). Nunc ibi legitur (Ed. sic ait : « Persuasum mihi est, Frotscher) : « Ferro, ferro, inquit, « Ciceronem scripsisse aut se pes¬ «et h. i. i. d., te reieci atque pro¬ « simi facinoris arguit aut tantum « terrui. » — Illa uero si cum «se arguit, ita ut uerba pessimi uariante lectione, quam ex Codd. « facinoris ab interprete sint adhic exhibui, conferantur, uix du

455 in oratione pro A. Caecina. aduenientem uenientem: Ma. hoc de homine Sic omnes. 87) ego dicere Sic omnes. 33) 4 nunquam nusquam: Pk. uiderer uideretur: Pe (pr. m.), m. T (pr. m.). Aq. Ma. hoc de se haec de se: Pk. — de se hoc : Pe. Caelius celeus: Pk. §. 26. non solum non modo: T. 11 Cap. 10. ) atque meo ac meo: Pk. Ap. Mb. 89 qua quia: Ma.90 91) metu omnes Sic omnes. tamen hoc loco, eius Cod. au¬ « dita. Accidit autem non raro, ctoritate ductus, Orellium sequor. « ut ipsae etiam glossae tum cor¬ 87) Erf.: de hoc homine, re¬ « rumperentur tum partim tantum ceptum a Klotzio et Or. 2.; in¬ «a librariis reciperentur. Caetecertum, ut opinor. « rum non suspicarer insititia esse 88) Erf.: ego hoc dicere, re¬ «uerba illa, nisi Codicem Erf. ceptum ab iisdem, neque im¬ « passim interpretum additamen¬ « tis in hac etiam oratione auctum probabile. 89) Sic ex Erf. Klotz, et Or. 2. «scirem; quamquam hoc etiam 90) Itidem d. Cod x., saepius, « uerum est, in reliquis omnibus « Codd. librariorum incuria nonquam indicare possum, nostri Ma. « nulla Ciceronis uerba omissa esse, in mendis socius. — 91) Klotz, et Or. 2. ex Erf.: « quae solus seruauit Erf. » omnes metu. — Incertum; quam-Klotzius edidit: se ipse facinoris quam in mentem fortasse alicui arguit, quoniam putat (Praef. uenerit, urgeri saepius ab oratore p. XV. seq.), librarium quemdam, illa testis uerba « metu perterriti » quum in exemplari haberet seipse, (conf. c. 8. s. fl. et infra c. 15. s. legere sibi uisum esse sepse, h. fi.), ob eamque rationem etiam e. saepissime. Quam compendii hic in ipso testimonio narrando figuram uelim dicat V. D. in quo coniuncta potius eoque magis con¬ Codice inuenerit. — Equidem, tametsi non tanta Erf. illius apud spicua exhibuisse quam uoc. omnes interiecto separasse. me fides est quanta apud alios, Cap. 9. p. 414. v. 34. 35. 36. 37. 3 41. p. 415. v. 2. 3.

Cap. 10. p. 415. v. 4. 7 10 456 Cap. II. De uarietate lectionis in re miser, se praebuit in rem miser, semper se prebuit: T (pr. m.). — in re miser, sese 1 prebuit: T (sec. m.). 92) §. 27. A. Atilius Aulus Acilius: Pk. L. Atilius L. Acilius: Pk. etiam hoc et hoc : Pk (pr. m.). malum minaretur malum minaretur hoc est mortem minaretur: Pk, Mb (hoest). T (sic in mar¬ / gine suppletum). 93 ibi tum ibi eum: Pe. T. — ibi cum: Ma. de re ipsa atque emptione de ipsa atque emptione: Pe, m. T. Ap, 4 (pr. m.). Ma, b (pr. m.). — de ipsa emptione: Aq. et Mb., sec. m. — In Pm. post uoc, ipsa est spatium uacuum 2—4 litterarum. 2) 92) Hanc lectionem sese proporro uenustate, ut ipsum se uababilem dicerem, nisi modo anlide defendat apud omnes, qui ueram pronunciandi rationem intea uoc, sese haberetur. — Quod autem Klotzius cum Or. 2. ex Erf. uenerint; librarium denique, qui adiicere notulam uellet, scripturecepit praebuerit pro uulgari rum fuisse .i. mortem, nihil praebuit, atque etiam solide deamplius. Quae quam exigui sint fendere se posse, si uellet, in pretii, facile quiuis intellecturus Praef. p. XVI. profitetur, ualde mihi uidetur dubium esse. est. At illud perabsurdum hercle est, quod adeo iuris quandam ne¬ 93) Haec uerba, iamdudum ab cessitatem effinxit, propter quam omnibus pro manifestissimo glosmortis mentio oratori addenda semate repudiata atque eiecta, fuisset; uidelicet nisi ipsam mor¬ Klotzius denuo ex Erf. in textum tem Aebutius minatus esset Caereuocauit, eoque exemplo etiam cinae, iustum metum, quo deiectus Orellius (Ed. 2. p. 463.) parumper uère dici posset, caussae defutuperturbari se passus est. Mitto quod V. D. ille (in Praef. p. XVI. rum fuisse. Qua de re uide supra seq.) praedicat adeo aptum esse §. 2. p. 316. seq. §. 3. p. 337. hoc appositum, ut librariorum 94) Videsis quae de aliorum nemo excogitare potuerit; tanta Codicum simili habitu Beckius train 457 oratione pro A. Caecina. graui grauis: Pk.95 nec minus niger . . . Phormio] Desunt in Ma. 96) uestrum nostrum: Pk. splendor ordinis splendor, aequestris ordinis: §. 28. Pe. 2) decus atque ornam, iud. decus aeque ornam. iud.: Pk (pr. m.). Ap. Ma. — decus equestris ornam. jud.: Pk (sec. m.). — decus, aeque ornam, curiae iud.: Pe.98) Fidiculanius fideculanius: Pk. — fidiculanus: Pe. — fideculanus: T. Ma. iterum dicere dicere iterum: Pk. minus (abesse) LIII. minus abesse LIII.: Pe, k. Mb. — minus habere LIII.: Pm. T. Ap (pr. m.), q. Ma (ninus). — minus habere XLIII. Ap (sec. m.). 99) 97) Conf. Beckii notam. didit. De lectione hodie recepta 98) Aeque pro atque est etiam Graeuius : « Nihil certius. Nec in Erf. aliisque. Caeterum talis « Pyrrho dubitet » : at parum acest recepta totius huius loci lectio, curate Lallemandus : « Graevii Cout ex hisce mendis addititiisque « dices et nostros sequimur ». uerbis (equestris et curiae) nolim 95) Eadem est in Cod. C. apud inferre, de Ciceronis scriptura ali¬ Beckium. Paulo attentius consiquid excidisse. deranda. 99) Mediam, quam adscripsi, 96) Itidem in Codd. H. et y. lectionem, habet Erf. ; caeteri apud Beckium. — Verba « nec mi¬ Codd. apud Beckium ad modum nus niger » Ernestus in dubium nostrorum uariant, modo ut in uocauit, Beckius apte defendit. Cod. x. inueniatur numerus LVI. Conf. Klotzium in Adnotatione. in ap. autem L. — Mihi uulgaris Totus hic locus a Quintiliano VI, Codd. scriptura bifariam uidetur 3, 56. sic exhibetur: «nec minus esse corrupta. Primo de vv. ab¬ « niger nec minus confidens quam esse et habere (quod ferri non « est ille Terentianus Phormio ». posse recte Beckius approbanti-Ubi uide etiam Spaldingii notam busque omnibus censuit) placet de d. Ernesti coniectura. Cap. 10. p. 415. v. 11. 12.13. 14. 16. 21.

Cap. 10. p. 415. v. 22. 458 Cap. II. De uarietate lectionis meminerant memineram: Pk. — meminerunt: Pe. Albiano abbiano: T. Ap. Ma, b. mo est quin perspiciat. Neque Ernesti sententia utrumque spudubitabimus eandem corruptelae rium esse iudicantis, quem ita caussam sanandique modum in Schützius, Beckius, Orellius (in proposito loco statuere, dummodo prima) secuti sunt, ut v. abesse per sensum liceat. Iam in eo hi quidem uncis includerent, ille Orellio adsentior, quod statuit, sic uero intrepide eiiceret. Eam emendationem idcirco necessariam utique emendari oportere, ut nuduco, quia adiecta illa uoce semerus rotundus, quem dicimus, eueniat; id enim propter uoc. miquentis acclamationis lepos, qui sane in ambiguo numeri tum ad nus certum necessariumque uidepassuum tum ad sestertiorum miltur. At enim qui potest L millia lia relati, conditus est, intercilegi, quum in c. 27. (Conf. c. 25. 26.) et c. 32. pro Cluentio, ubi dere omnino et pessumdari uidetur. — Deinde persuasum mihi Albiani iudicii corruptio narratur, quadragenorum millium mentic est, numerum quoque LIII. uitio sit singulis iudicibus dandorum, laborare, cuius etiam corrigendi non quinquagenorum? Qua obsercertissimam rationem facili negotio inuenturus est quicunque sivatione commoti omnes, neque milia quaedam loca, quae sunt in alia de caussa quacunque, XL. oratione pro O. Roscio, ibique millia alii emendauerunt, alii, quo eorumdem Codicum habitum atnumerus L. conseruari posset, tentius observare uoluerit. Quipaut uoc. minus iusserunt urgeri pe indubitata illic Ciceronis scri¬ (nam reuera XL. M. minus esse ptio 1000. (i.e. 50000.) tam in quam L.), aut etiam addere post « ipsa esse» uoluerunt XL., et Oxoniensibus et Palatinis pluribus quae sunt e. g. similia. Incassum apud Beckium quam in Parisiensibus, Ambrosianis aliisque meis fusi labores ! Nam foede confun dunt VV. DD. quadragena illa (quos in libro IV. expromam), ubique nobis offertur corrupta in eanmillia, quae Staienus in Cluentiana dicitur aliquot iudicibus, si dem hanc figuram LIII. Qualia ecce tibi exempla in d. or. capp. Oppianicum reum absoluerent, 1. 4 (ter.). 8. 10. 11. extr. 13. 14. promisisse ac suppressisse, cum incerta hac pecuniae summa, quam 16. 17. 18. — Quae autem fuerit Fidiculanius aliique a Cluentio huius corruptelae origo, et quam facilis linearum curuarum (900) accusatore, ut Oppianicum condemnarent, praesentibus nummis rectarumque (III) permutatio, nein 459 oratione pro A. Caecina. 100) §. 29. quum incognita dum incognita: Omnes. uoluisset noluisset: Omnes excepto Pk. 101) quempiam quemquam: T. dici potest dici posset: Pe, m. T. Ap, q. Ma. pretio esse Sic omnes. 102) obiici potest dici potest: Pk. §. 30. non adfuisse non abfuisse: Pk. 103) quum ab illis causa cum ab aliis causa: Pk. 104) cum ab illius causa: Mb (pr. m.). nestus et Beckius conseruauerant) numeratam accepisse palam insimulabantur (Conf. in Verrem postulauit propterea, quod Cicero in hac periodo particulam cum Act. I. c. 13. pro Cluentio c. 37. certo consilio, uid. ut uim adet 41. hic infra h. c.). Hinc auderet orationi, repetere uideretem quid mirum, si HS. quinquatur, praeterea quod dum ea siginta millia ad Fidiculanium pergnificatione foret, ut cum Indicauenerint? Utique quod in d. cap. tiuo construendum fuisset. 37. e duorum Codd. scriptura Itidem Or. 1. : quum incognita, (nam in caeteris nihil legitur) Fineque absurde adiecit : « Particula diculanius dicitur CCCC, h. e. « de facile caremus. » HS. quadringenta millia, accepisse, tanta hercle incertitudine 101) Etiam hoc mendum, sicut alia multa, habet Erf. tam lectionis quam interpretatio¬ 102) Klotz, et Or. 2. ex Erf. nis laborat, ut multo potius illi esse pretio. Dubium. loco nostrum auxilio uocari con¬ 103) Apparet hoc mendum, de ueniat, quam huic ab illo medela quo Hotomanus, Lambinus, P. solatiumque afferri possit. Certe Faber aliique scripserunt, non in quae illic tentabatur coniectura Editionibus demum, ut Beckius XL., ex eodem isto errore fluxit, putauit, natum esse ex affuisse, quem antea patefeci, ac prauae quam uulgarem dicit Codd. scrihuius loci xoices potissimum debetur. pturam, sicuti reuera habet Erf. 104) Klotz, et Or. 2. ex Erf.: 100) Ex Erf. Klotz, et Or. 2. « cum de incognita ». Ex eodem cum causa ab illis; quo facto vv. ab illis cum v. ageretur arctius antea, ut falso putauit, Schütz.: « cum dein incognita ». Rumpf. coniunguntur atque a v. dicerent I. I. p. 9. cum pro dum (quod Erseparantur. Cap. 10. p. 115. v. 22. 27. 30. 31. 32. p. 416. v. 2.

Cap. 10. p. 416. v. 3. 7. 460 Cap. II. De uarietate lectionis sed tantisper se tantisper: Omnes praeterquam Pm. 105) quid causa optaret quid causae optaret: Pe. T. Ap. Ma, b. 106) et tantummodo Sic omnes. 107) subito ecce subito qui ecce : T. Ma. idem qui eum qui: T. Ag. Ma. Cap. 11. Sic omnes. 103) Quid huic tu 109) 11. §. 31. quid liqueret Sic omnes. 105) Sic etiam Erf. et 6. Oxx. ceretur requirere aliquid aut deapud Beckium. Hic: «E pronunsiderare, uerum etiam postulare, « ciatione dictantis uitium est orposcere ac flagitare. Videsis h. «tum.» Vel magis fortasse propter inf. c. 24, 67. pro Quinctio c. 3. geminam T. extr. pro Tullio c. 5. Sen, de ira II, 7. Quae omnia si salua La-106) Hanc lectionem, in antitinitate caussa potest, cedo mihi quis Edd. ante Aldum uulgatam, ex Erf. instaurauere Klotz, et illam legem, qua uetetur modeste optare! — Caeterum neminem Or. 2. — Antea Ernestus, Beckius, Schützius cum Wolffio: «At praepraeterire debet Orellii coniectu¬ « cedentia «uisus est intelligere » ra (in Emendandis Ed. 2. p. 463.) « non admittunt eam lectionem et opitularetur, ueritate quidem du¬ « interpretationem. » Contra Klotz. bia, at sensu egregia ductibusin Praef. p. XVIII. et in Adnoque credibilis. tatione) contendit, non solum ser¬ 107) Ernestus copulam et, tammonis consuetudinem receptae quam e praecedente optaret natam, in dubium uocauit, Schützius lectioni obstare, sed etiam soeiecit, caeteri, quod uerius est, loecismum ei inesse. Iam ut faretinuerunt. tear, certum quidem exemplum 108) Apud Gellium VI, 16., ubi me habere nullum, ubi caussa aut principium huius capitis usque alia res inanima optare aliquid ad finem §phi 30. exhibetur, dedicatur (nescio an ille habeat, est tu. ubi caussae aliquid optari) ; certe 109) Schützius e coniectura: nemo negabit, ex usu sermonis « quod liqueret (ad exemplum I. fuisse, ut caussa non solum diin 461 oratione pro A. Caecina. Cap 11. perspicuoque perspicuo: Pe. m. T. Ap. Ma, b. 10) p. 416 v. 18. 14. — an esse uis inesse uis : T (sec. m.). Ap. Mb.11) 16. non enim te non te : Pk. 18. in fundo in fundum: Pk. quid ais quis ais: T (pr. m.). Ap, q (pr. m.). 12) — 21. §. 32. ius actionemque ius atque actionem: Ma. 113) 22. Caecinam Cecina: T. 23. uis ac deductio ius ac deductio : Pe. 114) 27.28. Fac in hoc ... interdictum Desunt in P. Aq. Ma. 115) 31. §. 33. armari armati: Aq (pr. m.). Ma. conuocati hom, et armati conuocari hom. et arconuocari 33. hom. mari: Pk, m. Ad (sec. m.). et armati: Ap (pr. m.). 116) Cap. 12. eiusmodi huiusmodi : Ma. sequitur, Caecina, habetur etiam de N. D. 12, 29.), quod non plain Cod. T. apud Beckium. cuit. Conf. Acad. pr. II, 29, 94. 113) Merito reiecta est Passerade Fin. I, 19, 62. ad Att. VII, 6, tii coniectura uim, quam etiam 1. (ibique Orellium) 15, 1. 19. in uno Codice Lambinus refert Phil. III, 10. extr. — Ramshorn se inuenisse. In dd. Edd. Ven. Gramm. Lat. §. 159. 1. not. 2. 1472. 1480. 1499. habetur uis. conf. §. 177. 2. — Vide h. inf. 114) Quod traditum est, in ad c. 12. not. 120. plerisque Codd. hoc mendum in¬ 110) Copulam Graevius ex Erf. esse, legentium magis quam scriprimus addidit. Conf. Beck. bentium culpa accidisse suspicor. 111) Recte sic Klotz. (conf. Praef. p. XIX.) et Or. 2. ex Erf. Conf. Hotom., Lamb., Lallem., Beck. Antea ita uariatum est, ut alii 115) Itidem in Beckii d. Cod. x. an legerent, alii utrum, alii 116) Vere Beckius : « Vulgata utrumque eiicerent. Fauent etiam lectio magis respondet uocabulo dd. Edd. Ven., ubi est mihi. uis, quod praecedit.» 112) Hoc mendum et quod mox

462 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 12. a magistratibus magistratibus: Pe. *) aut p. 116. v. 34. magistratibus: Pm. T (pr. m.). Ap. Ma. esse uideatur, iterum esse uideatur. uerum: 35 Pm. 118) 38. inermes qui ad inermesque ad : Omnes excepto Pk. — 19) In Ag. est inter que et ad a sec. m. insertum: cum. terrore terroreque: Pe. p. 417. v. 1. §. 34. equidem quidem: Pk (pr. m.). 20) quid agas Sic omnes. itane uero ita uero: Pm. Ag. Ma. 12 sed etiam tenuiss. sed tenuiss.: Pk. 7. (ut) hoc ut hoc : Omnes. 122) 8. genus unum uel genus uel : Pk. 117) Ecce rursus auctoritatem, ille, « Est, inquit, Graecum o qua Schützii typotheta se defen¬ 74, non ri.» Contra Or. 1. : « Sed dat ! Conf. Or. 1. in nota. « h. 1. quoque quid interrogatiue 118) In Erf. uoc. esse deest, « accipi potest, uel quasi dubitanitaque eiecit Klotzius, Or. 2. con¬ «tis. » Itaque cum Klotzio Vulgasiderate retinuit. tam retinuit. Conf. sup. ad c. 11. 119) Sic etiam Erf. cum 5. Oxx. not. 109. et inf. ad c. 13, 36. apud Beckium. — Klotz, et Or. 121) Hoc mendum nullo dubio 2. ita seruarunt Vulgatam, ut ille habet etiam Cod. x., de quo Beinermis, hic inermos ediderit. ckius dubitauit. Quam scribendi formam constan¬ 122) Lambinus uoc. ut deleuit; ter hic secutus est, ille cum Erf. Hotomanus contra sic interpretauariauit. Conf. inf. c. 21, 60. c. tus est : « Hoc cum exclamatione « pronunciandum et magna ad¬ 22, 62. 63. c. 32, 93. et ad d. §. 62. Garaton, et Or. 1. Variat « miratione : alioqui enim deesse — Exemetiam Palimps. Taur. « quidpiam uideretur, et particula plis apud Forcellinum collectis ad¬ «ut uim habet interrogationis; ac do pro Tullio c. 49. « si diceret: tamen usque eo impe¬ 120) Itidem Erf. — « ritos existimabimus etc.» Itidem Ernestus correxit quod, eumque Beckius et defendit Garatonius, adiuuat Be-Schützius secuti sunt. Quorum ckius, retinent ac conseruant Erin 463 oratione pro A. Caecina. Cap. 12. si qui me si quis me: Pe (pr. m.), m. T (corr. p. 117. v. 9. a pr. m.). Ag. Ma. 123) coegissent coegisset: Pk, m. T. Ma, b. 124) haberem haberet: Pm. T (pr. m.). — haberent : Ma. 10. si qui introire si quis introire : Pm. 125) prohibuissent prohibuisset: Omnes praeterquam Pe. 126) possessionis nostrae loquor nostrae possessionis loquor: Pk. — possessionis loquor nostre : Ma. 12. Piso Pise: Pm. T. Ap. Ma. 127) queror loquor: T. In margine : «al. queror. » 128) Quando quomodo: Pe (pr. m.). T. — quom: §. 35. Pe (sec. m.). Ap, q. Ma. cum: Pm. Mb.129) nestus, Schützius, Klotzius. Af¬ « nominis qui forma, pro quo quis feruntur duo Liuii loca, IV, 2. V, « saepissime posuerunt, nume¬ 24., quorum tamen, ut extra dis¬ «rum pluralem pronominis quis crimen ipsa sint posita, haud¬ «'esse arbitrati sunt. Similiter quaquam tanta est similitudo, ut « formam quae, genus femininum praesidium Vulgatae nostrae inde « pronominis qui, saepe, maxipeti possit. Orellius uoc. ut prius « me in elocutione si quae, in qua « mutauerunt librarii », ueluti h. uncis inclusit, deinde eiecit. Illud Hotomano dabimus, fortasse, inf. c. 13, 37. — Apud Quintilianum V, 11, 33., ubi hic locus quum hocce ut deleuerimus, nondum omnibus numeris absolutam vs. « Ut si . . . non haberem » exfore Tullianae scriptionis restituhibetur, uerba quidem singulari tionem. numero leguntur, at bis pronomen quis. 123 - 26) Erf. quoque : « Si 127) Sic Beckii Codd. C. S. « qui ... coëgisset . . . si qui . . . « prohibuisset », et sic ediderunt 128) Primi omnium Klotz, et Klotz, et Or. 2., praeeunte Wunex [Or. 2.] Erf.: quaero. Dubium. dero, qui in d. Praefat. p. LXXV. Conf. inf. ad c. 14, 41. uerissime scripserat : « Vera sine 129) Erf.: quo. — Beckii Codd. « dubio scriptura est, mutata ab C. T. quomodo (sic etiam Edd. Ven. 1472. 1480. 1499.), H. S. : « indoctis librariis, qui, ignari prov [Cap 12. 417]. 18. 19. 20. 12. 464 Cap. II. De uarietate lectionis prohibuerint prohibuerunt: Pe. Tet Aq (pr. m.). Ma. — prohiberent: Aq (sec. m.). 130) Calpurnius Calphurnius: Pe. — calfurnius : Ma. idem dicas ita dicas: Pe. quid (id) ad quid ad: Omnes. 131) At ad actoris aut ad actoris : Omnes. 132) et ad animaduersionem et ad animaduersionem? : Pe. Ap. Mb. — et animaduersionem? Pk, m. 33 ages iniuriarum. aies. Iniuriarum: Pe, m. T. Ap. Mb. — aies? Iniuriarum: Aq. Ma. — In Ag. ante v. aies nescio quid (fortasse interpungendi signum, quale modo post v. animaduersionem habuimus) erasum, tum post eam 134) a sec. m. punctum interrogandi adiectum est. cum. — Wunderus (in d. Praef. iecturam nostram ad c. 1, 2. — p. LXXV. seq.) cum refellit Vul¬ (d. not. 8.) commendo. gatam quando (conf. tamen Mad¬ 130) Hanc coniecturam nusuigium ad V. de Finibus 8, 21 quam inueni alias ; prius illud mendum etiam a Beckio e Codd. et 23, 67.). tum perinde ac supra in cap. 1, 2. (uide nostram C. S. x. affertur. 131 — 34) Similis extat in Benotam 8. p. 436.) defendit, quo illud significare quoniam. Itaque ckii Codd. uarietas. Erf. habet Quid ad, deinde aut ad, deni-Orellius, qui in Ed. prima Vulque adque pro et ad. — Locus gatam quando seruauerat, in aluexatissimus et aliqua ex parte, tera dedit quoniam; sed statim ut opinor, omnino desperatus; in Emendandis (p. 463.) cessit illud tamen relictum nobis sola-Klotzio, qui quom interea editium, quod non in sententia, sed derat, atque sic in Erf. legendum in uerbis tantum summa haec esse censuerat, cum dictionis tum dubitatio perturbatioque uersatur. formae scribendi singulis adiectis Nam manifestum est, quibuscunexemplis e sequenti cap. 16, 47. que uerbis Ciceronem hoc demonvs. quum de iure rel. et e prinstrare, neque ad inuestigationem cipio Plancianae vs. quum propter restitutionemue possessionis, ne¬ (Wunder. I. I. p. 94.). Equidem que ad rei familiaris disceptatio nihil repugno, tantummodo con-

465 in oratione pro A. Caecina. Cap. 13. §. 36. tacebit tacebis: Pm. T. Aq (pr. m.). Ma. restituat restituas: Ma. nem damniue reparationem, sed uerbuli adiectione id et interad uindictam tantum actoris actiopunctione locum correxisse, quum nem iniuriarum ualere. Conf. L. edit : « Quid id ad cau. po. ? quid 7. §. 1. L. 15. §. 46. L. 17. §. ult. «ad rest. e. q. o. restitui? quid L. 28. De iniuriis. L. 2. §. 4. De « denique ad i. c. aut ad actoris collat. bon. Paulli V, 4, 12. — In « notionem et ad animaduersiouerbis primarius est scrupulus «nem? Ages iniuriarum?» — Gauocc. actoris et notionem. — Hae ratonius, ut solet, caeteris cum sunt VV. DD. sententiae: praestantior tum modestior, « Lo-Hotomanus a principio iteran¬ « cus, inquit, est plane mendodam censet v. iniuriarum cum « sus, quem sanat quidem secando interrogationis nota, tum pro Aut « et urendo Lambinus, et mollius ad rel, sic scribit: «Cum ad a¬ « pertentat Faber: uerum codices « ctoris ultionem et animaduersio¬ « sunt exspectandi meliores. Cer¬ « nem, agatur iniuriarum ». — « te ferri non potest uox actoris, Lambinus edidit : « Quid deni¬ « qua deleta sensus constaret. In¬ « que? ad ius ciuile, ages iniuria¬ « terrogatio post v. ages mihi non «rum? » — eiectis intermediis « placet. Melius collocatur aut an omnibus ac pro glossemate dam¬ « te ages aut post iniuriarum. » natis. — Cuiacius (Obss. V, 17.) Beckius aduersus Ernestum notat: sic affert, in transitu quidem, « id nec necessarium uidetur, ut h. I. : « quid denique ad ius ci¬ « indicetur repeti Calpurnii re¬ « uile aut ad actoris notionem et « sponsum, et offendit aures post « animaduersionem? » — P. Faber « quid » (conf. tamen pro Quinemendat : « Quid denique ad ius ctio c. 25, 79.). Subinde addit : « ciuile aut ad praetoris notionem « Manet uel sic difficultas in ul¬ « et ad animaduersionem? ages «timis uerbis, nam ad actoris « iniuriarum. » — Guilielmius con¬ « notionem haud dubie facit actio iecit : « aut ad actoris notatio¬ « iniuriarum. Itaque uoc. actoris «nem.» — Graeuius : « Quid? « uncinis inclusi ut suspectum. « ad cau, po. : quid ? ad rest. e. « Sed uerba ages iniuriarum ma¬ « q. o. restitui : quid denique ? « lim sine interrogatione legi.» «ad i. c. aut ad actoris notionem, Schützius P. Fabrum ita secutus « et ad animaduersionem ages est, ut id ab Ernesto acceperit « iniuriarum?» — Ernestus, neet ad (ante animaduersionem) descio quo iure, gloriatur, se unius leuerit. — Orellius in prima : Semestria, Lib. II. 30 p. 418. v. 1.

Cap. 13. p. 418. v. 1. 2. 3. 466 Cap. II. De uarietate lectionis aedes tuas aedes suas: Pm. T. Ma. factam fictam: Pm. Ma. 135) de cloacis, de min.] et de cloacis et de : Pk. qui de cloacis, de min. : Pe, m. T. Aq. Ma. In Pr. pr. m. etiam: qui de min. interdicit is repente interdicit repente: Omnes praeterquam Mb. 136) « gerlichen Recht, oder mit dem « Quid (id) ad cau, po.? quid ad « r. e. q. o. restitui? quid d. ad i. « Begriffe eines Klägers und der « Ahndung? » — Sed ut ad soli¬ « ciuile ? At ad actoris notionem et «sad) animaduersionem ages indiora reuertamur, Sauinius (I. I.), de uerbis quidem consilio Garaciuriarum. » Sed in secunda: tonii usus, distinguendi hanc ra¬ « Quid id ad cau. po.? quid ad r. tionem commendauit : «Quid? ad « e. q. o. restitui? quid d. ad i. « cau. po.? quid ? ad rest. e. q. « ciuile ? At ad auctoris notionem «o. restitui ? quid denique ? ad « atque animaduersionem ages in¬ «ius ciuile ? aut ad notionem et ciuriarum. » ; at ex sua, auctoris ex « ad animaduersionem ages iniu-Heisii coniectura (quam refert Sa¬ « riarum ?» — Malim ego sic: «Quid uinius, Bes. §. 7. p. 63.), atque ex Erf. — Klotzius: «Quid ad cau.po.? « ad cau. po.? quid ad rest. e. « q. o. restitui ? quid d. ad ius « quid ad r. e. q. o. restitui ? quid « ciuile ? At ad notionem atque « d. ad ius ciuile aut ad actoris no¬ «animaduersionem ages iniuria¬ «tionem atque animaduersionem «rum.» —; ut fatear tamen, non¬ « ages iniuriarum ? » Ecce sensum dum mihi de uoc. notionem plainterpunctione denuo pessumdane liquere, neque exempla, quae tum, contempta admonitione Beafferri solent, omni modo satisckii (v. sup.) et Orellii exemplo, facere, ueluti pro Sestio c. 25., modo legas etiam V. D. adnotacensoria notio et iudicium santionem. Eiusdem farinae, quanctissimi magistratus, de Prou. tumuis diuerso carmine, est incons. C. 19. — censorium iudicium terpretatio Osiandri, qui hunc ac notionem, itidem in Pis. c. 5. locum sic reddidit : «Aber wie ge¬ Adde de Off. III, 31. notiones « hört Das zu einem Fall, wo vom animaduersionesque Censorum. « Besitze die Rede ist? Wie ge¬ 135) Mendum hoc et tria, quae chört Das zu dem Ersatz für « Den, der in sein Recht wieder praecedunt, sunt etiam in Beckii Codd. « eingesetzt werden muss? Wie 136) Itidem 5. Oxx. apud Becreimt sich Das mit dem bürin 467 oratione pro A. Caecina. obmutescet? in ommutescet et in : Pk. quid faciat Sic omnes. 137) C. Pisone] C. Piso me: Mb. — C. sone: Ma. 133) prohibito, prohibito prohibito: Pe, m. T. Ap, q. Ma. — 13) prohibebit: Mb. coactos et armatos armatos et coactos: Pm. T. Aq. Ma (hic cohactos). prohibitus sis Sic omnes. 140) omnino inauditum non inauditum: T. armatos tibi armatos se tibi: Omnes excepto Pk. 141) accederes: defici accedes, res dici: Pm. — accederes dici: T. Aq (pr. m.). Ma. 142) accesserit Sic omnes. ckium, cuius uero w.: interdictus? Sie», propter Ed. Ven. ctis is rep. — Erf.: interdictis 1480., quae habet « prohibitus rep. sis sin (sic etiam 1472. 1499.), et 137) Etiam Erf. — Eadem est secundum Garatonium, qui scrih. I. ac sup. c. 12, 34. (not. 120.), pserat : «Suspicor fuisse proh, sis ? Ernesti, Schützii, Beckii conie¬ «sic uel etiam prohibitus? sic : » ctura quod. Contra uidesis Or. sed neutrum placuit. — De peruerin 1. nota. sa Manutii interpunctione (interdi 138) De hoc mendorum genere xit ?) conf. Ferratii Ep. VI, 7. uide sup. p. 248. not. 119. et Garaton. ad h. l., qui illi no¬ 139) Ecce iteratio, quae in cerstrae fauent. Caeterum Wunde to Codice nullo inuenitur, ne rus ex Erf. nihil tradidit. mini tamen dubia. Similia uide 141) Itidem Erf. et Beckii Oxx., supra c. 1. extr. (h. p. 437.) ibieamque lectionem uerissima ratioque not. 11. et inf. c. 29, 83. ne et Garatonio auctore restitue 140) Graeuius : « Adieci interrunt Klotz. (cuius uide Praef. p. « rogationis notam ex Erf., sen¬ XX.) et Or. 2., quum Ernestus « tentia loci id postulante. » Et uoc. se expulisset, P. Faber aurecte, ut opinor, quamquam uirtem armatis pro armatos coniegulam substituit Ernestus et praecisset. terquam Schützius deinceps cae 142) Ex Ernesti coniectura teteri. Hic autem edidit « prohibimere Schützius recepit accesseris. Cap. 13. p. 418. v. 4. 6. 10. 11. - 12.

468 Cap. 11. De uarietate lectionis Cap. 13. p.418. v. 13. §. 37. delicitur omnino.] deiicitur. Omnino: Pe, k, m. T. Ag. Ma. — 13) In Pe. descitur; in Ap. et Ma. dicitur. aequitate uteris aequitate uertis: Pm. T. Ap, 14. q. Ma. — aequitatem uertis : Pk. uerba ipsa Sic omnes. 144) Verum ita est Verum est: Pm. T. Ap, q. Ma. uti dicis ut dicis: Pm. tuorum quidem quidem tuorum: Pm. T. Ap, q. Ma, b. — tuorum: Pe. asseruati ac seruati: Pe. T. Ap. Mb. — seruati: Pk. Ma. 145) perterritus Sic omnes. 146) tam insigni tam tam insigni: Ma. 21. 22. si qual si que : Pe. Ma, b. — si quo: Pm. 17) perspicuum non sit Sic omnes. 148) 143) Recte Klotzius et consen¬ 147) Erf. quoque : « si quae », et ita Klotz, et Or. 2. primi detiente iam Orellio (in Emendd. p. 463.) pristinam Graeuii lectionem, dere, auctore Wundero l. I. p. deiicitur. Omnino. Iam reuoca¬ LXXV. Conf. h. sup. ad. c. 12, uit. Conf. Praef. p. XX. — Ern. 34. p. 463. not. 123. — Apud Schütz. Or. 1. 2. : deiicitur omni¬ Quintilianum V, 10, 68. hic lono. Iam rel. ; contra Beck, et uulcus affertur magis quam recitago: deiicitur. Omnino iam rel. tur, hisce uerbis : « Tutius quod 144) Unus Erf.: «uerba qui¬ « Cicero pro Cecinna facit, cum « interrogat, si haec actio non sit, « dem ipsa », et ita Klotz, cum « quae sit ? simul enim remouen¬ Or. 2. «tur omnia.» 145) Prius mendum habet Erf. 148) Erf. : « non perspicuum De utroque uide Beckii Codd. 146) Klotz. et Or. 2. ex Erf. sit.» Sed quoniam in Pal. Taur. post partem deperditam folium proterritus, Lambino, ut fertur, certe Wundero (I. I. p. LXXVI. incipit sic, . . . . um est ad incertum rel., Peyronus coniecit non seq.), hortante. — Conf. sup. c. 9, 24. perspicuum est, atque ita Klotz.

469 in oratione pro A. Caecina. Cap. 13. §. 38. possessiones possessionis: Pe. T. Ap. Ma.. 148) p. 418. v. 27. sententia summa: Pk. huius interd. istius interd.: T. deminuta diminuta: Omnes. 160) 28 si auctoritate si in auctoritate: Omnes. 151) uirorum talium uirorum talium talium: Ap. 28. 29. uis a. h. i. approbata tus a. h. i. approbatum: Omnes. 152) 31.32. eieci . . . non deieci] Sic omnes. 153) in aequitate defensionis iniquitate defensionis: 32 Pm. 154 155) 34. §. 39. nullum nulli: Omnes. Fig. Sent. et Eloc. §. 6.) sic exet Or. 2. ediderunt. — Olim Erhibetur: «Eieci ego te armatis nestus : « An Cicero scripsit fit? « hominibus, non deieci, ut tan¬ « nam coniunctiui caussa nulla est «tum facinus non in aequitate « idonea.» Conf. Beckium contra. «iuris sed in una litera latuisse 149) Sic Erf. quoque. «uideatur. » Parum accurate. 150) Hoc ex Erf. Klotzius reet 155 156) Erf.: nullum — qui, cepit, Or. 2. non item. P. T. : nulli — qui. Illud falsum 151) Sic etiam 5. Oxx. apud est, quod Lallemandus refert, Pa-Beckium. Erf.: «sim auctoritate. » riss, duos habere nullum; quibus 152) Etiam Erf. — Sed ueram sublatis reliqui sunt Palat. 2. et lectionem, pridem receptam, nunc Ox. x. apud Beckium. Sed quod habet P. T. — De caeteris uestietiam Oxx. omnium scriptura esse giis uide Beckii notam. uidetur. Ex quo intelligitur, er¬ 153) De hac lectione et mea rasse cum aliis Garatonium, qui coniectura uide supra p. 393 — dixerit, quod ab uno Lambino fu¬ 400. — Similium mendorum speisse. Immo alterum quod (ante v. ciminibus illic allatis haec addo: multitudine) Lambinum habet aueiicere pro deiicere sup. c. 8, 23. ctorem, et utrumque quod pro qui pro Quinctio c. 26, 81. (h. sup. probatur Ferratio (Ep. IV, 12, 5. p. 257.) c. 31, 98. (p. 271.); deiip. 296.). Recentiores autem altecere pro reiicere h. inf. c. 30, 88. rum hoc quod, meram sane con¬ Conf. Aquila Rom. sup. ad c. 9, iecturam, merito missum fecerunt 24. cit. (p. 454. not. 82.) omnes ; caeteroquin etiam de in¬ 154) Hic locus a Rufiniano (de

Cap. 13 p. 418 v 34. p. 419. v. 3. 470 Cap. II. De uarietate lectionis qui obstiterit quod obstiterit: Omnes excepto 156) Pk. Cap. 14. ut illa res aliquid aliqua ex p.] ut ista res cum aliqua ex p.: Pk. — ut ista re aliquid cum aliqua ex p.: Reliqui omnes. 157) terrogationis nota post uoc. homi¬ « helf geben, weil der nur benibus ponenda ambigitur. Itaque « waffneten Widerstand geübt ha¬ — nullum — qui — hominibus? « be, welcher mit einer gesam ediderunt Ern. et Schütz., hic cum « melten Menge den Andern nicht coniectura, excidisse vv. cum eo « allein am Eintritt sondern auch ante qui ; — nullum — qui — ho¬ « an der blossen Annäherung hin minibus, — Beck., Or. 1. et 2. « derte. » (cum coniectura quin pro qui), 157) Erf.: ut ista re aliquid aut Klotz. — Weiskius (cuius Edialiqua ex p. — P. T.: u' dis area tione foedo casu careo) quod reliquidtautexaliquaparte (Vide Peytinuisse dicitur. Rauius (Var. LL. ronum l.l. in Erratis). Qua scriptura I, 3. p. 67.) ita locum repraesenreperta ac cognita nil attinet, an tat: «nullum (ei) exp. i. constituteriorum coniecturas enumerare. «tum, cui obst. arm. hominibus (Videsis inter caeteros Rumpsium « (s) qui m. c., n. i., s. o. aditu I. I. p. 9.) Itaque secundum Pey¬ « quempiam (f. quopiam) proh.»; ronum Klotzius: aut distare aliubi uocc. ei et is non supplendi « quid aut ex aliqua parte » rel.; (conf. Or. 2.), sed interpretandi (Conf. Emendd. Tull. p. 15. et caussa puto adiecta esse. — Equi¬ Praef. Ed. p. XXI.) ; Or. 2.: aut dem sic existimo, Ciceronem scri¬ « id distare » rel., qui tamen in psisse : « nullum exp. i. constitu-Emendd. p. 463. Klotzio se accom¬ «tum, quod obstiterit arm. homimodauit. E uerbis, quae praece¬ «nibus qui m.c.n. i. s. o. a. quemdunt, Quid ergo? hoc quam habet « piam prohibuerit » ? — Quippe uim, quum in uno P. T. desit urgetur uerbum obstiterit, quod hoc, a dd. Editoribus e caeteris continet excusationem facinoris Codd. suppletum est, nec debuit quum illa, quae sequuntur aqui — eius emendationis poenitere Kloprohibuerit » continent facinus tzium (Praef. p. XXI.). Rauit, cui ipsum cum irrisione excusationis uidentur miserabilia esse illa in P amplificatum. Vertas in hunc mo¬ T. reperta (l. I. p. 67. seq.), nouas dum : « Für diese Sache soll es curas ad h. l. nihil moror. — Il¬ « keine Klage, keinen Rechtsbelud addam, etiam hodie sensum

471 in oratione pro A. Caecina. in possessionem Sic omnes. 188) atque deficiar Sic omnes. 159) an eadem an in eadem: Omnes 160), at in Ag. correctum. et iisdem Sic omnes. 161) ante occurratur an occurratur: Pm. T. Aq (pr. m.). Ma. uerum etiam adspicere uerum adspicere: Omnes 162). 159) Klotz. et Or. 2. ex Erf. loci interpungendi ratione pericliet P. T. : ac deiiciar. tari. Equidem sic distinguo: «Quid 160) Sic Beckius cum Lambino « ergo? hoc quam h. uim? ut edidit et Garatonius defendit. « distare aliquid — uideatur, u¬ Hotomano placet, quod dicit in « trum expellar ac deficiar, an Codd. haberi: an cum eadem; « ante occurratur, ne — aspirare Passeratio: an ut eadem. — Ern. « possim. Quid hoc ab illo differt? et Schütz: an quum eadem. « ut ille cogatur — ille — non co¬ Nunc recte Klotzius cum Orellio « gatur. Videte — uelitis ! » Quippe ex Erf. et P. T. : an eadem. est series interrogationum cum re¬ 161) Sic etiam Erf. et P. T., sponsionibus atque exclamatione, et sic ediderunt Or. et Klotz. Anextremae c. 13. sententiae adiuntea plerique : atque iisdem aut cta. Mucro est in eo, quod exatque in iisdem. spectatio prius mouetur (ys. «ut 162) Sic etiam Erf. et P. T. « distare — aspirare possim»), pei-Item Edd. Ven. 1472. 1480. 1499. ore etiam loco fore illum, qui Ascens. 1511. Junt. 1515. Lugd. 1515. non expulerit ingressum, sed, quo (B. Trot.) — Contra, uoc. etiam maturius abigeret, adeo fines suos habetur in Aldina 1519., in Ascenegressus sit ; deinde contraria adsianis 1522. 1527. 1531. et deinuersariorum sententia quasi necoceps, quod sciam, in omnibus. Pripinato profertur atque indignamus eiecit Klotzius, rursus Or. 2. tioni illico conmittitur. retinuit. Me codicum consensus 158) Itidem Erf. caeterique. mouet, ut Klotzio assentiar, quum Unus P. T. : in possessione, propraesertim neutra lectio quicquam batum Peyrono atque a Klotzio et uitiosi inusitatiue habeat. Conf. Or. 2. receptum. Conf. Maduig. Diuin. in Caecil. c. 18, 59., in ad V. de Fin. 2, 5., Ferrar, ad Verrem Act. I, 3, 9. IV, 41, 90. III. Phil. 11., et Lexica. Cap 14. p 419 v. 4. 5

472 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 14. quid hoc qui hoc: Omnes, at in Ag. correp. 419. v. 7. ctum. 163 15 §. 40. rationem iuris rationem quam iuris: Pm. periculosum est Sic omnes. 164) lest captiosum est captiosum: Omnes. 165) 16. est turpissimum illud Sic omnes. 166) rei atque actionis rei atque actionem: Pm. T. Ap, q- Ma. — In Ag. deletum rô atque a sec. m. — rei uim atque actionem: Pk. — rei interdictum atque actionem: Pe. Mb. 167) queramur quaeramus: Pm. T (pr. m.). Ap. Ma. p. 420. v. 1. §. 41. causa potest causa non potest: Ma. 168) et certis atque certis: T. cum ferro Desunt in Ma. 5. ibi uim ubi uim: T. Ma. 6. neque saucius nemo saucius: T. 163) et 57, 126. — Rursus h. inf. in ut opinor; in Emendd. p. 463. fi. h. cap. et c. 26, 73. etc. Klotzio concessit. 163) Primus Orellius, deinde 167) Sic P. T., Peyrono au¬ Klotzius ex uno P. T. : quid, sicctore, — et pleraeque Edd. antiut Lambinus coniecerat. — Per quiores, ueluti lunt. Ald. Ascenss. sensum malim qui. Heruag. Camer. Lamb. — Klotz. 164) Unus P. T. : hoc est peri¬ (conf. Praes. p. XXI. seq.) et Or. culosum, quod Klotzius recepit, 2. ex Erf.: rei ius atque acti-Orellius iterum merito repudiauit. onem, sicut antea Schützius e Prius ipse Klotz. (in Seebode etc. Graeuii sententia. Praefixam hap [Nou. Annal. 1833.]. 37.) combent Ern. et Beck. et Ven. 1472. mendauerat: est periculosum. 1480. 1499. — Sensu praestare uidetur Erf. 165) Etiam Erf. caeterique. Quare ex sententia Klotzii l. I. 168) Hoc mendum extat etiam Or. 2. uncis liberauit uoc. est. in Cod. x. apud Beckium, cuius 166) Etiam P. T. — Klotz, ex uide notam. Erf. : illud est turpissimum; Or. 169) Ern., Beck., Schütz, e me¬ 2.: turpissimum est illud, errore, ra coniectura ediderunt sauciatus,

473 in oratione pro A. Caecina. Cap. 14. p. 420. v. 6. possessionis possessionibus: Mb. 7. negabis esse factam negabis factam: Omnes praeterquam Mb. (in T.: negabas). 170) occisio occasio: Pk. Ego exercitus Et exercitus: Pe, k, m. T (pr. m.). Ap. q. Ma. maximos maximus: Pe. T (pr. m.). Ap, q (pr. m. cum puncto post h. v.). pulsos et fugatos et pulsos et fugatos : Ma.171) — Cap. 15. §. 42. maior ea maiorem ea: Pm. — maiore ea: T. — 12. Ma. 12) dimouet: Omnes. — dimouere : T (pr. — 13. demouet m.). 173) — 15. relinquunt relinquent : Pe. T. Ap, q (pr. m.). Ma.17) — In Pe. expunctum rô n in syllaba media. l. corruptum, denuo eiecerunt; nulla necessitate, uti recte Orelincertum an recte. Conf. tamen lius in prima adnotauit. Quem c. 15. extr. Klotz, secutus est, adeoque in 171) Erf. etiam magis uitiose : sententia retinuit cedentem. Conf. pulsos et effugatos. Or. 2. in Emendd. p. 463. — De 172) Sic etiam Cod. x. apud uoc. saucius uidesis Non. Marcell. Beckium. — Num forte in hisce IV. p. 270. (Ed. Gerlach et Roth) mendis latet lectio : « maior est et Lexica. ea»? Sed conf. Quintilian. VII, 170) Apud Beckium unus affer¬ 3, 17., ubi principium huius c. tur Cod. x., in quo desit uoc. 15. « Etenim — demouet » inteesse, unde nolim tamen inferre, grum extat. in caeteris omnibus inesse. Vete¬ 173) Erf.: demouet, et sic iamres Edd., quas antea laudaui, dudum omnes ediderunt. Conf. anteriores Aldinae 1519., non ha¬ Garatonii aliorumque notas, et bent esse, d. Aldina et deinceps Quintilian. I. I. caeterae habent. Klotz, et Or. 2. 174 et 175) Erf. (cum Beckii secundum Erf., misere alias h.

474 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 15. statuerint Sic omnes. 175) p. 420. v. 15. at alii et alii: Pk. 16. ei sit sit ei: Pk. — 18. §. 43. ac tenui et tenui: Pk. neque conflictu corporum Desunt in Pk. 19.20 ictu icto: Pm. 20. neque coniectione atque coniectione : T. et uidimus et audiuimus et audiuimus et uidimus 22.: Ma. 24. id leue] id bene: Pm. Ap, q. Ma. 176) locum se qua locum qua: Omnes. 177) 28. §. 44. quaesierunt his uis quaesierunt iis uis : Pk. Ma. 1781 30. Vim uidelicet. Potestis ig. pr. negare Vim ui¬ 31.32. delicet potestatis. Ig. pr. negare potestis : Omnes praeterquam Ap., in quo deest extremum uoc, potestis, etiam in Aq. a sec. m. expunctum. 179) Pk. 180) conceditis concedatis : 32. Codd. C. S. T. x.): relinquent et et deinceps caeteri receperunt. (cum Cod. T.) statuerunt. Utrum¬ Videsis P. Fabri, Graeuii, Beckii que Klotz. recepit et in Praef notas. p. XXII. seq. defendit. Orellii in 178) Klotz, ex Erf.: quaesiuesecunda idem de hoc iudicium, runt, Or. 2. non item. de illo diuersum. Quem ita se¬ 179) Idem est habitus Codd. quor, ut prius displiceat, de po¬ Erf. et Beckianorum, qui in Edd. steriori dubitem. olim translatus (ueluti Ven. 1472. 176) Idem mendum est in Belunta [1480. 1499.] 1515. etc.), ab ckit Codd. C. H. S. x. — Quae Aldo (1519.) primum purgatus esse uidetur. antecedunt uerba « Quae uis in Caeterum hic locus, — « bello — non appellabitur », ex¬ Quid igitur — conceditis extat tant apud Quintilian. VII, 3, 29.; apud Quintilianum VII, 3, 29. et quae sequuntur, « Quod exer¬ 180) Quintilian. I. I. concedatis, « citus — mouisse», ibid. V, 10, 92. de quo uide Garat. 177) Recte se ex Erf. Ernestus

475 in oratione pro A. Caecina. Cap. 15. causam fugae tamen fugae : T (pr. m.). Ma. p. 420. v. 33 armatorum armorum: Omnes. 18 ibi uis facta ubi uis facta: T. Ma. — ibi uis : — 35. Pm. Cap. 16. §. 45. ad uim faciundam ad uim faciendam: Pe, k. - 37. Ma. 182) 38.39. possent possunt : Pm. 183) 39. Ni aduersus Ne aduersus: Omnes. 1834) p. 421. v. 1. in manus ut manus: Pm. T (pr. m.). Ma. 135) §. 46. hoc dico dico hoc : Omnes excepto Pk. 184) Sic etiam 6. Oxx. apud 181) Praefixa habetur in Erf. et Beckium et Edd. uett. Tamen Pal. 2. (Beck.), et est a Lambino recte omnes (inde ab Aldo, ut cum omnium consensu restituta. opinor) legunt Ni, quod Erf. ha¬ 182) Sic aduersante Erf. e rebere dicitur. — De illis particucentioribus unus edidit Ernestus. lis, in sponsionum quum conce¬ Sed quod Schützius coniecit, «ad ptione tum narratione usitatis, ui¬ « uim moribus faciundam », non de supra p. 38. not. 53. est dubia, ut Or. 1. scripsit, su¬ 185) Hoc mendum etiam a Bespicio, immo certissime falsa, Locus ckio e 4. Oxx. refertur. — haud secus ac caeterorum interautem apud Quintilianum V, 10, pretatio, qui ad deductionem illam 93. sic extat : «Itane scire esse quae moribus fit, haec uerba re¬ « armatos sat est, ut uim — est tulerunt; nam de solida ui pro- « satis ». Sed Julius Victor c. 6. fecto h. 1. Cicero sensit. — Conf. §. 5. (Or. p. 223. v. 33.) haec supra p. 369. not. 65. habet : « Et Marcus Tullius: de¬ 183) Haudquaquam inepte Be¬ « nunciasti mortem Caecinae: si ckius : « Offendit me hoc asynde¬ « hac ui perterritus discessisset, ton.» Quod adiecit, « Num copula « neminem dubitare oportebat, « excidit aut quo subintelligendum « quominus ui pulsus uideretur. « est?», non satisfacit. Quam¬ « Itane tandem audire armatos quam Or. 2. etiam e Beieri Ad¬ « satis est ad uim probandam; uersariis refert coniecturam det op¬ « uidere non est satis ? » time. » Klotzius tacet.

Cap. 16. p. 421. v. 5. 6. 476 Cap. II. De uarietate lectionis 86) Aeb se homines Aeb, si se homines: Pm." illum si eo eum si illo: Pe. T. Ag. Ma, b. cum si illo : Pm. — illum si illo: Pk. Ap.187) debuisse debuissetis: Pk. simulac simulut: Pk. periculo ridiculo: Pe, m. T. Ap, q. Ma. 188) alicunde aliunde : Omnes. 133) 13. ignauis ab imperatoribus ab imperatoribus ignauis : Ma. 16. §. 47. in his in iis: Ma. 90) pertenuis uis pertenui uis: Pe, m. T. Ap. Ma.19 21 uulneratione uulnere: Mb. 21.22. intelligetis: statuetis Sic omnes. 191 Cap. 17. 23. §. 48. habebo habeo: Pe. Mb. 24 noluit tandem Sic omnes. 192) 25. repulisse repudiasse: Pe, m. T (sec. m.). Ap, q(pr. m.). Ma, b. repugnasse: Pk. T (pr. m.). Aq (sec. m.). 193) 186) Num sese ? Conf. sup. ad c. 191) Klotz, et Or. 2. ex uno P. 7,19.not. 64. et ad c. 10,26. not. 92 T. intellegitis: statuitis. Conf. Il-187) Beckius refert, etiam Oxx. lius Praef. p. XXIII. — Res med 3. habere eum et 5. illo. Utrum quidem iudicio minime explorata. que Klotz, et Or. 2. restituerunt. 192) Erf. et P. T. : tandem noluit, quod recte Klotzius cum Or. Praefixa uidetur esse ab Aldo. 2. recepit, et in Praef. p. XXIII. 188) Sic in Erf. quoque et in 6. Oxx. apud Beckium, quem uide. seq. defendit. 189) Itidem. Primum uidetur ab 193) Praefixam, olim Lambino Aldo correctum. Conf. inf. c. 29,82. frustra oblatam, Pantagatho pro¬ 190) Est hoc mendum etiam batam, a Graeuio ac deinceps caein Erf., nec credo Beckio, ex teris receptam, iam praeter Beckii Oxx. omnibus abesse. Palat. 2. confirmant Erf. et P. T.

477 in oratione pro A. Caecina. potes potest: Pm. T. Ap, q. Ma. fuisse fecisse: T. Aq (pr. m.). licitum non sit non sit licitum: Omnes. 194) profecto quaedam obstiterit profecto quedam quedam obstiterit: Pe. demoueri dimoueri: Pk. 195) §. 49. 196) depelli de loco Sic omnes. accidere accedere: Pm. 197) Quid? si fuisset Quod si fuisset: Omnes. 198) an tu Sic omnes. 199) controuersias Sic omnes. 200) utilitate communi aequitate communi: Pk. 201) deiectum esse Sic omnes. 202 detrusum dices Sic omnes. 203) 194) Praefixa merito ab Orellio v. uidisset transponendum esse censet. et Kotzio ex Erf. et P. T. recepta. 195) Erf. et P. T. : demoueri, et 199) Coniectura Rauii (I. I. Lib. ita inde a Lambino omnes. Conf. I. p. 70.) : Ain tu; quae non supra ad c. 15, 42. p. 473. not. 173. placet. 196) P. T. a sec. m.: depelli 200) P.T.: controuersiam, quod loco; quod non placuit. Klotz. recepit, Or. 2. haud te¬ 197) De hoc mendo conf. sumere improbauit. pra ad c. 1, 3. pro Quinctio, p. 201) Beckius ad idem mendum 209. not. 18. in Ox. x. : « aberratione librarii 198) Praefixa lectio, ab Hoto¬ « ad praecedentia. » mano im medium prolata, a P. 202) P. T. : delectum esse, ut Fabro commendata, a Lambino omnes intelligant, quam uetus sit recepta, a plerisque repudiata, a hoc corruptelae genus. Iuuabit Schützio instaurata, iam confirmeminisse inf. ad cc. 27. 28. 30. matur auctoritate Codd. Erf. et Conf. pro Quinctio c. 2. 8 (bis). c. P. T., et locum tenet in Edd. 19, 62. c. 29, 90., h. sup. p. 211. Orellii et Klotzii. Conf. Rau. (I. 242. 267. I. Lib. I. p. 69. seq.), qui pun¬ 203) P. T. : « detrusum dicesctum interrogandi, ab Or. 1. et Klone»: itaque Klotz, et Or. 2. tzio post uoc, quid insertum, post Quid? detrusum dicesne?, allato Cap. 17. p. 421. v. 26. 28. 29. 31. 32. 32.33. 34. 35. 36. 37. 37.38. 38.

Cap. 17. p. 421. v. 39. 40. 41 p. 422. v. 1. 478 Cap. II. De uarietate lectionis in hoc interdicto hoc interdicto: Omnes. 20) attingitur attingatur: Pm. cui manus Sic omnes. 205) necesse est inquam nec est inquam: Ap. Mb. ne est inquam: Pe, m. T. Aq. Ma. adiungere attinere: Pk. — attingere: Caeteri omnes. 206) statui statu: Omnes. 207) 3. §. 50. deiectus uero Sic omnes. 203) nus denique suam lectionem non (in d. Praef. p. XXIV.) exemplo, auctoritate solum Codicis P. T., haud incommodo sane, ex III. in sed egregiis quoque exemplis (de Verrem 62, 143. «quid? is pos¬ Inuent. II, 17, 53. pro S. Roscio «sitne de istius improbitate dubic. 31, 86.) commendauit, omni¬ «tare . . . ? » — Sed Rauius I. I. busque illico probauit praeterp. 70. sic iubet scribi: quid dequam Rauio, qui nimium hercle trusum? dicesne?, ut sensus sit : sapere uidetur, quum etiam in « quid tibi uidetur de hoc uerbo, nouam coniecturam, adfingere ui¬ « detrusus ? an hoc uti poteris ? » delicet, euadit I. I. p. 71. Multo expeditius mihi est, hoc esse 207) P. T. : statui, quemadmoreiiciendum, quam Vulgatam. dum Lambinus non coniecit solum, Conf. pro Quinctio c. 30, 92., h. sed etiam edidit ac plerisque prosup. p. 268. not. 164. bauit. Manutii coniectura: sta¬ 204) Itidem 5. Oxx. Beckii et tuere. — Or. et Klotz, lectionem a ante Lambinum Edd. Beckio et Schützio traditam, iam 205) P. T. sec. m.: cui iam Codicis P. T. auctoritate stabilimanus, nemini probatum. tam, non dubitauerunt conserua¬ 206) Haec fuit uulgaris lectio ante re. Sed Rauius, nouarum rerum repertum P. T., suspecta semper, cupidior, denuo coniecit: Statuis at a P. Fabro et Ernesto defen¬ (I. I. p. 72.); frustra, ut opinor. sa. Hotomanus coniecit: astrin¬ 208) P. T. : « deiectus uerbon, gere; Manutius: attinere (ecce quod uidendum ne nimis auide Pk. et quod Beckius tradit, in receperint Klotz. (conf. Praef. p. Cod. Francii a sec. m. adscriptum XXIV.) et Or. 2. Rauto displicuit esse : attineri) ; alii etiam Lampropter ambiguitatem, qui ne Vulbini aetate: adiungere; prorsus eiigatam quidem putat ferri posse, ciendum censuit Gruterus; emen-Nam ita, inquit, haec uerba dauit Schützius: alligare ; Peyroin 479 oratione pro A. Caecina. nisi in inferiorem nisi inferiorem: T. Ma. de superiore e superiore: Pk. ne aequo quidem ne quo quidem: T. 209) esse deiectos deiectos esse: Pk. Cap. 18. An non quum An cum: Omnes. Sed in Ag. a sec. m. inferius ante v. impudentiam insertum rô non. 210) in uerborum errore Sic omnes. 211) relinquere solum solum relinquere: Ma. etiam prodere prodere : Pm. — etiam perdere: Ma. §. 51. nominentur nominarentur: Pe, m. T (pr. m.). Aq. Ma. — nominerentur: Ap. « cum superioribus cohaerent, ut « Quid ergo? hoc interdictum (in « eadem interpretandi ratio, quae « c. 17. extr) — etiam prodere (in « in uerbo detrudere admissa sit, cc. 18.) iungi unamque efficere « etiam in uerbo deiicere admitten¬ « debent periodum; cuius parti¬ « da dicatur . . . Quare potius le¬ « cula eos enim — deiectos uncinis « gam: deiectus uere, i. e. si cum « est includenda » rel. — Quod «tua religione uerba ponderanda qui intellexerit, uix dubitabit « sunt. » — Fateor equidem me istoquin eiecto non ad Codicum scrirum nihil credere. pturam sit reuertendum. In ean¬ 209) Conf. sup. not 138. — Sed dem sententiam etiam Klotzius in Klotz, et Or. 2. ex P. T. : « ne in Praef. p. XXIV. transiit. Caetecaequo quidem. » rum hoc uoc. non diuturna utitur 210) Praeterea non deest in Erf., Editionum possessione, ab initio in 6. Oxx., denique in omnibus, tantum interrupta; nam quum quorum est notitia. Atque uerisdeest quidem in d. Edd. Ven. 1472. sime Rumpfius etiam ignarus Co¬ 1480. 1499., in Aldina 1519. dicum uidetur de h. I. iudicauisse, in prioribus Ascensianis, 1511. 1522. 1527., iam habetur in quum (I. I. p. 10.) sic scripsit: « Verba An non — prodere enunluntina 1515., in Ascensiana 1531. « ciationem quidem, quam dicunt, et deinceps nescio an in omnibus. « sed minime sectionem nouam «inchoare possunt. Arcte potius 211) Merito reiecta uidetur Cap. 17. p. 422. v. 3. 12. 15. 6. 9.

480 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 18. opus sit opus est: Pk. p. 422. v. 15. 212) pacti set) conuenti pacti et conuenti: Omnes. 19. ad uerba rem ad rem uerba: Ma. mehercule hercule : Omnes praeterquam Mb.213) 21. §. 52. et familiaris et quotidianus et quotidianus et familiaris: Ma. aucupabimur aucupabimus: T (pr. m.). Ma. 22. hoc nostris haec nostris: Pk. 23. nobis obediant non oboediant : Pk. 24. ex uerbis uerbis: Pk. possit possint : Pe. T. Ma. 25. 26. rerum omnium omnium rerum: Pk. occurrit unicuique occurrit idem unicuique: Pk. (Non interpungitur ante Non.) uestrum nostrum: Pk, m. 27.28. aptum pend. ius totum pend. ius: Pk. — actum pend. ius: Pe, m. T. Ag. Ma. — Ag. ad v. ius: ) «iuris hois », hoc v. linea transuersa deletum.? 30. §. 53. hanc sententiam defendit defendit hanc sententiam: Pk. 32. M'. Curium M. Curtium: Pk. — M. Curium: Pe, m. T. Ap. institutus constitutus : T (sec. m.). Mb. cens. 1511. habet actum, sicut Schützii coniectura: ein uerborum « tenore. » Edd. Ven. 1472. 1480. 1499., quarum priores duae etiam v. ius 212) Apte defendit hanc lectioomittunt. aptum est in Ald. 1519. nem Klotz. in Praef. p. XXIV. et in Ascens. 1522. 1527., totum seq. Conf. P. Fabri notam. in lunt. 1515. Ascens. 1531. Her-213) Legitur hercule etiam in uag. 1534. Junt. 1537. Camer. 1540. Erf. et 6. Oxx., et ita Klotzius edi¬ R. Steph. 1543. Sturm. 1544. Ald. dit, sed Or. 2. Vulgatam retinet. 214) Conf. Beckium. Sed As-1546. Lambin. 1566. etc.

481 in oratione pro A. Caecina. Cap. 18. p. 422. v. 32. esset ita, mortuo esset iam mortuo : Pe. 215) non modo non mortuus Sic omnes. 216) satis hoc cautum hoc cautum satis: Pk. 34. 217) omnino non ut. omnino ut.: Ma.-36. Cap. 19. §. 54. Lex usum et auctoritatem res usum et aucto¬ 38. ritatem: Ma.218) at utimur et utimur: Pm. T. Ap, q. Ma. — AC p. 423. v. 1. utimur: Pe. 2. immunita imminuta: Pm. Mb (pr. m.). iubet — immunita Desunt in Mb. — Hic im-- 2.3. minuta: Pm. Ap, q (pr. m.). Ma. Brutiis brictiis: T (pr. m.). Ap. Ma. in auctorem Sic omnes. 219) Quando quidem quandoque : Omnes. 220) XVII, 7. Caeterum hoc et quae 215) Eadem uarietas est in Beckii Codd. Sed recte hic Vulgasequuntur legum exempla spectat tam aduersus Ernestum defendit. Quintilianus VII, 6, 7. 219) Etiam Erf. et quos Beckius 216) Ernestum offendit duplex non. Contra uidesis Schelleri nouit. Actorem, quod Grutero olim placuit, Ernestus autem in Obss. p. 34. seqq. p. 75. et Beckii Ed. P. Manutii primum se repenotam. 217) Hinc suppleas Beckii norisse refert, etiam in Tuntinis 1515. tam 78. 1537. extat, postea in Rob. Ste¬ 218) Optima ratione Orellius, a phan. 1543. Sturm. 1544. Ald. Dirksenio monitus (Frgmm. XII. 1546. Gryph. 1551. aliisque. Tabb. p. 411.), communem Codd. De uoc. auctor uideatur Val. Prolectionem restituit, quum antea bus de Not. Rom. apud Gothofred. 1622. p. 1476. (Festus s. v. Manuoc. et propter ca. 4. in Topicis similitudinem expelli ab Editoriceps.) Conf. Heffter, ad Gai IV, bus soleret. E magna notissimaque 15. Schrader, ad §. 2. I. De actioilla interpretationum uarietate Klonibus. Huschk. de act. form. in L. Ru. p. 12. tzius non optimam sibi comparauit. Conf. de Off. I, 12, 37. Gell. 220) Etiam Erf. et Oxx. 5. ap. Semestria, Lib. II. 31 4. 5.

Cap. 19. p. 423. v. 6. 7. 482 Cap. II. De uarietate lectionis 1 tam uere Sic omnes. 221 ut rem quam rem: Omnes. 222) recitatus h. esset recitarentur h. esse: Pk. recitatur h. esse: Pm. T. — recitatur h. esset: Pe, Ap. — recitatus h. esse: Ma. 223) isque iam iisque iam: Pm. — usque iam: Ap, q. 221) Etiam Erf. et caeteri no¬ Beck., item Edd. Ven. 1472. 1480. ti. Elegantes quidem coniecturae, 1499., et sic Klotzius denuo editam uetus illa, seuere, a Lalledit, non Codd. solum auctoritate mando et Schützio recepta, quam ductus, sed etiam multis similium Garatonii haec, tantopere. Cauformularum exemplis, ubi de usu te tamen Orellius et Klotzius uoc. quandoque prorsus, uti dicit, egerunt, dum Vulgatam restitueconstat. Quae peruelim hercle atrunt. Caeterum Lallemando uetulisset. Interea conf. Liu. IX, 10. rius fuit, exempla quaedam colet ad h. I. Interpp., in Verrem III, ligere, qualia nos sup. p. 248. 80, 187. ibique Zumpt. — Quod not. 119. exhibuimus (conf. p. Or. 1. maluit Quando, sicut est 467. not. 138. et p. 479. not. in luntina 1515., exempla habet, 209.), quam in ficta Code. Erf. satis certa, haec : Val. Probus scriptura delitescere et inducere l. 1. « Quando in iure te conspicio, alios, ueluti Leclercium. « postulo an fias auctor» ; et 222) Praefixam habet Erf. ibid. : « Quando ais neque negaquem praeeunte Graeuio recte «bo», et « Quando negas te sa¬ Editores secuti sunt. Ab Oxx. « cramento quinquagenario profrustra Beckium puto noua huic «uoco » ; Gai. IV, 16. « Quando lectioni auxilia exspectasse. Vul¬ « tu iniuria uindicauisti, D aeris gatae (quam) defensio, quae apud « sacramento te prouoco. » Deni¬ Ferratium (Ep. IV, 11, 6. p. 290. que pro Murena c. 12. « Quando «te in iure conspicio», hoc ne seq.) legitur, argutior mihi quam uerior uidetur; etiam insulsior Klotzio quidem suspectum. P. Fabri noua coniectura: tum Orellium, ut in secunda denuo quum; nec magis satisfacit Maquandoquidem (quod haud scio an sit ab Aldo) ederet, imprimis nutii suadentis, ut non ante v. mouisse uidetur Donat. ad Ter. considerarent deleamus. Phorm. V, 7, 43. his uerbis : « Ci¬ 223) Beck. e 5. Oxx. affert : re- «cero: Quandoquidem te in iure citantur. At Erf. ueram habet « conspicio. » lectionem.

in oratione pro A. Caecina. 483 Cap. 19. annos XX Sic omnes, alii numeri nota, alii p. 423. w. 9. litteris. 224) §. 55. mihi permulta permulta mihi: Ma. 10. certo scio certe scio: Pe, k, m. Ma, b. 11. complectamur Sic omnes. 225) de quo agitur Sic omnes. 226) 12. intelligetis intelligitis: Pe, m. T. Ap. Ma, b.227) 13. enim in eo enim eo: Aq (sec. m.). — in eo: Pk. uerbis ius const. uerbis istius const.: Pk. uolumus Sic omnes. 228) 14. ut opinor opinor : T. 229) 16. 224) Post uerissimam planissitum praecipue ex illis libellis, qui mamque Hotomani notam nemide Notis sunt scripti (ap. Gothonem debuit P. Fabri coniectura, fredum et Putschium) sub. litt. quindecim, turbare. D. O. R. et O. D. R. 225) Etiam Erf. et caeteri. Er¬ 227) Sic etiam Erf. et complunestus cum Beckio e sermonis leres apud Beckium Codd. et Vett. gibus requirit complectatur pro¬ Edd. Addo Ven. 1472. 1480. 1499. pter illud, quod sequitur, uoc. et lunt. 1515., eamque lectionem, neque ; Orellius et Klotzius tacite ab Aldo (1519.), ut opinor, expulrecusant. — Edd. Ven. 1472. 1480. sam, a Beckio, mea quidem sen¬ 1499., sicut Waldarf. : completentia, optime refutatam, reuoctar. cauit Klotzius (conf. Praef. p. 226) Unus Erf. : quo de agitur, XXV.), contra Orellius constan- et ita Kotz. (conf. Praef. p. XXV.) ter reiecit. et Or. 2. — Incertum, quum u¬ 228) Unus Erf.: uelimus, quod trumque in usu Tullii fuerit. Hoc Klotzius, omnium, ut opinor, uidesis in II. in Verrem 12, 31., primus recepit, et ista sua Lade Inuent. I, 44, 82. et 54, 104., tinitatis ratione ac lege defende Orat. I. 48, 209. ; illud uero dit, in Praef. p. XXV. Orellio nein Top. c. 2, 8., de Inuent I. 54, que legem probauit neque emen¬ 103. Haud raro de lectione amdationem, et utraque ualde dubia bigitur. Notissima est plenior formihi quoque est. Conf. sup. ad c. mula Qua de re agitur, sed etiam 10, 26. (p. 456. not. 92.) et inf. inter qua de re et de qua re uaad c. 22, 63. c. 29, 85. c. 34, 99. riatum esse, cum alias apparet 229) Quae praecedunt uerba

484 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 19. restituisse quippe restitisse: Pk. — restitisse p. 423. v. 17. quippe : Pe, m. Aq (sec. m.). Ma, b. — restisse quippe : T. Ap, q (pr. m.). 230) ne habeas q.] non habeas q.: Pe, k. 231) 19. a familia aut familia: Pm. Ap, q. Ma, b (sec. m.). 20. mea fateor fateor mea: neque dubium Sic omnes. 232) 21. 21.22. uerbo ducimur uero ducimur : Mb. — uerbo utimur: Pe (pr. m.). —22.23. pluribus plurimis: Pk. 23. uerbum certe uerbo unum certe: Pe. — uerbo num certe: Caeteri omnes excepto Ma., et quod in Pk. habetur: num, h. e. numerum? 233) hoc non non : Pe. Postea suppletum hoc. praetorum preteritorum: Pk. 25. §. 56. Cap. 20. 26. Quid igitur Quid ergo: Omnes praeterquam Aq. 234) Immo uero tantum loquuntur Desunt in Pm. 27. 235) Aq. Ma. « Unde tu — solus deiecisset », exdum, habetur in d. Edd. Ven., alterum in Erf. et in Beckii Codd. tant apud Quintilian. V, 10, 98, 230) Quod medio loco posui X. ap., tertium (numerum) in Cod. T. — Enimuero correctum est mendum, est etiam in Erf. et in Beckii Cod x. ante Aldum, uelut in lunt. 1515. 234) Ad receptam hanc lectio¬ 231) Haec uerba « Si uero ne « habeas q. — deiecerit» apud nem Or. 2. cum Klotzio reuer-Quintilianum continuantur illis, sus est. igitur » nusquam inueni nisi in Beckii Cod. T., in Edd. quae in nota 229. demonstraui. Ven. 1472. 1480. 1499. et in lunt. 232) Erf.: «neque enim du¬ « bium », quod probabili ratione 1515. (non 1537.) Curiose con¬ Klotz, et Or. 2. receperunt. futauit lordanus I. I. p. 14. 233) Quod primum attuli men¬ 235) Sicut in Beckii Codd. 4.

485 in oratione pro A. Caecina. Cap. 20. ut me restituas siue tumet ut siue me tu: Pe, p. 423. v. 29. k. — ut siue metu: Aq. — ut siue meta: Pm. T (in margine: tumet.). Ap. Ma. — ut siue tumet: Mb. 236) §. 57. aut appellentur ut appellentur: Pe, m. T. Ap, 32. q. Mb. sed in hac re Sic omnes. 237) 33. subtiliter Deest in omnibus. 238) 34. absitue absit ut : Pe (pr. m.). — absitne : Ma. p. 424. v. 4. 5. an tuus aut tuus: Pe, m. T. Ag. Ma, b. 239) 6. deiectionemque deiectionemue: Pk. 236) Vocc. me restituas Iordanus (I. l.) allato Prisciano in noto Cod. nullo obuia, Lambinus (XII, 5, 23.) et Donato (ad Ter. ope ueteris Codicis restituisse se Adelph. III, 1, 3.) docet, lectiprofessus est, quum edidit: ut onem tumet nullo modo esse feme restituas siue tu dei. — Vulrendam, deinde refert, in duobus Codd. Vindobb. uariari me gata quum retinetur tum defentu et tu me. Denique tu me scriditur a P. Fabro (qui eiiciendum tamen censet alterum ut ante uoc. bendum arbitratur, « quod oppo¬ « sitionis ratio hanc uerborum colseruos), Grutero, Graeuio, Ernesto, Beckio, Wolffio, Klotzio, «locationem requirit, quoniam (conf. Praef. p. XXV. seq.) : con¬ «sequitur: siue tuorum quispiam, tra, supplementum a Garatonio, «ita ut pronomen tu illic quoque Schützio (qui edidit: ut restituas, « anteponendum esse appareat. siue me tu dei.) et Orellio in « Cf. §. 58. siue tuus me libertus « deiecerit. » utraque ; placuisse uidetur etiam Iordano (l. I. p. 14. seq.). — Mihi 237) Nullum inueni uestigium haec sententia potior esse uidetur lectionis « sed quia in hac re » nec ferenda Vulgata. — Sensu de qua uide Beckium et Or. 1. 238) A Grutero cum omnium affine est quod in c. 21. dicitur: Vim multitudinis restitui uolue consensu suppletum ex Erf. et runt. Caeterum Klotz.: me tu, Or. Pal. 2. 2.: tu me, quorum illud habetur 239) Hoc mendum perinde ac in Edd. Ven. 1472. 1480. 1499. sup. h. §. ut pro aut est etiam in lunt. 1515. Ald. 1519. Ascens Erf. et in plerisque Codd. Beckii. 1522.1527.1531. (1511.: tumet).

486 Cap. 11. De uarietate lectionis Cap. 20. p. 424. v. 8. §. 58. certe certi: Pm. T. Ma. uis sit ac nominum ui fit atque nominum: 9 Ma. nostri negotii negotii: Pk. 12. 13. deiecerit uniuersal uniuersa fecerit: Pk. — fecerit uniuersa: Reliqui omnes. 240) seruulus unus seruulus: Omnes. 24) quidque dic. quicquam dic.: Pk. 15 Etiam Etiamsi: Omnes. (In Aq- expunctum est 70 si) 242) ut iam longius ut longius: Omnes excepto Pk.23) 16. ne tantulum q. non tantulum q.: Omnes. 17. sed omnes et omnes : Omnes praeterquam Ap.24) ac mercenarii et mercenarii: Pk. 17.18. et ipsi tuae familiae et ipsi serui tuae familiae: 240) Ita ex Erf. et 6. Oxx. (cum Aldus (1519.) et deinceps caeteri Edd. Ven.) reposuit Beckius, quem praeterquam Lambinus, qui Et ut etiam scripsit. — Or. 2. et Klotz, et Or. 2. secuti sunt. Vi¬ Klotz. (conf. Emendd. Tull. p. 11.), dendum ne deiecerit sit ab Aldo, cuius in Ed. 1519. habetur, quemprobante lordano l. I. p. 10. in admodum mox in Ascens. 1522. et nota, instaurauerunt Etiamsi. 243) Abest iam ab Erf. quodeinceps ; dum in Ascens. 1511. que et 4. Oxx., item ab Edd., et in lunt. 1515. seruatur fecerit. quas inspexi, ante Ascens. 1531. 241) Voc. unus ex Erf. primus Nam in hac ueluti in Heruag. inseruit Gruterus. Habetur praeet 1534. deinceps ubique extat. terea in Ox. ap. — Sed Beckius, Nuper eiecerunt Or. 2. et Klotz. Codd. reliquos et Vett. Edd. se-244) Sic Erf. et Oxx. 4., et cutus, quinetiam propter sensus Edd., puto, ante Lambinum; rationem, denuo eiecit cum Schüeamque lectionem Or. 2. et Klotz. tzio, restituerunt Or. (1. et 2.) et instaurauerunt, etiam hortante Klotz. Iordano (I. I. p. 10. in nota), qui 242) Concinunt Erf., Oxx., uno Codd. Vindobonn. suos A. B. atexcepto, et plures Edd. Vett. apud tulit, atque dictionis exemplum Beckium, etiam Ascens. 1511. et Junt. 1515. Sed Ven. 1472. 1480 adiecit de Off. III, 6, 32. 1499. : Etsi. — Praefixam dedit

487 in oratione pro A. Caecina. Cap. 20. Pe, m. T. Ap, q. Ma. — et si serui tuae fa- p. 424. v. 17. miliae: Mb. — et ipsi serui familiae tuae: Pk. 245) 18. genere et nomine et genere et nomine: Omnes. 246) continebuntur continebantur: Pe. T (pr. m.). Ap. Ma, b (sec. m.). Cap. 21. §. 59. hoc idem interdictum hoc interdictum idem: 19. Pe (pr. m.). — hoc interdictum: Pk. sequi sequitur: Pk. 20. cogit coegerit : Pe, m. — cohegerit: Ma. cogerit : T. Ap. Mb. unum in locum in unum locum: Pk. 21. conuocati non coacti non : Pk. 22. ne conuenerunt q. ne conuenerint q.: Pk. sed ii modo sed modo: Pm. T. Ap, q. Ma.24) 23. fuerunt fuerint: Aq (sec. m.). non uis ut non iis ut : Ma. — In Pe. non a sec. m. suppletum et ut in litura. consueuerant consuerant : Pe, m. T. Aq. Ma, 24. b. 248) 245) Ipsi serui habetur etiam 247) Itidem in 4. Oxx. In Edd. in Erf. et Oxx. 6., itidem in Edd., Ven. 1472. 1480. 1499. sic habeut opinor, ante Aldum, ueluti in tur : « conuen, quidem: antea eti¬ Ven. 1472. 1480. 1499., Ascens. «am non ius ut fieret. » Corre¬ 1511. Junt. 1515. Nam serui ctum et suppletum iam in Ascens. iam abest ab Ald. 1519., Ascens. 1511. Junt. 1515. (in hac hi pro 1522. 1527. 1534. et rel. ii) Ald. 1519. 246) Etiam Oxx. Sed prius et 248) Ita etiam Oxx. plures et secundum Erf. Graeuius, Ernestus Erf., quem Klotz, et Or. 2. secuti et deinceps caeteri omiserunt. sunt.

488 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 21. defendes defendens: Ap, q (pr. m.). Ma. 249) p.424. v. 24. 25. me ipso iudice me iudice: Pk. 26. ne consistes q.] non consistes q.: Pe, m. T. Ma, b. -26.27. restitui uoluerunt — multitudinis Desunt in Ma. 250) 30. omnibus in causis in causis omnibus: Pk. 31. §. 60. Armatisue Armatisne : Pk. 251) loqui uolumus loquimur: Pk. 32. 34. aliquem de fundo aliquem de fundo aliquem : Pm. 35. iussusque uisusque : Pe (pr. m.), m. T. 36. te dices uerbal dices te uerba: Pk. — dicis te uerba: Caeteri omnes. 252) 37. dicito dicite: Pk. 38. quae de terral qui de terra: Pe, k. T. Ap. Mb. — 38,39. saxa iac. — armatos eos qui Desunt in Ma. 263) praetereuntes praetereuntem: Pe, m. T. Ap, q (pr. m.). Ma. defringerent deflingerent : Ma. 254) 40. 249) Ex Oxx. praeter hanc ledd. Ven.) habetur De armatis uectionem affertur etiam defenderis. ro, id uero correctum ab Aldo. 250) Item in Ox. x. — Caetero¬ 252) Alteram hanc lectionem quin merito reiecta est Pantagathi habent etiam 6. Oxx. et Edd. ueconiectura respici pro restitui. teres meae ante Aldum. — Klotz. 251) Hotomani coniectura arex Erf. dedit et ab sensu commatisque, a Lambino recepta et mendauit (in Praef. p. XXVII.) Garatonio quoque probata, quam te dicis, quod merito displicuisse uitiosa sit, uide supra §. 3. p. uidetur Orellio. 325. ibique not. 2. et p. 336. seq. 253) Itidem in Beckii Cod. x. not. 24. — Sed pro armatisue in 254) Edd. Ven. 1472. 1480. aliquot. Edd. uett., uelut in As¬ 1499.: refregerunt. Conf. Garat. cens. 1511. et lunt. 1515. (non in et Beck.

489 in oratione pro A. Caecina. Cap. 21. non habuerint non habuerunt: Pe, m. T. 255) p. 424 v. 41. inermes fuisse fuisse inermes : Pk.256) si arma se arma: Pe (pr. m.), m. T. Ag. Ma. p. 425. v. 4. §. 61. inspiciunda inspicienda: Pk. armatissimi paratissimi: Pe, m. T. Aq. Ma.— paria: Mb. et in T. ad marginem. — amantissimi: Ap. 267) potuerint potuerunt: Pe et Aq (pr. m.). T. Cap. 22. §. 62. cum scuto cum gladio Sic omnes. 258) impetum in me in me impetum: T. hic autem hominem his autem hominem: Pe (pr. m.), m. T. Aq (pr. m.). Ma. — hominem autem: Aq (sec. m.). armatum unum unum armatum: Pk. tam impudens iam impudens: T (sec. m.). 259) Ma. — nam impudens: Aq (sec. m. uide ne inde ne : T. Ma. nam tum nam cum: Pe, m. T. Ap. quae Beckio, Schützio et dein¬ 255) Sic dd. Edd. Ven. ceps, ut opinor, omnibus pro¬ 256) Klotz. (conf. Praef. p. batur, est in Erf. quoque et in XXVII.) et Or. 2. ex Erf.: iner-Beckii pluribus, deinde in Edd. mos. Conf. supra ad c. 12, 33. et Ven. 1472. 1480. 1499. Junt. 1515., inf. ad c. 22, 62. — Pro uinces dd. Ald. 1519., Ascens. 1522. 1527. Edd. Ven, habent dices, quem¬ 1531., Crat., Heruag. et rel. admodum Beckii Cod. T. 258) Recte Or. 2. et Klotz. ex 257) Cod. wp. apud Beckium: Erf.: «cum scuto et gladio.» peramantissimi. Gruterus e con¬ 259) Prius mendum habetur in iectura : ornatissimi. — Ernestus Erf. quoque et in 4. Oxx., poedidit paratissimi, quod etiam in sterius in dd. Edd. Ven. Ascens. 1511. habetur. Praefixa, 10.

490 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 22. Latine obliuiscerentur Sic omnes. 260) p. 425. v. 13. inermi] inermes : Pk, m. Mb. — inermis : Ap. (s, nescio an a pr. m., expunctum.) 261) iudicarentur Sic omnes, 262) 15. §. 63. in his causis in istis causis: Ma. uerba haec haec uerba : T. 16. in interdictum Sic omnes. 263) 17. 260) Etiam 6. Oxx., Erf. et « librarii uel editores, quod prae¬ Pal. Taur., et sic Beckius denuo « cedit iudicarentur. » Consilium edere coepit, eiecto loqui, quod exemplumque secuti sunt Beck, et ab Aldo, ut opinor, insertum (non Schütz. Contra Or. 1. notat: «Sed a Cratandro primum, nam est in « suspicor in Ed. Wald., ut in Ven. Ald. 1519. et in Ascens. 1522. « lu., esse iudicaretur cum lineo¬ 1527.) longa possessione Editio¬ « la litterae e superposita. Plurali nes tenuerat. Beckium deinceps « numero retento magis elucet abcaeteri, excepto Schützio, secuti « surditas.» Quorum hoc non sasunt. tisfacit, illud propterea non credo, 261) Inermi, commendatum a quod in Edd. Ven. 1472. et 1480. Garatonio, receptum a Beckio, (quae quomodo Ed. Wald, attinet [Orellio (1.] 2.) et Klotzio, habegant, uidesis in Orellii Ind. Edd. tur etiam in Ox. X., Pal. 2., Erf., p. 239.) certe sine lineola habetur P. T., deinde in dd. Edd. Ven. iudicaretur. — Quid ergo est? Or. et in lunt. 1515. — inermes : Ox. 2. edidit iudicaretur, ne uarieta ap. apud Beckium; eiusdem Codd. te quidem adnotata; contra Klo¬ C. H. S. T.: inermis. Vide Gatzius tacite scripsit iudicarentur. ratonii, Beckii et Orellii (1.) no-263) Confidenter cum Or. 2. tas ad h. l. — De hac uarietate, Klotzius ex uno P. T. recepit «ad ubique ambigua, conf. sup. ad c. « interdictum », quod ferendum 21, 60.not. 256. et inf. h. c. §. 63. esse non credam prius, quam not. 266. — Lambini coniectuexemplis hoc dicendi genus mihi ram armatus secundum alios recomprobetur. Contra ad Vulgatae futauit Beckius. modum proxime accedunt Parad. 262) Etiam P. T. et Erf. caeprooem. §. 3. « illa ipsa . . . luterique. Sed haud inepte scri¬ « dens conieci in communes lopsit Ernestus : « iudicaretur resti¬ «cos » ; ad Att. XVI, 6, 4. cid «tui ex Ed. Waldarf), pro iudi « (prooemium) conieci in eum li¬ « carentur, nam pendet uerbum ex « brum». — Erf. in contextu nul¬ « unus homo. Decepti sunt uel lam habet praepositionem, superin 491 oratione pro A. Caecina. et ad uitam pertinet Sic omnes. 264) sine ulla exceptione . . . eodem iure esse Desunt in Pk. armatosque si Sic omnes. 265) quam si alieni quam alieni: Pm. T. Ma. quam si inermibus quam inermibus: Pk, m. — quam inermis: Pe. T. Aq. Ma. (In T. suppletum est si a sec. m.) 266) haberent armatorum Sic omnes. 267) uno armato Sic omnes. 268) eiusmodi eae res . . . facta uis est Desunt in T. 269) eae res hae res: Pe. Ap, q. Mb. in interdicto interdicto: Omnes. 270 «si». Beckius uoc, quae uncis inscripto tamen in et suppleto. Quo clusit, Schützius primus eiecit. tenore qua ratione Klotzius (Praef 266) Beckius: «(Ox.) x. inerp. XXVII.) dicat confirmari le- «mis, quod recepissem, si e pluctionem suam ad interdictum, «ribus libris fuisset enotatum ». equidem non intelligo. Recepit Or. 2. solus, Klotzius cum 264) P. T. et Erf. habent ac — Erf. et P. T. retinuit inermibus. pro et ad, eamque auctoritatem Conf. h. sup. ad h. cap. §. 62. haud temere Klotz. (conf. Praef. not. 261. p. XXVII.) et Or. 2. secuti sunt. — 267) Klotz, et Or. 2. e P. T. Praeterea in uno P. T. legitur armatorum haberent. « pertineret», quam lectionem re¬ 268) In P. T. excidit uoc. uno; ctius certe Klotzius recepit, quam quod in emendationem conuerne commemorauit quidem Orellius tere studet Klotzius in Praef. p. (1. et 2.). — Vide Illius Praef. XXVIII. seq., mea quidem opip. XXVII. seq. et hic sup. ad c. nione absurdissimam. 19, 55. p. 483. not. 228. 269) Itidem in Beckii Cod. T. 265) Itidem 6. Oxx., Erf., P. T.; 270) Voc. in, sicut modo sup. atque Edd. Vett. meae ante Ascens. 1531. Haec et deinceps caeede pro hae, e P. T. merito receptum est. terae habent : «armatosque, quae Cap. 22. p. 425. v. 17. — 18-20. 19. 21. 24. 25. 26.27. 26.

492 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 22. tametsi uerbis si uerbis: Pk. p. 425. v. 27. tamen sententia Sic omnes. 271) 28. Cap. 23. p. 426.v.1.2. §. 64. si non siui accedere si non siui attendere: T. (At expunctum est uoc. attendere, eiusque uice in margine adiectum: enim sui accedere). — si enim sui accedere: Ap. (In margine pr. m.: si non siui.). 272) 273) uterere uterer: Ma. et cum saxis et saxis: Omnes. 274) ac sine ferro Sic omnes. 275) 7. fuerint fuerunt: Pe, k, m. T (pr. m.). Aq. Ma. — 13. §. 65. obtemperari obtemperare: Ma. 15. mirabar admirabar: Pk. ad ista orationem: Pk.276) 16. ad istam hortationem 18. eiusmodi huiusmodi : Pk. T (pr. m.). 271) Klotz, et Or. 2. e P. T. Caecinam, quam si tantummodo sententia tamen. neget, inde effici deiectionem. 272) Beckius ex Ox. ap. : «siui 273) Ubicunque manifesta eius¬ « enim sui; quod ex coniunctione modi menda e singulis Codd. eno¬ « duarum lectionum uidetur extaui, similia in aliis Codd., ueluti «stitisse. » — Klotz, et Or. 2. seapud Beckium, inueniuntur. cundum Erf. et P. T. ediderunt: 274) Praefixam Or. (1. et 2.) et non enim siui, quam lectionem Klotz. ex Erf. et P. T. receperunt. ille (in Emendd. Tull. p. 15. et in 275) Klotz. (conf. Praef. p. d. Praef. p. XXIX.) etiam simili-XXIX.) et Or. 2. ex uno P. T. : situdine uerborum in c. 11, 31. neque ; quemadmodum apud Nep. « Non enim te sum passus . . . in Attico c. 25, 9. — Valde incer¬ «ingredi» rel. defendit. Illud adtum. 276) Lambinus commendauit do, etiam grauius robustiusque orationem, Mich. Brutus autem dictum exsistere, si, quum negat rationem. Sed merito Vulgata Aebutius se deiecisse, adeo caussae argumentique loco hoc ponat praeualuit. quod non passus sit accedere

in oratione pro A. Caecina. boni et aequi et boni et aequi: Omnes. 277) dignitatemque et dignitatem: Pk. tum illud tu illud: Pe, m. Aq. Ma. quod dicitur quo dicitur: Ap (sec. m.). siue niue si ueni be: Omnes. 278) aucupia quicu.: Pm. — aucu.: Ap, q. Ma. iudicari iudicare: Ma. scriptum scriptam: Pm. T. Aq (pr. m.). scripta: Aq (sec. m.). boni iud. bonique iud.: Omnes. 279) auctoritatemque auctoritatisque : Pm. T (pr.m.). Ap, q (pr. m.). Ma. 277) Lambinus, deinde ex Erf. lauoleno, Papiniano, Ulpiano, Klotz, et Or. 2.: aequi et boni. Paullo aliisque lurisconsultis, Nil repugno : certe prius et, quod quinetiam ex ipso Edicto. Addo Vulgata habet, abundat, et recte Auctorem ad Her. II, 11, 16., olim a Grutero eiectum est. Sed ubi uidesis Orellii notam, Gai. III, 137. etc. — Haud uerius est quod quod Klotzius (in Praef. p. XXIX. seq. et in Adnot.) proclamat, etiam Klotzius coniecit, lectionem boni et aequi nonnisi typothetae cusoloecismum uulgari uerborum iusdam errori deberi. ordini inesse, latinis auribus in-278) Itidem Oxx. apud Beckium festum, certissimae rationi et concaeterique Codd. uno excepto, suetudini omnium Auctorum, tam qui habere dicitur si ueni bene. lurisconsultorum quam caetero¬ In dd. Edd. Ven., sicut in Wald.: rum, quinetiam uariarum aetatum, si uenire. — Praefixa lectio est aduersum, denique neminem umconiectura Guilielmii, iamdudum quam nisi aequum et bonum scri omnibus merito probata. Quae anpsisse : hoc uero perridiculum est tea fuerint aliorum commenta, ui¬ Quippe conf. Handii Tursellinum, de apud Garatonium et Beckium. T. II. p. 654. in nota, et Brisso-279) Sic Klotz. et Or. 2. ex Erf. nium s. v. Aequus et Bonus, et 5. Oxx. edidere (Conf. Illius ubi prope triginta inuenies exem¬ Praef. p. XXX.). Sic etiam Edd. pla dictionum bonum et aequum, meae ante Lambinum. — Magis est melius aequius etc., ex omni gecredibile, aut uoc, que abundare, nere scriptorum, ueluti e Ciceroaut alterum quoddam Adiectine, Terentio, Suetonio, tum e uum, quod praecederet, excidisse. Proculo, Gaio, Celso, Pomponio, 493 Cap. 23. p. 426. v. 18. 19. 19.20. 20. 22. 23.

494 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 23. p. 426. v. 24. §. 66. sis is qui sis qui: Pk. defendas defendis: Pk, m. T. Ma. 25. hae partes eae partes: Pm. T. Ap, q. Ma. 280) prohibitus cohibitus: Omnes praeterquam Pe. 281) eiectus es non deiectus Sic omnes. 282) 26. oratio ratio: Ma. minitatum minitatam: Omnes. Pe. pr. m.: mi-28. natam. 283) hoc interdicto pr. uindicari hoc interdictum pr. uindicari: Pe. — hoc interdictum pr. uindicaui: Pm. T. Ap, q. Ma. b. — hoc edictum 284) ) pr. uiolaui: Pk. ( 280) Ita Erf. et Edd. meae ante et Ascens. 1527. et 1531.) uoc. es Lambinum, exceptis Ven. 1472. omittere. — Sed de primaria h. 1480. 1499., ubi plane deest proloci quaestione antea disputauinomen, perinde atque in Beckii mus §. 5. p. 393. seqq. Conf. sup. Cod. T. Aliam quidem uarietatem ad c. 13, 38. p. 469. not. 153. Beckius non adnotat, attamen du¬ Nec plane praetereundum est, bito, quin lectio eae aliena sit ab quod hic syllaba re (accedere) Oxx. omnibus. Or. 2. recepit ede, praecedit v. eiectus. Conf. sup. quod non reprehendo; tantum nop. 454. not. 82. — Caeterum pessitam adiecit, unde palam est, eum mo consilio Ernestus et Beckius de totius loci sensu funditus erhisce uerbis interrogandi notam rare. (Vid. inf. not. 286.) Klotzius dederunt, quae praecedentibus tacite retinuit hae. debetur. Conf. inf. not. 286. 281) Erf. quoque cum 4. Oxx. 283) Etiam Erf. et Oxx. pleri- et praeter Edd. a Beckio allatas que: minitatam, quod in Ascens. Ascens. 1511. — Caeterae Ascens. 1511. inuenio. In dd. Edd. Ven. (1522. 1527. 1531.) et Ven. 1472. est minatam. Praefixam habet 1480.1499. habent prohibitus. Nelunt. 1515. et deinceps caeterae meae, eaque hodie obtinet. que ullo pacto uelim huius uerbi 284) Erf.: haec interdictum pr. proprietatem cum Klotzio et Or. 2. relinquere. uindicaui. Beckii 6. Oxx.: inter¬ 282) Beckius refert, Ox. T., dictum; Codd. x. ap. : uindicaui; Ed. Wald, et alias nonnullas (de Cod. Iannoctii: hoc interdictum meis addo Ven. 1472. 1480. 1499. pr. uiolaui. — dd. Edd. Ven.

495 in oratione pro A. Caecina. in interdicto interdicto: Pe. Ma. non deieci te Sic omnes. 285) prohibui ne uenires prohibui uenire: Pk. 286) consuluntur consulum: Ma. haberi habere: Pm. T. Ag. Ma, b (pr. m.). Cap. 24. §. 67. antea commemoraui quum antea non eo memoraui quod: Pk. antea non commemoraui 287) quod : Reliqui omnes. Pe.; Ascens. 1511. 1522. 1527. Veram rationem docuit Rumpfius lunt. 1515. Ald. 1519. Crat. — I. I. p. 10. seq. Laudatum inuenio Pm. etc.; Iunt. 1537.— Iannoct. — etiam Buttmannum in Nou. Act. Sed Praefixa est in Ascens. 1531. Soc. Lat. Jen. Vol. I. p. 56. seq. Heruag. 1534. Camer. 1540. et cuius libri non est mihi copia. deinceps. — Alia de lectionum Orellius in prima ad instar Schühistoria inuenies apud Garaton., tzii interpungendi signa uerae Beck., Or. 1. — Nuper Klotzius sententiae accommodat, in secunedidit: haec interdictum pr. uinda etiam capitum distinctionem, dicare, at Or. 2.: haec interdicto sed hic vv. Unde deiectus es typr. uindicari; quod malim equiporum genere perperam significat dem. — Pluralis habetur etiam formulae esse. — Klotzius recte sup. c. 12, 33. distinxit. 285) Orellius in utraque Ed., 287) Itidem Erf. et, ut refert nescio quo consilio, perseuerat Hotomanus, omnes prope alii coniicere : non deieci, eieci te. Mss. (De confusa uarietatis nota-Quam uerborum figuram quum tione ex Oxx. uide Beckium.) ter expulerim, Codicum consensu Nec aliter Edd. meae ante Lammunitam (v. sup. not. 282.), facibinum, exceptis lunt. 1537. et le intelligitur, quam grata mihi sit Rob. Stephan. 1543., ubi, uoc. non per coniecturam quartum oblata. eiecto, pron, quod retinetur, quod 286) Miro errore Ernestus et exemplum Graeuius, Ernestus, Beckius, et alii quidam antea, hic Beckius et plerique secuti sunt. finem periodi uel adeo capitis Ex Hotomani coniectura et Lamstatuerunt, sicuti in uniuersa h. bino auctore praefixam tuentur, §phi distinctione multifariam pecme haud inuito, Schützius et Klo catum est (conf. sup. not. 282.). tzius, tacite hic et ne uarietate Cap. 23. p. 426. v. 29. — 30.31. 31. 32. 34.

496 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 24. proprobasse nemini probasse memini: Pk. — p. 426. v. 35. basses nemini: Mb (sec. m.). 283) quod defendit quod defendis: Omnes. 289) p. 427. v. 1. non hoc nec hoc: Omnes excepto Pk. 290) 7. §. 68. debent deberent: Pk. juri ciuili] iuris ciuilis: Pe. T. Ap, q. Ma.291) obtemperari non op.] obtemperare non op.: Pe, m. T. Aq. Ma. recte respondere respondere recte: Pk. male iudicari male iudicare: Pe. T. Ap, q. Ma, b. — tale iudicare: Pm. merito, quamquam a Lallemannotata quidem. Nuper Or. 2. uedo et alias de Codicum habitu terem Vulgatam reuocauit intesunt in errorem inducti. Klotz. gram; quod absurdi habet negatio, secundum Erf. edidit defendes, interrogationis forma tegere stueamque lectionem, pessimam, duit ; sed simul totam sententiam meo quidem iudicio, suo more impeditam languidamque effecit. partim defendit partim defensu¬ Conf. h. inf. §. 69. et ad c. 32,94.— rum se professus est in Praef. Caeterum in praefixa ualde dubia p. XXX. mihi est interrogandi nota post v. 290) Hanc lectionem, in Edd. uidebatur, quam Or. 1. et Klotz. ante lunt. 1537. uulgarem, ex addiderunt, Schützius omisit. Erf. Klotzius, nescio qua ratione, 288) Quod Beckius attulit pradenuo recepit, abnuente Orellio. uarum lectionum nouum speci-Est etiam in Vindobb. A. B. apud men « non probasse memini », in¬ Iordanum l. I. p. 9. ueni in Edd. Junt. 1515. et 1537., 291) Sic Erf., Oxx. plerique Ascens. 1527. Camerar. 1540. et Iordani (I. l.) Vindob. A. 289) Item Oxx. et certi Codd. Quod quum ferri non posset, omnes praeterquam Erf., in quo iam pridem praefixa Editiones ocest defendes. Vulgatam illam tucupauit, nuper a Klotzio quoque entur etiam Edd. meae ante Lamretenta. Sed in Edd. Ven. 1472. binum, praeterquam Rob. Stephan. 1480. 1499. habetur iurisconsul¬ 1543. In his est praefixa, ut tis, eamque lectionem Or. 2., deinceps in plerisque. Quam reintelligenti, ut opinor, iudicio, tinuerunt etiam Garaton., Ern., redintegrauit. Beck., Schütz, et Or. 2. Nec im-

497 in oratione pro A. Caecina. Cap 24. aliud iudicari aliud iudicare: Omnes excepto p. 127. v. 10. Pk. (In T. pr. m. aliquid pro aliud.) 292) §. 69. sin aliter si aliter: Pm. T. Ag. Ma. 13. iudic. est non potius iudic. potius: Ma. — iu¬ — 15. dic. est potius: Reliqui omnes. 293) si ut Man. sicut Man.: Pe, k, m. T. Ap. Ma. — — 16.17. sic ut Man.: Mb. 294) ut hoc doceret ut doceret: Ma. 18 perit, hominibus auctoribus perit, auctoribus: 21. Mb. Cap. 25. §. 70. reuellit refellit: Pe, m. T. Aq. 295) 22 sin peritis si imperitis: Pe (pr. m.). Ma. — is 24. imperitis: Pm. T (pr. m.). Ap (in margine ad v. is : « sin."). si peritis: Pe (sec. m.). 296) uobis nobis: Mb (sec. m.). 26. 292) Vulgare hoc mendum hapareat, uniuersum h. loci intelbent etiam Erf., 6. Oxx. et d. Vinlectum in exemplaribus, unde dobb. A. B., et bis quidem omnes Codd. nostri sunt transscripti, turexcepto Vindob. A. batum fuisse. Cf. ad. c. 27, 77. c. 293) Item Erf., 6. Oxx. et Vin-34, 99. dobb. A. B., Edd. 3. Ven. Ascens. 294) Haec mendi figura notatur 1511. Sed iam in lunt. 1515. Ald. e Vindobb. A. B., illa e 4. Oxx., 1519. Ascens. 1522. 1527. 1531. et quorum quintus: sit ut. Corredeinceps suppletum est non ; - ctum, ut opinor, ab Aldo 1519. quod nuper Klotz. (conf. Praef. 295) Sic 4. Oxx. et Edd. meae p. XXX. seq.) et Or. 2. denuo ante Aldum, et quaedam postea, eiecerunt, sententia in interrogaueluti Sturm. 1544. tionem conuersa. Hoc autem con¬ 296) In Oxx. eadem occurrunt silium, ut paullo tolerabilius sit h. omnia; Erf. (uulgarium mendol. quam sup. §. 67., haudquaquam rum hac parte particeps pleroexpeditum mihi uidetur, quum rumque) habet alterum, dd. Edd. praesertim ex caeteris mendis ap¬ Ven, autem tertium. Semestria, Lib. II. 32

498 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 25. p 427. v. 28. exploratum explorato: Pm. T (pr. m.). Aq (pr. m.). Ma. possit esse — unum omnibus Desunt in Pk. 32. §. 71. interponi imponi: Omnes. 297) 34. testem tamen aut tab.] testamentum autem tab.: Pk. — testamentum aut tab. : Reliqui omnes. 298) — 35. nihil est nihil nihil est: Mb. 37. aggrediatur aggrediar: Pm. Ma. — 37.38. digitum proferat proferat digitum: Pm. 38. §. 72. potest dici est pro te dici: Pk. pro te est dici : Reliqui omnes. 299) 40. cogitatum creatum: Omnes excepto Pk. 300) hoc non potest hoc non potest esse: Omnes.30) p. 428. v. 1. cui filius agnatus sit cui filius agnatus non sit: Pk. — cuius filius ac natus sit: Pe (sec. m.). — cui filius ac natus sit: Reliqui. 302) 303) — 2. huiuscemodi huiusmodi: Pk. Ma. uauerunt. Sunt praeterea conie¬ 297) Etiam reliqui noti, sicut cturae, P. Fabri una : testem, alte¬ Edd. ante Lambinum, qui praera Manutii: testem tamen. Hanc fixam e coniectura Hotomani reautem recte, ut opinor, Or. (1. cepit et plerisque probauit, reliet 2.) recepit cum Klotzio. quis, ueluti Grutero, Ernesto (in 299) Etiam caeteri noti. Cor-Claui demum), Garatonio ita refragantibus, ut nemo tamen le rectum non ab Aldo (1519.) prictionem imponi solide defenderit, mum, sed iam in lunt. 1515. 300 et 301) Etiam reliqui noti aut aptis exemplis confirmauerit. et Edd. meae ante lunt. 1515. Neque Or. 2., quum denuo scri¬ 302) Beck. e 4. Oxx. notat: al psit imponi, illa, quae Beckius natus pro agnatus. Sed Erf. cum contra disputauerat, redarguit. — nostris : ac natus, et ita Ascens. Klotz. tacite retinuit praefixam. 1511. — Ven. 1472. 1480. 1499. 298) Etiam Erf., denique noti natus. — lunt. 1515.: agnatus omnes et Edd. meae ante Lambinum. Hic e coniectura Hotonon sit. Correxit Aldus. mani edidit testimonium, quod 303) Sic ante Gruterum e meis solus Camerarius 1540. Ern., Beck., Schütz., Leclerc, serin 499 oratione pro A. Caecina. Cap. 25. quo maius quo minus: Pe, k. T. Ap, q- Ma, p. 428. v. 3. b. 304) sanctiusque sciusque: Pe. T Chic correctum in margine). Ap, q. Ma. — sanciusque : Mb. ne pretio quidem corr.] pro pretio quod corr.: Pk. — de pretio quidem corr.: T. — de pretio quod corr.: Reliqui. 305) eiusmodi huiusmodi : Ma. potuisset potuistis: Omnes. 306) §. 73. — ob hoc ab hoc : Pe (pr. m.), m. T. Aq. Ma. hoc: Mb (pr. m.). retinendam retinendum: T. Ap. Ma, b. Cap. 26. 307) quod enim est Sic omnes. 30 neque perfringi pot. neque nec perfringi pot. nec: T. « giebt es ein bürgerliches Recht ? » 304) Sic in Erf. et 4. Oxx. et Quo consilio totam oratoris senin Edd. meis ante Junt. 1515. 305) Alterum in Erf., tertium tentiam subuerti palam est. — Satis uitiose etiam Wolff. et Osianin 5. Oxx. et in Edd. modo dictis. 306) Praeterea Erf. et 6. Oxx. der: « Denn was für ein Recht ist «das bürgerliche (Os.: Rechtl ? ein et Edd. eaedem. In 3. Ven. : quod « Recht dass rel. — Quippe ius ci¬ (pro quidem) scire potuistis. — Praefixam nuper Klotzius reliquit, uile non opponitur alii iuri, sed quasi prae caeteris rebus omnibus atque coniectura admodum comextollitur. Itaque multo uerius moda et probabili substituit potuit Leclerc. : « Oui, tel est le droit is, etiam Orellio gratum acce¬ « civil » rel. — Si quis maluerit ptumque. Pronominis is post iste uel ille repetiti exemplum attulit Quid pro Quod, uid. Ramshorn. Gramm. Lat. §. 159. p. 563. seqq. Tuscul. I, 32, 78. (Praef. p. XXXI.) P. Faber coniecit unum pro enim, 207) Beier, ad II. de Off. 8, 30. « Propter sensum transponendum, ut praecedenti sententiae haec « Quod est enim —? Denn wo iungerentur. Quod neque commo¬ — 9.10. 8.

500 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 25 sese habere se habere: Pm. p. 428. v. 12. 14. §. 74. habere bene partum habere partum: T. Aq. Ma. — bene partum habere: Pk. quae quum omnia tua iure mancipii sint Sic omnes, nisi quod in Pm. est mancipi. 308) diorem efficere sensum neque uul¬ Sed cum magnam seqq. — Leclerc. : aquae tum omnia t. i. m. gari illi Codicum lectioni retinendum lucem afferre uidetur. us. » — Orellius (1. et 2.) corru-Caeterum quod e Cod. lannoct. ptelae notam affixit, ac vv. quum notari solet « Hoc enim est», in omnia, ut in quibus omnino alisola Ed. Tunt. 1515. inueni. quid latere uideretur, retinuit. 308) Communis haec scriptura Klotzius, interpungendi artibus contentus, talem exhibet contex-Codicum, quorum certa quidem tum: quae, cum omnia tua, iure est notitia, omnium seruatur etimancipi sint. Cuius commenti qui am in Edd. meis ante Lambinum. uelit mysterium cognoscere, ad¬ Sed non sine caussa magna est — notationem, quaeso, inspiciat. Criticorum dubitatio, certe summa Iam ut P. Fabri illa coniectura emendandi solertia. Hotomanus sit acutissime et excogitata et arconiecit: aquae tua communi iure gumentis exemplisque (quibus ad¬ « m. s. » ; Lambinus, ex uestigiis antiquae scripturae, edidit: aquaedo pro Cluen. c. 19, 52. extr.) fir¬ « cumque tua i. m. s. » Manutio mata, tum etiam quae Lambino placuit : « quae lumina tua i. placuit, satis idonea putetur, « m. s. » ; Pantagathus coniecit: nam reliquas nihil moror —: ta¬ « quamquam omnia t. i. m. s. » ; P. men ingenue fateor, mihi de ge¬ Faber : « quae communita iure nuina Tullii scriptura haudquaquam liquere. Illud neque ualde «m. s. » ; Guilielmius uoc, quae mihi arridet nec plane contemdelendum censuit. Graeuius prinendum uidetur, quod Garatomus, ni fallor, tentauit eiicere nius tentauit : « An tandem sanus uerba quum omnia tua, eaque « est locus, et quae cum omnia Ernestus et Beckius uncis inclu¬ « exponi debet, cum haec omnia? serunt. Schützius suadente Beckio « Est quidam in hac locutione deleuit quum omnia, tamen con¬ «lotoriquóg, qualem obseruasse iecturam adiecit : « quae tua iure « mihi uideor ad Act. I. in Ver¬ « hereditatis aut mancipii sint » ; « rem 9. (§. 25.) » Conf. inf. c. cui nescio cur Beierus scripserit 32, 94. vs. Qui colonus rel. fauere in II. de Off. 23, 81. vv.

501 in oratione pro A. Caecina. Cap. 25. parum sit communitum pari tum communitum: p. 428. v. 16. Omnes; modo in Pm.: comminutum. 309) quae decentissime quia decentissime: Omnes 18. excepto Pk. sunt sint: Mb. 19. uenit unicuique uestrum uenit unicuique nostrum 20.: Pk. Aq (sec. m.). 310) et a legibus et legibus: Pk. 21. at usucapio aut usucapione : Omnes. 311) 24. sollic. ac periculi sollic. At periculum: Pk. 25. sollic. ac periculum: Reliqui. 312) 309) Etiam in 5. Oxx. est pari 310) Sic etiam Cod. Iannoct. tum; in Erf. : parietum. Inuenio cf. Garat.) Edd. 3. Ven. Iunt. praefixam in Edd. meis omnibus 1515. Lambin. — Erf. : unicuique inde a lunt. 1515. — In Ascens. nostrum uenit; quod Klotz, et Or. 1511. deest sit (in margine neintegrum 2. receperunt. Mihi alscio quae uarietas adiecta). Sed terum, quod sola Erfe, auctoriin Ven. 1472. 1480. 1499. sic : tate constat, in hac praesertim si partitum si comminutum ius orationis parte, plane dubium est, (modo in postrema: partium; alterum haud improbabile. Denique nouam ilerr. typ. — 311) Etiam Oxx. plerique et lam Orellii (2.) coniecturam, ui¬ Ed. Ascens. 1511. (non Venn.). delicet pro sit legendum esse est Erf.: at usucapione. quum h. l. tum paullo superius 312) Vulgaris haec Codd. (Oxx. («incertum est »), qua nihil potquoque) lectio habetur in Ascens est esse probabilius propter illud 1511. 1522., tum in Ald. 1519., potest, quod sequitur (eadem rarara postea, tamen est in Sturm. tione at nulla auctoritate a Lam-1544. — Ven. 1472. 1480. 1499. bino et Schützio in possit mutaac periculorum; quod ita Graetum) ; Maduigius ad III. de Fin. uio, Garatonio, Orellio (1.) pla¬ 17, 58. non solum iudicio suo, cuit, ut simul v. litium delencerte grauissimo, comprobauit, dum esse censerent. Contra Klouerum etiam aliis exemplis notae tzius (Praef. p. XXXI.) profitetur, st (h. e. est) in v. sit corruptae nullo dubio praefixam se retinecollectis ualide confirmauit. Conf. re, quam sanam iam iudicat Or. inf. ad c. 36, 104. vs. offend. sit. 2. — Parum mihi exploratum est.

502 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 26. p. 428. v. 26. auct, harum rerum auct, rerum: Pm. T. Ap, q. Ma. 27. a iure iure : Omnes. 29. §. 75. saepta scripta: Pm. T (pr. m.). sed etiam Omnes. 213) 30. dimittitur dimittetur: Omnes (T. et Aq. pr. m.). — amittetur: Aq (sec. m.). 3.) Cap. 27. 32. nos non obtinebimus non obtinemus: Pk. nos non obtinemus: T'(sec. m.). Mb. — nos non obtineamus: Pe, m. T (pr. m.). Ap, q. 315) Ma. 33 ui armatis ut armatis: Pm. T. Ap, q. Ma, b. deiectum — hominibus Desunt in Ma. ita ferret ita feret: Pm. Mb. — ita fert: Pe. p. 429. v. 1. ita terre : T. Ap (ae), q. Ma. 3. §. 76. bona, fortunae bonae fortunae: Ap. 16) possessionesque Sic omnes. reuocabuntur reuocantur: Omnes. 317) 313) Solus Erf.: uerum etiam, uelut Leclercius et Osiander maquod Klotz, et Or. 2. primi rele confuderunt. Wolffius ambiguo cepere. tutus. 314) Ex Oxx. notatur: dimit-316) Primi Klotz. (conf. Praef. tatur. — Erf. cum nostris: dip. XXXI. seq.) et Or. 2. ex Erf mittetur; et ita Edd. Ven. 1472. addiderunt v. omnium, nec du¬ 1480. 1499. Hoc Klotz, recepit, bito, quin egregia sit ea lectio Or. 2. non item, quem sequor. emendatioque ac perutilis. Conf. 315) Rumpf. I. I. p. 12. seq., inf. c. 28, 81., sup. c. 13, 38, et quo contextum h. §phi inde a quodammodo c. 14, 40. principio capitis aduersus Tisli¬ 317) Etiam Erf. et Ox. p. (fornum aliosque tueretur, uerissi tasse plures Oxx.) et Edd. meae me exposuit sententiam, quam noante Aldum 1519. stris diebus interpretes quidam,

503 in oratione pro A. Caecina. Cap. 27. constituetur constitueretur: Pm. T. Ap, q. Ma, b. p. 129. v. 4. praescribetur praescribere: Ap. Mb. — perscribere: Pm. T. Aq. Ma. contendes contendas: Pk. 6. deieceris delegeris: Pe, m. T. Ap, q. Ma. 313) in pr. restituas in pr. restituatur: Pk. — in pr. restituat: Pm. T. Ap, q. Ma. 319) cum armata cur armata: Pm. 8.9. restitues: tum ius et aequum uos statuetis esse uim in caede solum esse non etiam in animo et libidine; nisi cruor restituis tu res si equos uestes si uim non in caede solum sed uersantibus omnibus paene Codd., 318) Itidem Erf. et 6. Oxx. et mutarent (conf. h. sup. ad c. 17, Edd. Ven. 1472. 1480. 1499. et 49. p. 477. not. 202. Adde ex aliae Vett. apud Beckium. Sed or. pro Quinctio c. 19, 62. c. 29, deieceris ante lunt. 1515., quam 90., h. sup. p. 242. et. p. 267.), primam dicunt, habet Ascens. eos h. l. tam tenaces illius uerbi 1511. — Quid ergo est? lectiofuisse. Caeterum in scripturae nem illam olim abiectam, etiam illo genere antiquo quanta est nuper ab Orellio et Klotzio repusimilitudo inter litteras I et L diatam, resuscitauerat Graeuius, (conf. Garaton. ad h. l.), tantam atque Garatonio et Beckio adiuinuenies etiam inter C et G; mouantibus intentissime defenderat. do inspicias Alphabeta a Maio Mihi autem neque fidem faciunt proposita in Fragm. or. in Cloexempla, praesertim quod e Cidium et Curionem etc. Mediolani cerone petitur (in Vatin. c. 14, 1814. 8. — Eadem quaestio reubi 34. conf. Orell.), neque incurrit inf. c. 30, 87. Conf. ad c. telligo, cur v. deiicere, propri¬ 28, 79. not. 338. um et quasi legitimum, certe in 319) Erf. duce vv. in praediinterdicto interpretando imprimis um primi Klotz, et Or. 2. ante v. necessarium, quo per totam oradeieceris transposuerunt, ut cum tionem usus est, repente orator v. ingressum coniungerentur: hic primum fastidierit (conf. Or. si non necessaria, at ualde proin 1. nota). Deinde mirum sane, babili ratione. Conf. Klotz, in qui sine ulla religione in or. pro Praef. p. XXXII. Quinctio v. legi in ieci etc. ter, ad¬

504 Cap. 11. De uarietate lectionis Cap. 27. p. 429. v. 8.9. etiam in animo libidinis nisi cruor: Omnes. (In Pe: aequos et incedae.) 320) iniuria eum dici deiectum esse, q. proh, sit; nisi 10.11. ex e. lo., ubi uest. impresserit iniuriarum delictum esse q. proh. est libidinis nisi ex e. lo. ubi uest. ita presserit: Pk. — iniuris delictum esse q. proh, sit libidinis nisi ex e. lo, ubi uest. ira presserit: Reliqui, nisi quod in Pe. et Mb. habetur ita pro ira. 321) 12. §. 77. Juris igitur retineri sententiam iuris retinet sententiam: Omnes, tantum Ag.: retinere. 322) et aequitatem et equitatis: Mb. oportere; an uerbo ac littera oportere libidinis 12.13. uerbo ac littera: Omnes (in T. pr. m. fuerat: oportet.). 323) utrum utilius esse uideatur ne uiliores esse uideatur: Pe (deinde sec. m. uideantur.). — et uiliores esse uideantur: Reliqui, nisi quod in Ma. deest v. esse. 324 320 — 24) Vulgarem illam Codd sententiae magis quam uerbis Tullectionem habent etiam Edd. Ven. lii extricandis inseruiant. Quas 1472. 1480. 1499. (modo deest v. h. I. enarrare omnes longum et esse post delictum, et in prioriinutile est, quum praesertim cuibus est ane uil. e. uideatur », in uis praesto sint Garatonius, Betertia ene uil e. uideantur »). ckius, Orellius, qui de ea re con¬ Item Ascens. 1511. (at ita pro sulantur. (Adde quod Rau. I. I. ira). Neque aliter Cod. Erf. (nisi Lib. I. p. 71. habet: « Haud scio quod impresserit pro ira presse¬ « an etiam melius legatur: an ad rit); et simillima est, quam Beck. « verbum ac literam ius omne torexhibuit, uarietas. Coniecturae, « queri. »). Sed iuuat recentissimas quae in Edd. (inde a lunt, 1515.) coniecturas duas, pristinae totius comparent, prius in singula uerloci scripturae resuscitandae aeba sunt directae, mox tales, ut que destinatas, integras exhibere.

505 in oratione pro A. Caecina. adest is adest: Mb. — abest is: Ma. quod et ipse quod ipse : Pk. — quo et ipse : Pm. Ap. Ma, b. praesentis praesenti: Omnes. auctoritati auctoritate: Pk. Mb. non oportere non oporteret: Pe (pr. m.). non oportet : Reliqui excepto Aq. 325) non uereor uereor: Omnes. Nimirum sic edidit Klotzius: stu « deici neminem posse ; iuris, re¬ «igitur, si aequom est esse vim « tineri sententiam et aequitatem « non in caede solum, sed etiam « plurumum ualere oportere, lu¬ « in animo, ibi dicis, nisi cruor « bidinis, uerbo ac littera ius om¬ «'appareat, vim non esse factam, «ne torqueri. Uos statuite, recu¬ «si verum est deiectum esse, qui « peratores, utra utilior esse ui¬ « deatur. » « prohibitus sit, ibi dicis, nisi 325) Nominatim Codex nullus « ex eo loco, ubi vestigium im¬ « presserit, deiici neminem posse. affertur, ubi v. Non inueniatur, « §. 77. si iuris retinere sentennec credendum est Lallemando « tiam et aequitatem plurumum adnotanti : « . . . particulam ne¬ « valere oportet, ibi dicis verbo « gantem . . . seruant codices no¬ « ac littera ius omne torqueri. « stri. » In Edd. non comparet an¬ « vos statuite, recuperatores, utra te lunt. 1537. et Camer. 1540.; ab¬ « verior res esse videatur. » — est etiam a R. Steph. 1543., Lamb. Quo de commento sententiam nuetc 1566.. Sed recentiores supper tulit Maduigius in Praef. ad plendum censuerunt plerique, Ed. librorum de Fin. p. XLVIII. ueluti Graeu., Lallemand., Garaseq., haud iniquam, mea quiton., Beck., Schütz., Wolff., Ledem opinione, ut qui nouam siclerc., Klotz. — Interrogatio, cumul hanc coniecturam, quam neius ope Or. 2. more suo rem exscio ingeniosiorem dicam an elepedire studet, propter sententiam, gantiorem, in medium protulerit: quae sequitur (Quapropter rel.), « luris haec uox est, esse uim uel maxime hic displicet. Illud « non in caede solum, sed etiam omnino reiiciendum uidetur, quod «in animo, lubidinis, nisi cruor refert amicum quendam sibi sug¬ « adpareat, uim non esse factam; gerere, sine interrogatione ita ex¬ «iuris, deiectum esse, qui prohiplicantem: « Veretur, ut astute «bitus sit, lubidinis, nisi ex eo « dicit, ne nimia et prorsus in¬ « credibilia dicat, praesertim apud « loco, ubi uestigium inpresserit, Cap. 27. p 429. v. 15 17. 18 p. 439. v. 1. 2.

506 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 27. prudentiam prudentia: Ma. p. 430. v. 4. §. 78. promptam expositamque expositam promptamque 7.: Pk. iustus et bonus uir est iustus ac bonus uir est: T. 326) solum quaedam solum: Pk. 10. nata uideatur nata esse uideatur: Pk. quidquid inde quod inde : Pk. 11. purum liquidumque te Sic omnes. 327) 12. 13. §. 79. nostrae defens. uestrae defens.: Mb (pr. m.). 328) « recuperatores ICtis minus faparenthesi esse legenda, reficta, « uentes (?). Deinde fingit, se mouti dicit, interpunctione locum « deste de eo loqui, quapropter sic deformasse : « . . . tardaret. « hoc tantummodo dicam, sed in « Cuius auctoritati d. e. a. i. c. c. « eo ipso laudes eius cumulatissi¬ « n. non oportere, non uereor de « me exaggerat. » — Mirum hercle « tali uiron rel. astutiae genus ! tum incredibile 326) Ex uno Erf. Klotz. (conf. profecto, oratorem ita h. I. uerba Praef. p. XXXII.) et Or. 2. cum facere, quasi praesentiat, minus Graeu. 3. edidere: iustus est et bene recuperatores de Aquillio bonus uir. Probabile. existimare. — Utique pernecessaria 327) Ex eodem primi Klotz. mihi uidetur negatio. Quid ergo (conf. ibid.) et Or. 2.: purum est? In mentem alicui ueniat, in te liquidumque. Probabile. — In antiquo fortasse exemplari, quem¬ Edd. Ven. 1472. 1480. 1499. deest admodum saepe in uerbis senv. te. tentiisque separandis erratum est, 328) Haec lectio, caeteroquin post v. nimium interpunctum, a Codd. et uetustissimis Edd. deinde vv. Non oportet (nam sic plane aliena, habetur tamen in in plerisque habetur pro oportemultis Edd., ueluti in Junt. 1515. re) cum sequentibus coniuncta Ascens. 1527. 1531. Heruag. 1534. fuisse; tum facillime potuisse al¬ Seb. Gryph. 1536. Junt. 1537. Caterum non (ante uereor) elidi mer. 1540. R. Steph. 1543. Sturm. — Caeterum quasi superfluum. 1544. Ald. 1546. Oliu. — Nata in transitu illud commemorabo, nullo dubio e perturbatione sen¬ Leclercium, quum (ad Osiandri tentiae sequentis, et hodie ab modum) non intelligeret, vv. nam omnibus merito reiecta. ipso praesente — tardaret pro

507 in oratione pro A. Caecina. aliquem contra aliquid contra: Omnes. 329) sentire quum dicatis sentire dicitis: Pk. sentire dicatis: Reliqui. 330) meum auctorem pro me cum eum auctorem uos pro me: Omnes. 331) uestrum non nominetis uestrum nominetis: Pk. — nostrum nominetis: Reliqui; sed in 332) Ag. v. nominetis a sec. m. expunctum. « non nominetis, quem uos aliquid 329 — 32) Vulgaris illa Codd. « contra me sentire dicatis » : et scriptura extat etiam in Erf. et, ita edidit. — Sequitur Or. 1., ut uidetur, in Oxx. Item apud cuius coniecturam habes in prae¬ Lambinum (1566.) et in anteriofixa. Or. 2. : « miror cur uos ribus Edd, meis, nisi quod ue¬ « aliquem (uel magis: aliquid alistrum legitur in lunt. 1515. As- « quem) contra m. s. dic. c. e. cens. 1527. Seb. Gryph. 1536. Junt. « auct. u. p. me appelletis, ue¬ 1537. Camer. 1540. R. Steph. 1543. astrum nominetis » : hoc in tex¬ Sturm. 1544. Ald. 1546. Seruatur tum recepit, illud non item. a recentiorum quoque plerisque, Ante vv. uestrum nominetis iuquicquid coniecturarum tentaue¬ — bet cogitatione supplere: sed. rint. Nam coniecit Lambinus: Klotzius conseruat Vulgatam, ac « miror cur uos quem aliquid contacet. — Mihi, ut dicam, quid «'tra me sentire praedicetis, eum ipse sentiam, credibile est, sic « pro me sentire dicatis, cur quem fere Tullium scripsisse : « ... mi¬ « auctorem meum appelletis, ue¬ «ror, cum uos aliquem contra «strum nominetis. » — Ferratius « me sentire dicatis, cur meum (Epp. IV, 10, 4. p. 283.) : « mi- « auctorem uos pro me appel¬ «ror cur uos aliquid eum contra «letis, nostrum nominetis, ue¬ « m. s. d. c. e. a. u. p. m. a. no. — Quae «strum non nominetis. » Lallemandus: « nominetis. » — scriptura quo facilius intelligatur « miror cur aliquem contra m. s. quemadmodum in Vulgatam no¬ «d. q. e. a. u. p. m. a. no. nomistram corrumpi potuerit, age ue¬ « netis. » Adiicit : « Hanc lectioro fingamus, in uetusto quodam « nem in pluribus firmat codex e exemplari talem h. loci speciem « nostris optimus » : — quam uefuisse : re, uarietas Parisiensium, quam ILLUDAUTEMMIRORCU dedi, declarabit. — Schützius: UOSALIQUEMCONTRAME « miror quum eum auctorem uos SENTIREDICATISCURM « pro me appelletis, cur uestrum Cap. 27. p. 430. v. 14. 15.

Cap. 27 p. 430. v. 16 508 Cap. II. De uarietate lectionis quid ait iste uester quid aut iste uester: Pm. Aq. Ma. — quid aut iste aut uester: T.333) Omnibus quidquid Omnibus quidque: Pe, m. T. Ap, q. Ma. (compendio in 5.) — Omnibus quidque quid: Mb.334) et Or. 2.; — noster (mala conie¬ EUMAUCTOREMUOSPRO MEAPPELLETISNOSTRUM ctura e peiore loci intellectu or¬ NOMINETISUESTRUMNO ta) est in Edd. Ven. 1472. 1480. NOMINETIS 1499. Ascens. 1531. Heruag. 1534. Quippe hunc scribendi distinguen¬ Lamb. 1566. Grut., Merouvill dique modum nihil habere no¬ (1684), Ern., Lallem., Leclerc. 334) Vulgarem illam lectionem ui inusitatiue, ex antiquae scri-Omnibus quidque habet Erf., et pturae speciminibus, quae Maiuidendum ne etiam Oxx. plerius et Peyronus exhibuerunt, paque. Item Ed. Ascens. 1511. In lam est. — Superest ut singulare reliquis meis ante Lambinum ubiquoddam Rumpfii consilium commemorem, quo (parum prospeque inuenio Omnibus quidquid, sicut in Pk. — Sed pro Omnibus re quidem) tentauit non emendare Vulgatam sed interpretari. iam Hotomanus coniecit Quibus, eamque coniecturam apte defen-Nam sic existimat (l. I. p. 14.) omnes h. loci difficultates eui dit, allatis praecipue uerbis h. tari, «si v. uos pro Accusatiuo or. e c. 28, 81. « spectari, quo «subiecti habeas, neque cum di¬ « consilio et qua sententia, non «catis, sed cum sentire coniun¬ « quibus quidque uerbis esset a¬ « gas, ita ut hic sit sensus : cum actum », et e c. 20, 58. « quia « Aquillium, quem defensionis « non quibus uerbis quidque di¬ « mede auctorem esse dicitis, quem « catur, quaeritur, sed quae res « itaque ego appellare debeam (pro «agatur. » — Lambinus (1566.) «me), uos appelletis; mirandum sic edidit : « Quibus quicquid uer¬ « sane est, cur diutius mihi oblo¬ « bis actum pron. q. sit spectari « quamini, neque concedatis, Cae¬ «conuenit. » — P. Faber autem « cinam ui depulsum eumque igicommode docet, Ciceroniani mo¬ «tur restituendum esse in fundum, ris fuisse, eiusmodi formulas cum « quem Aebutius sine ullo iure ellipsi quadam proferre. Quae « sibi arrogauit. » simul tuendi v. Omnibus caussa 333) Vester etiam in 6. Oxx. attulit loca Gellii (XX, 10. vs. habetur atque in Erf., modo in « in ea re omnibus uerbis uinhoc: uester iste, quod merito, ut « dicare ») et Val. Probi (Ed. opinor, receptum est a Klotzio Gothofred. 1622. p. 1475. b. vs.

509 in oratione pro A. Caecina. Cap. 28. Conueni ego conuenit. Ego: Omnes. 335) non neminem non nominem: Pk. Mb.336) quo uos auctore Sic omnes. 337) ueritate quam Criticorum existi¬ « Eius hac omnibus lege nihilum matione eadem caussa et ratio « rogatur »), ea prius ipsa a corest atque praecedentis, tantumruptelae suspicione debuit uinmodo h. l. praefixa etiam maiore Recentiores maximam dicare. — Codd. numero (praeter nostros partem praefixam cum uett. Edd. Erf. et 4. Oxx.) confirmatur. Exconseruarunt, ueluti Ern., Laltare dicitur etiam in Ven. 1483. lem., Beck., Leclerc. Sed Lallem. (1472.: nominem, 1480. et 1499.: coniecit : « Quibus quidque uer. nomine). Lambin. (1566.) edidit : « ac. pron. q. sit, spectari conuepossum nominare non neminem. — «nit. » — Schütz. edidit : « Omni-Lallem, coniecit: pro me nomi¬ « bus, ut quidque uer. ac. pron q. Conf. notam praeced. nem. — Klotz, uul¬ « sit, ita ius esse. » — et Ferratii Ep. IV, 10, 4., qui garem Codd. scripturam (Omniita ueram lectionem defendit, ut bus quidque), incertum quo senpessimam simul proponat intersu, tacite secutus est. — Or. 2. pretationem. Quibus quidque rel., quod ue¬ 337) Erf.: nos, et sic Edd. rum puto. Ven. 1472. 1480. 1499. Junt. 1515. 335) Sic Erf. et caeteri noti, Merouv., Oliu., Ern., Leclerc. item Ed. Lambin. (1566.) et an¬ Certe hoc non ferendum. Sed teriores omnes, neque aliter plene illud quidem plane expeditum, raeque postea, quinetiam Ern., quod Beckius notat : « Non offen¬ Lallem., Beck., Leclerc. Veram le¬ « dere potest repetitum uos, quod ctionem e P. Manutii coniectura « altero loco (ante dicitis) cum habent Schütz., Or. 1. 2., Klotz. « constituere iungendum. » Vide¬ Quae citius hercle obtinuisset, licet posterius hoc uos P. Manunisi omnis h. §. tam lectione tius et C. Stephanus deleuerunt, quam interpretatione adeo peret sic inuenio in R. Steph. 1543. turbata fuisset, ut ne illud quiet [Ald. 1546.] apud Schützium; dem uulgo intelligeretur, praeter nuper Or. (1. 2.) et Klotz, cum Aquillium etiam de alio quodam caeteris retinuerunt. — Lambin. iurisconsulto mentionem inferri. (1566.) h. l. sic immutauit : « quo Hoc errorum genus prae caete¬ « nos auctore r. i. a. et def. cauris intente fouit coluitque Rumpf. asae in sententia constituere di¬ I. I. p. 14. seqq. « citis. » 336) Huius uarietatis tam re et p. 430. v. 17. 18.

510 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 28. p. 430. v. 20. probari probare: Pe, k, m. Ap, q (pr. m.). Ma, b. deiectum Sic omnes. 338) 21. mecum facere mecum facem: Ap. Ma. (Etiam p. 431 v. 1. in Ag. a sec. m. demum: facere.) 2. §. 80. uterer uteretur: Ma. 3 etiam illa materia aequitatis Sic omnes. 339) ab uerbo a uerbo: Pe, m. Ap. Ma, b. 340) ab scripto a scripto: Mb. aequitatis — aequil Desunt in Pk. bonique rationem boni rationem: Pm. T. Aq. Ma. ualuisse ualuisset: Pm. Aq (pr. m.). facere facerent: Omnes. 11.12. eo restitueretur — deiectus esset Desunt in Ma. deiectus eiectus: Pe, m. T. Aq. Mb. 341) 12. 14. is quomodo se is quom se: Pe. Ap, q. Ma. 338) Erf. hic quoque habet: et Beck.). Lectionem in pro etiam, quae est in lunt. 1515. (conf. delectum. Conf. sup. ad c. 27, 76. Or. 1.), nihil moror. not. 318. 340) Erf. quoque : «a uerbo 339) Male Hotomanus conieet ab scripto», quod uidendum cit: cetiam illa me tuerer aequi¬ «tate » ; ingeniose Pantagathus : ne etiam in Oxx. occurrat, quamuis nihil tradatur; sic est in Ed. « ex omni memoria antiquitatis. » lunt. 1515. At Ven. 1472. 1480. Quod quum in textum recepit 1499. : «a uerbo et a scriptis plu¬ Schützius, non sine captione adiecit : « Vulgatum ineptum est, quia ribus » rel. In Ascensianis et deinceps uulgo habetur praefixa. « dici non potest, materia aequi¬ « tatis aliquem demonstrare, ae¬ Klotz, et Or. 2. secuti sunt Erf. « quitatem saepe contra scriptum 341) Conf. sup. §. 5. p. 400. qualere debere. » — Contra P. Adde h. sup. ad c. 8, 23. et pro Faber haud inepte Vulgatam de¬ Quinctio c. 26, 81. c. 31, 98. (p. 257. et 271.) fendisse uidetur (conf. Passerat.

511 in oratione pro A. Caecina. Cap. 28. is cum se: Pk, m. Mb. — In Pe. v. se a sec. p. 131.v 14. m. suppletum est. 342) p. 432. v. 1 §. 81. placet tibi pugnare Sic omnes. 343) quod mihi uideretur quod mihi uidetur: Pm. T. Ag. Ma.34) quod a quid a: Pk, m. T. Aq. Mb. quod horum quid horum: Pk, m. T. Aq. Mb. quibus quidque quibus quicquam: Pk. non ante uenio Sic omnes. 346) quam recusaro qua recusaro: Pe (pr. m.). T. M. oportere nego obtineri posse nego Desunt in Pk. — In Ma. retineri pro obtineri. sententia et re Sic omnes. 346) quae continuo sequuntur, ad ad¬ 342) Oxx. 3. habent cum, 1. quoniam. — Edd. Ven. 1472. uersarios haud ambigue referan¬ 1480.: cum. — Ven. 1499. Astur, ac propterea multo sit procens. 1511. et lunt. 1515.: quobabilius, ad eosdem haec quoque modo is se. — In Ald. 1519. et referri quam ad Caecinae partem. in caeteris deinceps habetur prae¬ 344) Etiam Erf. et 2. Oxx. h. I. fixa. — De illo genere uarietatis habent quod, deinde bis quid, uide sup. ad c. 1, 2. p. 436. not. et sic Edd. meae ante Aldum Pro¬ (1519.), a quo uidetur esse praeet 8. inf. ad c. 29, 82. — fecto lectio cum etiam h. l. probafixa. Sed Klotz, et Or. 2. idonea bilis est, nec dubitarem secunratione quid ubique substituerunt. dum maiorem Codd. numerum 345) Lectio noua ex Erf., ueeam recipere, nisi me vv. «Sicut ita interdictum est » rel. in c. niam, perbona mihi uidetur ac merito a Klotz. et Or. 2. recepta. 29. pro Tullio paullulum retine¬ Conf. Illius Praef. p. XXXIII. rent. 343) Klotz, et Or. 2. ex uno Commendatur ea quoque re, quod Erf.: «pl. tibi nos pugnare» : uepost haec uerba non statim fit ad reor ne parum considerate. Nam uerborum contentionem transitio, quod ille in Praefat. p. XXXIII. sed reapse prius de integro recusatur. iniecit, sententiam illa uoce inserta commodiorem effici, mihi 346) Klotz. (conf. Praef. I. I.) contra uidetur, quum praesertim et Or. 2. ex Erf. : re et sententia, 0.

512 Cap. 11. De uarietate lectionis Cap. 29. p 432 v. 12. §. 82. Quoniam satis quomodo satis: T. — quando satis: Pk. — quom satis: Pm. Ap, q. Ma. cum satis: Mb.347) 3. praetor p. r. (populus Romanus): Omnes excepto Pk. 348) 16 alicunde aliunde : Omnes. (In Pe. postea correctum. 349) 17 restituisse te dixisti te restituisse dixisti: Pe.350) ex decreto Sic omnes. 361) 18. ad haec ad hoc : Pk. 19 gladio gaudio : Ma. Klotz. (Praef. p. XXXIII. seq.), sicut inf. habetur c. 30, 86. — Non nescio cur inuito Orellio. repugno. 351) Sic Codd. noti omnes. Sed 347) Oxx. H. S. : cum; in Quintil. I. l. legitur ex edicto, quum. Neque uideo, quid abmodo plerisque Codd. omittentisurdi habeat uulgaris haec Codd. bus v. ex, sicut in c. 19, 60. pro lectio; quamquam ne uarietatem Quinctio (conf. h. sup. p. 240. quidem Or. (1. et 2.) et Klotzius Apud Ciceroseq. not. 101.). — adnotauerunt. Conf. sup. ad c. nem h. 1. inuenio ex edicto in 1, 2. not. 8. et ad c. 28, 80. not. Ascens. 1527. 1531., Heruag. 1534. 342. Seb. Gryph. 1536. R. Stephan 348) In Edd. Ven. 1472. 1480. - 1543. Sturm. 1544. Ald. 1546. 1499. Ascens. 1511. et lunt. 1515. Lambino placuit interdicto. Ho habetur: Po. Ro. — Conf. h. sup. die constat, praefixam esse serad c. 8, 30. et c. 20, 65. pro Quin uandam, neque ego aliter senctio, p. 220. et p. 246. tio, modo Codicum potius aucto¬ 349) Itidem Erf. et 4. Oxx., Correritas me mouet (ut Ern. et Beck. tum Edd. modo dd. — - Conf. de se dicunt), quam quae de iuctum ab Aldo (1519.). ris necessitate Garatonius, Klo sup. ad c. 16, 46. tzius aliique disputauerunt. Quip¬ 350) Apud Quintil. IX, 3, 22. habentur vv. Restituisse — pe praeter c. 16, 45. h. sup. conf. esse ; Gai. IV, 166. 165. — unde plane constat, legendum Eadem quaestio recurrit h. inf. §. 84. esse dicti pro dixisti, et ita Beck. extr. et Schütz, ediderunt ac defendit

513 in oratione pro A. Caecina. Cap. 29. §. 83. confugis et de confugisset de : Pe, k, m. T. p. 432. v. 20. Ap, q. — refugisset de : Ma. — confugis de : Mb (pr. m.). 21. sit tum quum sit cum eum: Pm. Aq. Ma. iubebatur uidebatur: Pe (pr. m.), m. T. Ap, q. Ma, b. 23. mea mea est mea est: Pe. 352) 27. factam cui factam qui: Ma. 28. Istum locum Is tu locum: Omnes praeterquam §. 84. Pk. 30. intercludere Sic omnes. 353) 31. Non deieci sed eieci Sic omnes. 354) 34. sum deiectus sum eiectus: Mb. p. 433. v. 2 ex decreto Sic omnes. 353) §. 85. excogitasse In Mb. ad h. v. in margine : «coegisse." habeatur includere, qua de re hoc 352) De huiusmodi iterationiaddo, in Edd. 3. Ven. et in lunt. bus uide sup. ad c. 5, 14. c. 13, 1515. esse intercludere uis. 36., inf. ad c.36,104. ; et ad c. 11, 354) De critica h. l. quaestione 37.pro Quinctio. Conf. Quintil. IX, uide h. sup. p. 393. seqq. et ad c. 3, 28. — Etiam h. I. semel tan-13, 38. 23, 66. — Similium mentum v. med habetur in Edd. Ven. dorum exemplis, sup. allatis, adde 1472. 1480. et in Iunt. 1515. quod in c. 30, 88. h. or. Erf. habet 353) Ern. ex Ed. Waldarf., uti eiectus pro deiectus et in c. 7, 28. dicit, edidit includere uis, exempro Quinctio plures deiectus pro plumque, quod maxime miraneiectus. dum, Beckio et Schützio probauit. 355) In iisdem Edd. atque sup. Leclerc. ita frigidius esse iudicat, §. 82. legitur ex edicto, ac praeut v. uis tantum eiiciat; Or. 1. terea in Graeu. 3., Codicum nulla demum solide refellit, atque cum auctoritate, et h. l. ne Quintiliani Klotzio praefixam e Codd. intequidem. Qua de re uide sup. gram reuocauit (cf. Ed. 2. p. 463.) not. 351. Adeo dubitat, quin in d. Wald. Semestria, Lib. II. 33

Cap. 29. p. 433. v. 5. 6. 514 Cap. II. De uarietate lectionis non inuentorem nunc inuentorem: Omnes praeterquam Pk. 356) me non ad meam me ad meam: Pk. neque in hac ne ut in hac : Aq (pr. m.). — nec in hac : Aq (sec. m.). — neue in hac: Reliqui. 357) quam ego] In Mb. 70 ego a sec. m. superpositum est modo (m). interdixerit interdixit: Omnes. 358) sed de quo sed quo : Pe, m. T (pr. m.). Ap, q. Ma. quum interdixit non interdixit: Pk. — Ad v. interdixit Ap. in margine habet : « intererit. 359) nuo textui inseruit, eaque ratione 356) Hoc mendum (nam tale in Praef. p. XXXV.) defendit, ut cum plerisque semper existimaui statueret, vv. quaeri oportere non et hodie existimo, quamuis in a v. dicere sed a v. existimetis Erf. et 6. Oxx., tum in Ascens. pendere, hoc autem cogitatione 1511. 1522. et in Ald. 1519. hasuppleri et cum part, neue conbeatur), Or. 2. in textum reuocaiungi iuberet. Quo nihil hercle uit, Klotz, autem in Praef. p. potest excogitari absurdius. XXXV. praeclarum iudicauit et 358) Itidem Erf. et Oxx., ni uehementer commendauit. De fallor; tum Edd. meae ante Lamsensu taceo. Sed quod negat, binum (1566.) omnes, quinetiam Vulgatam librarii cuiusquam con¬ — Praefixam pleraeque postea. iecturae tribui posse, equidem merito retinuerunt Ern. (1773.), hoc refero, longe plura librario-Beck., Schütz., Leclerc., Or.1.2., rum oscitatione et incuria quam Klotz. coniecturis esse corrupta. 359) Sic Erf. — In Oxx. ui¬ 357) Sic Erf. quoque et apud detur praefixa esse. Sed h. I. Beckium Pall. et 5. Oxx., deinde habetur interdixerit in Edd. Ven. Edd. Ven. 1472. 1480. 1499. As-1472. 1480. (1499.: inter edixecens. 1511. Atque manifestissirit.) Junt. 1515., deinceps in caemum hoc mendum, iamdudum teris praefixa. Primus Klotz, redexplosum et abiectum, Klotz, dein 515 oratione pro A. Caecina. spectari expectari: Ma. sit facta uis sit acta uis: Pe, m. T. Ap, q. Ma. in qua re si qua in re : Pk. Cap. 30. §. 86. ecquid et quid: Omnes. 360) ad illud ad id: T. diligenter quaeso Sic omnes. 361) cognoscere recognoscere : Pk. sum id id sum: Omnes excepto Pk. 362) interdicitur interdiceretur: Pk. ex eo loco in quo esset: alterum, si ab eo loco, quo ueniret, ui deiectus esset: et horum ex eo loco in quo esset ui deiiceretur, alterum si ab eo loco quo ueniret: et horum: Pk. 63) ex eo loco quo ueniret et horum: Reliqui. lectionem (uidendum ne etiam in integrauit lectionem illam inter¬ Oxx. occurrat, quamuis nihil hadixerit propter Latinitatis istam beat Beckius) Klotz. (conf. Praef. suam quasi necessitatem (Praef. p. p. XXXVI.) et Or. 2. ex Erf. re¬ XXXVI.), de qua uide sup. ad c. stituerunt. Eam in alia Ed. nulla 10, 26. c. 19, 55. c. 22, 63. — At inueni nisi in lunt. 1515. (in Ash. l. conf. modo sup. §. 83. vv. cens. 1511. deest v. id). « quum — iubebatur. » — Nec 363) Vulgaris haec lectio tradimagis ferendum, quod Or. 2. retur etiam e 6. Oxx. (tantum in x. cepit intererit, et sic interpretaet ip. uoc. eo bis scriptum esse ditus est: «i. e. cum in controuercitur). Eadem est in Edd. Ven. « sia positum erit, de quo loco 1472. 1480. 1499. Sed in Ascens. « actum sit. » 1511.: « ex eo loco, in quo esset: 360) Conf. inf. ad c. 32,93. « alterum si ab eo loco quo ueni¬ 361) Klotz. (cf. Praef. p. XXXVI. cret et horum.» — Junt. 1515. Em. Tull. p. 18.) et Or. 2. secunet 1537. Camer. 1540. Sturm. dum Erf.: quaeso diligenter. 1544. sicut Cod. Pk. — Aldin. Haud improbabile. 1519.: « ex eo loco, quo ueni¬ 362) Vulgarem hanc Codicum Cap. 29. p. 433. v. 9. - 10. 11. 12. 13. 15. 16. 17. 19.20.

516 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 30. neque praeterea nec praeterea: Pk. p. 433. v. 20. deiecerit delegerit: Pe, m. T. Ap, d. Ma. 362) 22. §. 87. ex eo me loco deiecerit ex eo me deiecerit 22 23. Pk. — Desunt omnia in reliquis. 365) — 24. ex eo ex meo : Ma. 366) 25. ad haec duo ad hoc duo: Pe, m. T. Aq. Ma. 27. interdicto dicto: Ma. 28. Unde deiectus Unde eiectus : Ma. 57) Cinna] Cecinna: Omnes. 29. 68) Unde deiectus * 2) unde detecisti: Omnes. 364) Sic ex Erf. et 5. Oxx. etiam «ret: alterum, si ab eo deiectus h. I. Graeuius quidem et Beckius « esset et horum », quam Ascens. — 1522. et Crat. 1528. secuti sunt. ediderunt, at in uet. Ed. nulla Deinde Ascens. 1527. integram inueni. Qua de re uide supra ad c. 13, 49. not. 202., c. 27, 76. not. habet praefixam, item Ascens. 318., c. 28, 79. not. 338. — 1531. Heruag. 1534. Gryph. 1536. Adde not. h. seq. 365. R. Steph. 1543. Ald. 1546. Lamb. 365) Desunt etiam in 6. Oxx. et 1566. et deinceps, quod sciam, in Edd. Ven. 1472. 1480. 1499. omnes. — Nuper Klotz. et Or. 2. Ascens. 1511.— Deinde Junt. 1515. ex Erf. primi sic ediderunt : « ex — Pk. Praefixa apud Aldum et « eo loco, ubi fuisset, se deiectum deinceps. — Caeterum Erf. hic « (Erf. : eiectum) diceret; alte¬ « rum, si qui ab eo loco, quo uequoque habet delegerit. « niret ; et horum»; — quam scri¬ 366) Vide Beckii dubitationem pturam, quatenus tum notitia fuit, de Cod. x. iam Graeuius commendauerat, 367) Sic etiam 5. Oxx. (uix ali¬ Beckius uero, caeteris tacite reter Cod. x.) et Edd. meae ante pudiantibus, pro glossemate im¬ Lambin. 1566., exceptis Ascens. pugnauerat. Eam Klotz. in Praef. 1531. et Gryph. 1536., ubi iam p. XXXVI. seqq. apte defendit, legitur Cinna, sicut in Erf. nec dubito, quin etiam lectioni 368) Itidem Erf. cum Beckii illi, quam e Pk. exhibui, longe plerisque, et Edd. ante Lamb., sit anteponenda, quum propter paucis exceptis, uelut Ascens. sensum, tum quia in alia nulla 1531. Heruag., S. Gryph., Camer., aeque perspicuum est, quomodo in qui scripserunt: U. deiectus Caruulgarem corrumpi potuerit. Cf. bo. Quod quum alii contra hisup. ad c. 6, 16. p. 448. not. 57. storiae fidem esse contendissent,

517 in oratione pro A. Caecina. delecti Galli deiecisti Galli: Ma. 369) hoc uno uerbo Sic omnes. 370) §. 88. quo loco quo loco ui: Pe, m. T. Aq (hic expunctum). Ma, b. — In Pk. et Ap. incertum, iu an ui. 371) eo restitui eo loco restitui: Pk. aliqua ui hoc aliqua in hoc: Pm. T (pr. m.). Ap. Ma. II, 51. Certe huic coniecturae rursus Rumpfius I. I. p. 16. seq. ita adest praecipua quaedam a littedefendit, ut statueret, cladem rarum figura ac ductibus probabiducum Carbonianorum (Telesini litas. Nam si forte librarius alietc., quos Sulla uictos ad portam quis syllabam Tu pro pronomine Collinam ab urbe repulit a. u. 672.) haberet, facile intelligitur, quoad ipsum Carbonem imperatorem modo ex deiectitusci fecerit deiecie more scriptorum referri potuissti, quum praesertim d. mense; Appian. de B. C. I, 90. seqq. dum Caecina pro Cinna prius ir¬ Eutrop. V, 8. (Adde Appian. I. repsisset. Quid tandem si in ex¬ I. c. 67. 69. Liuii Epit. 79. ad a. emplari conspexisset deiectisttusci, u. 667.) Quod si emendandum h. e. deiecti sunt Tusci? Conf. esset, idem V. D. coniecit: U. not. seq. — Ern., Beck., Schütz., deiectus Carinas, iisdem locis ci¬ Leclerc. U. deiectus, Klotz. U. deietatis. — Lambinus edidit : U. decti; cum lacunae signo utrique. iecti Poeni, rem gestam repetens — 369) Sic etiam Ed. Ven. 1480. ex illis, quae Liuius XXVI, 7. Num olim fuerit « U. deiecti sunt seqq. ad a. 543. narrat. Conf. Phil. (st) Galli »? Cf. sup. not. 309. Panta-I, 5. Sen, de ira II, 2. — 370) Klotz. et Or. 2. ex Erf. adgathus : U. deiecti Samnites. Apdiderunt UNDE. Probabile. pian. l. l. c. 92. Liu. Epit. 88. — 371) Alterutrum habes in Oxx. P. Faber: U. deiectus Tarquinius, omnibus, ui in Erf. et in Edd. Liu. I, ult. — Beckius maluisset: meis ante Lambinum, exceptis U. deiectus M. Lepidus. (a. u. 676.) Ald. 1519. 1546. et R. Steph. 1543. Appian. I. I. c. 107. Salust. Fragm. Quid ueri possit in illis ductibus p. 223. (Gerlach.) Flor. III, 23. latere, nemo coniectura assecu-Eutrop. VI, 5. Liu. Epit. 90. — tus est ; certe neque v. iudices Buttmann. (in Act. nou. Soc. Ien. (Beck.) neque vv. deiectus sim T. I. p. 59., qui liber non est ad (Or. 1.). manum) : U. deiecti Tusci. Liu. Cap. 30. p. 433. v. 29. 31. p. 434. v. 1. 2.

— Cap. 30. p. 434. v. 3. 9.10. 10.11. 518 Cap. II. De uarietate lectionis in cuniculum Sic omnes. 372) qua aggressi erant qua egressi erant: Pe, m. T. Aq. Ma. — quo aggressi essent: Pk. oporteret oportere: Mb.373) Unde tu deiecisti] Unde deiecisti: Omnes. 374) deiectus est. Ut] deiectus. Ut: Omnes excepto Pk. quum ad patriam ad patriam cum: Pk. 375) subito reiectus subito deiectus: Ma.376) quum esset a. p. d. e. r. h. o. optaret ut Desunt in Pk. et Ma. in eum se fort. in eum si fort.: Pm. T. Ap. Ma, b. — si fort. in eum: Pe. — in eum scilicet fort.: Pk. 372) Merito repudiatur lac. ante Aldum (partim etiam postea) Gronouit coniectura colliculum speciem praebet uarie corruptam, (Drakenb. ad V. Liu. 47.). Conf. sed etiam hodie uidetur tam in¬ Phil. III, 8. et ad n. I. Garat., terpretum (conf. Wolff., Osiandr., Beck. Leclerc.) intellectu quam Editorum 373) Sic Graeuius cum Ascens. interpunctione laborare. Quippe 1511. 1527. 1531., Heruag., Seb. sic distinguo : « Hoc enim intel¬ Gryph. (1536.), Camer., R. Steph. « ligitur (h. e. das ist verstanden) : (1543.), Ald. 1546. etc. — Sed « UNDE DEIECISTI, siue ex quo lo¬ Ern, et deinceps caeteri recte Vul¬ «co siue a quo loco. Eo RESTIgatam retinuerunt, modo malim «TUAS. Hoc iam simplex est: in lenius interpungendi genus ante ceum locum restituas: siue ex vv. non, opinor, ne v. oporteret « hoc loco » rel. a part. ut nimis diuellatur. 375) Quicquid de ea lectione 374) Sic Erf. et 5. Oxx. et Edd. statuatur, certe non debuerunt meae omnes ante Lambinum, tan¬ Ern. Beck. Or. Klotz. sic distintum in Ascens. 1511.: Unde deguère « Ut si qui ex alto, quum» iecti. Itaque recte Klotzius v. tu rel., immo recte Schütz. « Ut si eiecit, ad sententiam quoque su¬ «qui, ex alto quum » rel. perfluum. — Caeterum tota haec 376) Item Ox. x. — Conf. sup. periodus inde a vv. Hoc enim in ad c. 13, 38. p. 469. not. 153. et telligitur non solum in Edd. uett. ad c. 29,84. p. 513. not. 354.

519 in oratione pro A. Caecina. Cap. 30. nim uerborum Sic omnes. 377) p. 434. v. 12. postulat ut postulat aut : Pe (corr. fort. a pr. — 13. m.), m. T. Aq. Ma. a quo loco a quo locus: Peunde deiectus Sic omnes. 378) hoc postulat u. i. e. i. l. restituatur Desunt in - 14 omnibus. 379) Cap. 31. 15. §. 89. nos eo eo nos: Pk.380) tum res iam res: Omnes. 381) 17. ui hominibus in hominibus: Pe Ap, q (pr. m.). Ma. — In Ag. a sec. m. deletum v. in. deiecerit deieceris: Ap, q. Ma. quid ages quid ageres : Pe, m. T (sec. m.). Ap, q. Ma. — quid ageret: T (pr. m.). 382) 18. persequere persequerere: Pe, m. T (sec. m.). 383) Aq. Mb. — persequare : Ma. Beckio nemo ne commemorauit 377) Klotz. (conf. Praefat. p. quidem; quod non intelligo quam XXXIX.) et Or. 2. ex Erf.: uerhabeat rationem. Immo quum a borum uim. Recte, ut opinor. uerborum disputatione (quae iam 378) Erf.: eiectus. Conf. not. 376. absoluta est) transitur ad nouam 379) Haec uerba ex solo Erf. de re et iure, uidendum, ne etiam magis conueniat, sententia feliciter sunt restituta. Prorsus subiuncta illam respicere, directa desunt in Edd. meis ante Lamautem hanc introducere, quam binum. Ab hoc coniecturae incipari quodammodo dignitate (adpiunt, de quibus iam nil attinet hibitis vv. quum - tum, et- et, quaerere. tam - quam) utramque rem con¬ 380) Itidem Edd. Ven. 1472. 1480. 1499. et lunt. 1515. stituere. 382—385) Similem habet Be-381) Sic Erf. et Oxx., nec alickius Codd. uarietatem; sed in ter, quod sciam, ullus Cod. Pa¬ Erf. quoque quater est Fut. Inriter Edd. meae ante Ald. 1519. dic., et hoc secundum Ald. 1546., Attamen illam lectionem inde a

520 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 31. p. 434. v. 18. si qui si quis: Aq (sec. m.). 20. Quid ages Sic omnes. 384) utere uterere: Pe. Aq. 385) praetor interd. p. r. interd.: Pe, m (ppis. r.). T. Ap, q. Ma, b. 386) quum illud tum illud : T. Ma. 22. 23. tu r. sis iussus tu r. sis usus : T. — tu r. sis ius: Aq (pr. m.). — In Pe. vv. tu et iussus in litura. 24. si e uestib. siue e uestib.: Pm. T (pr. m.). Ap, q. Ma. — siue ex uestib.: Pe. quam si quasi : T. interiore interiori: Ma. — 25. §. 90, Ut uero iam At uero iam: Pk. — Ut uero iam te: Ma. 26. iudicetis iudices : Pe, m. T (pr. m.). Ap, q (pr. m.). Ma Ciud.). obrutis obruptis: Pk. — e brutis: Pe. T. Ap. Ma. — ex brutis : Pm. eum delici illum delici. : Pm. 27. in i. def. falsa sint sint in i. def. falsa: Pk. 30. nisi qui in eo lo. fu.: nunc, qui po., eum, et, si 32.33. non fu. in eo lo., deiici posse concedis nisi in dubium esse etiam posse concedis: Omnes Lamb. 1566. etc. recte Ernestus Coni., deinde bis Fut. Indic.: As- et deinceps caeteri uidentur resticens. 1511. 1522. 1527. Ald. 1519. tuisse. Imperf. Coni, seruatur in Crat. Iunt. (1537.) Camer. R. Steph. Edd. Ven. 1472. 1480. 1499. Junt. (1543.) etc. 1515. Ascens. 1531. Heruag. 1534. 386) Conf. sup. ad c. 29., 82. S. Gryph. 1536. etc. — Hae aup. 512. not 348. tem bis prius habent Imperf.

521 in oratione pro A. Caecina. Cap. 31. excepto Mb., in quo haec omnia et reliqua p. 434.v.33, usque ad finem h. §phi desunt. 387) §. 91. aut in illud aut illud : T. 34. me ui deiecit ui me deiecit: Pk. 35. si delici delici : Ma. coactisue coactisque : Pm. p. 435. v. 3. quisquam Sic omnes. 388) 4. 89) uincere sponsionem Sic omnes. Cap. 32. eiusmodi huiusmodi : Pk. T. §. 92. atque uim aut uim: Omnes. 390) 9.10. diiuncta deiuncta: Omnes, sed in T. incertum 10. meae ante Lambinum omnes et 387) Sic etiam Erf. et Oxw. Item Ed. Ascens. 1511. et (omisso inde a Graeuio pleraeque. Sed tamen v. in ante dubium) Ven. Lambin., Grut., Oliuet., Lallem., Klotz. (cuius uide tamen Adnot.) 1472. 1480. 1499. — Ex illa scripturae forma et ductibus Or. 2. etc.: sponsione, quod ut reiiciaprimus sic edidit : « nisi inde, ubi tur, iustam caussam esse puto Codd. auctoritatem, non sensus « tum esset: iam posse concedis»: necessitatem. Conf. supra L. I. qua coniectura quum nihil, meo C. 1. §. 1. p. 30. not. 35. — Eaquidem iudicio, possit esse neque praestantius neque certius, iam dem quaestio recurrit h. inf. c. 32, 92., not. 395. taedet in re explorata caeterorum 390) Sic etiam Oxx. 2. (fort. tentamina recensere. Horum autem 6.) et Edd. ante Graeuium pleraequi uoluerit originem et naturam que. Ald. 1546. : ac uim. Lamb. cognoscere, praecipue inspiciat etc. : et uim. — Ven. 1472. 1480. Edd. Junt. 1515. Ald. 1519. Ascens. 1499.: aut per uim, quam lectio¬ 1531. Heruag. 1534. Ald. 1546. nem, omnium pessimam, Erne¬ (fort. 1540., cf. Or. Ind. p. 243.) Lambin. 1566. 1584. Graeu. Klotz. stus restituit. Conf. Beckii notam. Secundum Graeuium hic 388) Recte Klotz. (cf. Praef. p. et deinceps caeteri ex Erf. edide¬ XXXIX.) et Or. 2. primi ex Erf.: runt: atque uim. quispiam. 389) Etiam Erf., Oxx., tum Edd.

— Cap. 32. p. 435. v. 10. — 12. 13. 14. 15. 16. 522 Cap. II. De uarietate lectionis an deuincta; in Ag. autem a sec. m.: seiuncta. 391) possit quum po. possit eum cum po.: T. Aq.— posset eum cum po.: Ma. 392) tum deiectum tum eiectum: Pe, m. T. Ap. Ma. b. 393) po. ut nec ui nec clam nec pr. po. nec ui nec clam nec pr.: Pe, m. T (pr. m.). Ap, q (pr. m.). Ma. — po. ne ui ne clam ne pr. : Aq (sec. m.). 394) saepe confiteri confiteri: Pk. uel etiam quum hoc uel cum hoc: Pk. — uel etiam eum hoc: Pm. sponsionem sponsione : T. Ap, q. Ma, b. 398) 391) Est in Erf. quoque et in 394) Deest v. ut etiam in Erf., 5. Oxx. deiuncta, item in Edd. in 5. Oxx. et in Edd. Ven. 1472. Ven. 1472. et 1480. Caeterae meae 1480. 1499., sed iam in Ascens. ante Lambinum omnes : deuincta. 1511. et deinceps ubique e Codd. Hic restituit deiuncta, quod deinsuppletum est. Quod manifestum ceps uulgo habetur. Beck., Schütz., fuit ex frequentissimo omissioet [Or. 1.] 2. ex Ox. T. et Ernesto num genere mendum, id Klotzius monente scripserunt diiuncta, in textum denuo reuocauit, atsed Klotz., uix idonea ratione, que etiam exemplis quibusdam, tacite reposuit deiuncta. haudquaquam, ut opinor, idoneis 392) Quod Klotz. (cf. Praef. p. (h. sup. c. 18, 53. et c. 27, 79.), XXXIX.) et Or. 2. secundum Erf. istam suam emendationem defenprimi scripserunt potest, satis uidit in Praef. p. XL. u detur probabile. Sed difficilius 395) Sic Erf. et Oxx. et Edd. est statuere, numquid ueri in duinde a Ven. 1472. 1480. 1499. ctibus illis eum lateat, ueluti (ubi extat sponsionem) meae quietiam. Qui uidendum ne etiam dem omnes. Ernestus et seque in Ox. uno alteroue compareant. restituerunt sponsionem, excepto 393) Sic Erf. quoque et 6.0xx. Klotzio, quem poenitet tamen et Edd. meae ante Ald. 1519. sponsione edidisse (conf. Adnot. Conf. sup. C. I. §. 5. p. 400. et ad c. 31, 91.). — Equidem nihil ad c. 13, 38. not. 153. nouauero, sed uidesis quae scriin 523 oratione pro A. Caecina. ab se illum a se illum: Pk. Mb.396) qui sine armis qui armis : Omnes. In T. pr. §. 93. m.: qui armatis. uoluerint uoluerunt: Pe. T. Ap. Ma. b. 397) hunc uero qui ab iure hunc qui a iure : Pk. destitutum Sic omnes. 398) ut qui armatus qui autem armatus: Omnes. inermis Sic omnes. 392) interdicta dicta: Ma. ecquid et quid : Pe, k. T. Ap. Ma, b. (quinquies.) 400) 401) hoc additum Sic omnes. clausula hexametri nasceretur psi ad d. §. 91. h. sup. p. 521. (Conf. Martian. Capell. V, 517.). not. 389. Quae quum Beck., Schütz., Le¬ 396) Quemadmodum h. I. in clerc., Or. essent secuti, contra caeteris Codd. et in Edd., quod Klotz. adeo contempsit, ut allata sciam, omnibus legitur ab se, ita etiam in c. 45. pro Tullio. falsa dd. Codd. auctoritate alienissimisque quibusdam exemplis, 397) Sic Erf. et Oxx., ut uidetur, omnes. Certe in Edd. meis e c. 27, 78. arcessitis, non modo v. que reponeret, sed etiam iniiante Lambin. 1566. non inueni ceret, mero errore apud Or. 1. uoluerint, quod denuo primus reomissum esse. Conf. Praef. p. XL. cepit Or. 1. suadente Ernesto, deinde Klotz, seruauit. In sola 399) Klotz. et Or. 2. ex Erf.: Ven. 1472. inueni compendium inermus. — Vide sup. ad c. 12, illud, e Waldarf. enotatum. 33. p. 462. not. 119. 400) Conf. sup. ad c. 30,86. 398) Idem est in Erf. et Oxx. et in Edd. meis ante lunt. 1537., ibique Or. 1. in nota aduersus Huschkium (ad c. 29. pro Tullio) excepta lunt. 1515. Quarum in directa. utraque habetur destitutumque, et inde ab illa in plerisque. Sed 401) Erf.: in hoc sit addictum, Ernestus Codd. lectionem restiex quo Or. 2. prius: in hoc sit additum, tum recte Klotzio obtuit, partim quod ea dicendi figura optimis exemplis constaret temperauit, qui scripserat: hoc (in Verrem V, 42, 110. II, 30, 74.), sit additum. partim quod addito uoc, que Cap. 32. p. 435. v. 16. 18. 19. 20. 20.21. 22. 22-24.

524 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 32. possederit Sic omnes. 492) p. 435. v. 23. 26. §. 94. ego in hoc Caecinam in hoc Cecinnam ego : Pe. 27. tametsi tamen etsi: Aq (pr. m.). 3) 29. propter usumfructum Sic omnes.“ 31. quum idem eum idem: Pe, m. T. Ma. dubium est quin dubium est ne: T. Sed in margine ; « quin. 404) — 32. col. in fundo col. fundo: T. Ap, q. Ma, b. p. 436. v. 3. §. 95. denuntiabas denumptias: Ma. 5. amic, etiam de ipsius C. Aq.] amic, de his qui de Ag.: Omnes; modo in Pk. et Ma. iis pro his; deinde in Pk. post v. amicorum est spatium uacuum 5. circiter litterarum, et in margine adscriptum: « Deest aliquid." — In Ma. deest v. de ante amicorum. 405) 402) Etiam Erf. et Oxx. : nec Edd. Ven, habere « dubium non tamen omnino contemnendum, « est », neque in Ven. 1483. inquod Beckius refert in Ed. P. uenitur (teste Or. 1.), neque in Manutii haberi possideret. Conf. 3. meis Ven.: equidem nusquam sup. C. I. §. 2. p. 293. seqq. inueni nisi in S. Gryph. 1536. et 403) Mera coniectura Lambilunt. 1537. Fortasse dixerit alinus legi iussit per colonum, et quis, in suprad. lectione Cod. T. ita edidere Oliuet., Lallem. etc.; latere dubiumne. — De interrotum P. Faber maluit haec vv. gatoriis eiusmodi sententiis conf. deleri. — Sed quam illi animo h. sup. ad c. 24, 67. 69. conceperunt iuris necessitatem, 405) Similis in Beckii Codd. prorsus uanam esse solidaeque uarietas. Erf. : amic, de his de rationi contrariam, supra docuiaquili [Edd. Ven. 1472. 1480.]. — mus C. I. §. 4. p. 342 — 50. 1499.: amic, de his qui Aq. ; As-Quem statim postea Lallem, apcens. 1511.: «amic, dictis qui de pellat optimum Cod., quo aucton « Aq. sent. responderant. » re quia pro qui dedisse se prolunt. 1515.: «amic. etiam de ipfitetur, eum uereor ut V. D. um¬ « siusque Aq. sent. responderit.» quam uiderit. Praefixa habetur in Ald. 1519. 404) Quod Beckius tradidit, et deinceps ad hunc usque diem.

525 in oratione pro A. Caecina. Cap. 32. responderat responderat et ad eum : Omnes p. 436. 5.6 (sed in Ag. expunctum rô et.). 406) Cap. 33. querar tangam: Pe. — raro : Reliqui; sed a sec. m. in Ag. quidem expunctum h. v., in Mb. autem suppletum tangam, ut efficiatur tangam raro. 407) rogarier Sic omnes. 408) quod populus quo populus: Pe, k, m. T. Ap. Mb. abscripto: Mb adscriptio abscripta: Pk. — pr. m.). — abscriptio: Ap. — descriptio: Pm. T. Aq. Ma, b (sec. m.). nisi esset si esset: Pk. Hotomanus, qui multa h. l. exci¬ Quae ut sensu quidem uero sit disse putabat, proxima sic supproxima, haud inargute tamen Or. pleuit: cet ad eam rem diem 2. « Patet, inquit, v. etiam ab « constituerat, amicos conuoca¬ « interpolatore esse, et, ut uide¬ «rat: » — quae coniectura non « tur, etiam v. ipsius. » — Fortasse placuit. Mihi probabile est, quod in ductibus qui de latet v. quiolim Manutius, nuper Beckius dem, in his autem huius uel siquoque et Orellius statuit, dumile aliquid. Quamquam nolim ctus illos ex hoc, quod continuo ita h. loci xoioiv absoluere, ut sequitur, At enim rel, fortuito quoiubeam scribi: amic, de huius dam errore esse natos. quidem Aq. 407) Eadem uarietas est in 406) Idem habent 5. Oxx. (Erf.: Oxx. — Erf. : rare. — Edd. meae etaeum ?), et dd. Edd. Ven. Asante lunt. 1515.: raro. — Est cens. 1511. Tum illos ductus eex illo mendorum genere, quod iecit lunt. 1515., at cum lacunae supra habetur c. 13, 36. c. 17, 50. signo retinuerunt Ald. 1519. Asetc. Conf. not. 138. 209. — cens. 1522. 1527. Crat. 1528. 408) Etiam Erf. cum Oxx. Rursus deleuerunt Ascens. 1531. Heruag. 1534. et deinceps caeplerisque et Ed. Ascens. 1511. terae meae cum Lambino. Sed 8. 9. 10. 12.

526 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 33. p. 436. v. 13. §. 96. quaero abs tel quaero te: Omnes. 15. et ea teris quae inter et ea fateris quae inter: Aq (sec. m.). 409) modo possit modo potest: Ma. 18. Quiritium Quiritum: Pe. T. Ap, q. Ma. -20.21. Quum Arret. eum Arret. : Pm. 23. §. 97. defenderem defendere : Pm. Ap. Cottal cocta: Pm. T. Ap, q. Mb. (Sic alias quoque.) decemuiris in decemuiris: Pm. T. Ap, q. Mb (sec. m.). religionem religionis : Pm. T. Ap, q. Ma, b. — 410) religionis nomen : Pk. 409) Praefixa est in Erf. quout primo legeretur et fateris, que, in 5. Oxx., in Cod. Francii deinde vv. quae rogauit tamquam (Ox. T. : et ea terrisque inter) spuria eiicerentur, ad extremum et in Edd. Ven. 1472. 1480. 1499. vv. quae inter retinerentur, si¬ (in hac : terris). Mox coniecturis mul autem asterisco apposito inaditus fuit. Ald. 1519.: ut in dicaretur, plura hic excidisse caeteris quae rogaui, sed ita iam (Conf. Schütz.). — Beckius: «Miantea Ascens. 1511., nec aliter «hi, cum nullum sit lacunae in reliquae tres, et Crat., Heruag. « libris uestigium, a Cicerone es¬ Seb. Gryph. 1536., Rob. Stephan. « se uidetur: perspicis hoc nihil 1543., Ald. 1546. (Conf. Ferratii cesse et fateris; sed quae inter Epp. et Ern.) — Sed Junt. 1515.: «e supplemento natum est. » — Or. fateris sed qui; lunt. 1537. Ca¬ 1.: «Locus corruptus potius quam mer. 1540. : et fateris sed qui « mancus . . . Exoritur facillima (conf. Garaton.) ; Sturm. 1544.: et « coniectura: et fateris. Quid igifateris ut in caeteris quae rogaui; «tur? Primum rel. » Quae ut Lambin. 1566.: ut in caeteris caeteris antecellat, parum certa quae rogauit ; Mich. Brutus 1584. tamen Klotzio et Or. 2. merito et Merouvillius 1684.: ut in caeuisa est, quae in textum recipeteris quae rogari non possunt. retur. Sed fateri debeo, me, Aliorum coniecturae sunt hae : quod melius proferam, nihil ha¬ P. Fabri : cat in caeteris quae bere. «rogauit ? » — Graeuius suasit, 410) Beck, quum e 5. Oxx.

527 in oratione pro A. Caecina. Cap. 33. sacramentum nostrum Sic omnes. **) p. 436. v. 24. et ego et cum ego: Pk. 25. uehementius uehementer: Pm. non iudicauerunt iudicarunt: T (suppletum v. 26. 27. non). postea — iudicauerunt Desunt in Ma. — 27. 28 et con. d. Cotta etiam con. d. cocta: Pe. (co¬ 28. cta etiam in Pr.) Sulla uiuo iud. sylla iud.: Pe, m. Aq. — illa — 28.29. iud.: Ma. in eadem causal in eandem causa: Pe. — in — 29. eadem causam: Ma. omnes iure Sic omnes. 42) 30. nemini meum ni: Pm. T et Aq (pr. m.). 32.33. — meum an: Aq (sec. m.). — meum nisi : Ma. memini: Ap. 413) uestrum est uestrum: Omnes. ***) 33. hoc mendum affert, scite notat: et Or. 2. recepisse uidentur, et « manifesto exortum est e termiapte ille defendit in Praef. p. XLI. « natione praeced. uocabuli.» Sed 413 et 414) Pro uulgari Edd. lenuper Klotz., post Ascens. 1511. ctione, dubium nemini uestrum (ubi etiam, quod praecedit, ein est (v. est ab Aldo 1519. uidetur « decemuiris » habetur) omnium, esse suppletum), in Erf. habetur: quod sciam, primus ita edidit, dubium esse nemini uestrum?, nouamque suam lectionem exemquod ita Klotz. et Or. 2. (p. 463.) plis defendit, mea quidem sensecuti sunt, ut ediderint : dubium tentia alienissimis. — Praefixa est nemini uestrum. Graeuius, iam in dd. Edd. Ven. extat. quo Erfs, illa uerba (parum qui¬ 411) Primi Klotz, et Or. 2. ex dem accurate ab ipso relata) ser¬ Erf. : nostrum sacramentum. Valuentur integra, post ea coniicit de incertum. Conf. statim inf. excidisse v. potest; eodemque v. 27. consilio Garatonius quod sequi¬ 412) Erf.: omni iure. Egregia tur v. certo mutare tentat in crelectio, quam optimo iure Klotz. do. Conf. not. seq.

528 Cap. 11. De uarietate lectionis Cap. 33. p:436. v. 33. §. 98. Certel Cottae: Pk. 415) quemadmodum Deest in Pr. 34. adimi] amitti: Pk. 35. sint. Aut sua sint sint sua: Pk. 36. uoluissent uoluisset: Pe (pr. m.). In Ma. h. v. p. 437. v. 1. deest. tum manere tamen manere: Omnes excepto Pk. 416) 415) Erf.: certo. — Schütz, de 1543. Ald. 1546. Rursus recenti-Ernesti coniectura dedit Ceterum, orum maxima pars, ueluti Grut., quia particulae Certe, ut affirmat, Graeu., Ern., Beck., Schütz., Le nullus hic locus est: quod, quum clerc., Or. 1., habent tum; sed Lexica consulo, uereor ut adeo repente Klotz, et Or. 2. reuocaexploratum sit. — Klotz, scripsit uerunt lectionem illam tamen, Codd. quidem auctoritate florencerto, duobus punctis circumdatem, at sententiae ratione minitis, ut sensu h. uoc. cum praecedentibus coniungeretur. At hac me ferendam. Nisi forte credendum est Hotomani fabulae (ut parte mihi uidetur abundare, credidit cum aliis multis lordacontra transitio ad ea, quae senus I. I. p. 5. Conf. Klotz. in Em. quuntur, talis est, ut particula Tull. p. 17. seq.), sic he. I. sensum Certe uel similis quaedam necesexplicantis : Legis multam nihil sario paene requiratur, atque hoc aliud esse quam aquae et ignis etiam Garatonii coniecturae illi, interdictionem: hanc uulgo putari quam modo commemoraui, obtantundem ualere atque eiectioedidit [Or. 2.] quistare puto. — dem Certo quaeri, sed simul sunem e patria ac ciuitatis ademspicatur, «hic quoque latere ilptionem; id uero falsum esse, « lud v. sine ulla dubitatione Tuldummodo res attentius subtilius- «lianum, sed ubique fere corque consideretur. Nam tametsi cruptum: Ceteroqui. » — Illud aqua et igni interdictum alicui denique summa ratione idem Edisit, certaque poena sancitum, si tor nouauit, ut nouum caput ab quis eum tecto recepisset, aquaue et igni iuuisset, tamen subhoc v. inciperet. tili iure ei licuisse in ciuitate 416) Sic Erf. quoque et 5. Oxx. manere, dummodo neque aqua et Edd. meae ante Aldum 1519. Hic correxit tum, quod caeterae neque igni neque tecto uteretur, meae ante Lambinum seruant, sed (sunt ipsa Hoti, uerba) aëre exceptis lunt. 1537. Rob. Steph. uesceretur. — Adeo ieiunis cauilin 529 oratione pro A. Caecina. Cap. 33 ciu. potuissent ciu. ualuissent : Pk. — ciu. Uo- p. 437. luisse: Reliqui, *) — sed in Mb. sec. m.: ualuisse. Cap. 34. dedidit dedit: Omnes praeterquam Pk. traditur detruditur: Pe, k, m. — detraditur: Reliqui. est eorum fit eorum: Pk. accipiunt accipitur: Pk. ut Mancinum mancipi: Pm. T. Ap, q. Mb. — ut mancipii: Pe. Ma. retinet retinent: Omnes excepto Pk. §. 99. factus non est factus est: Pk. non esse eum eum non esse: Pm. peric. noluit Sic omnes. 18) lationibus opinantur usum esse pturae ductibus necessitatem sententiae anteponere. — De h. l. cf. Tullium! Neque ad expellendum Klotzii Praef. p. XLI. p. XIV. et ridiculum istum errorem satis fuhic sup. ad c. 7, 21. not. 68. it quod paullo inferius, ne fallere 417) Sic Erf. et 5. Oxx. — Sed quemquam possit, quid legis multa in Edd. 3. Ven., Iunt. 1515. et illa seu uis significet, disertis ueret 1537. Ald. 1519. habetur uolubis uincula, neces ignominiaeque nominantur ! — issent, in Ascens. 1511. potuisse ; Ex quo perspicuum est, quae de similitudine tum praefixa in Ascens. 1522. compendiorum tu (tum) et in (ta¬ 1527. 1531., Crat., Heruag. men) ac de uitiosa eorum permu¬ Gryph., Camer, et deinceps: netatione, in Codd. ubique obuia, que nostrates, ut ab ea discede¬ VV. DD. disserunt, ea omnia pro rent, Codicum conspiratio mouit. lectione tum h. l. pugnare. Cae¬ 418) Neque apud Beckium neterum tota haec periodus non soque ex Erf. apud Wunderum ullum in dd. Edd. Ven., sed etiam lam inuenio uarietatem. Verumin dd. Codd. omnibus speciem tamen Klotzius, probante Or. 2. praebet uarie corruptam, uide¬ (p. 463.), edidit noluerit, idque licet ne nimis dubitemus scri¬ Erf. auctore fieri professus est. Semestria, Lib. II. 34 8. 9. 9

Cap 34 p. 437. v. 10. 10.11. 12 530 Cap. II. De uarietate lectionis incensum uendit incensum uendidit: Pk. is - fuerit - liberetur ei - fuerunt - liberentur: Omnes; tantum in Pe. fuit pr. m. ei - fuerit - liberetur, deinde correctum fuerint et liberentur. 119) censeri conseri: Pm. T. eum qui quum ei qui tum cum: Ma. — eum qui cum cum: T. Aq. ipsum iussum: Ma. abiudicasse Sic omnes. 420) iisce rebus hisce rebus: Pk. — uisceribus: Reliqui; sed in Pe. litterae se in litura, in Mb. autem ad marginem recenter scriptum: «a «uictoribus. » 421) Vide eius Praefat. p. XXV. et p. idonea ratione restituerunt: nam XLII. De controuersa illa ratione quod Klotz, in contextu fuerint dedit pro fuerunt, ipsum statim conf. h. sup. ad c. 19, 55. p. 483. poenituit in Praef. p. XLII. not. 228. et h. inf. not. seq. — De praeced. vv. ut liber sit uide 420) Klotz. et Or. 2. ex Erf. abiudicauisse. quae contra Weiskium disseruit 421) Est uisceribus etiam in Erf. Rumpf. I. I. p. 17. seq. et 6. Oxx. In Ox. T. extat eadem 419) Vulgaris illa lectio est etiam nota atque in Mb. — Mendum in Erf. et in Oxx. plerisque. Item illud habetur in Edd. Ven. 1472. (modo it pro ei) in Edd. Ascens. 1480. 14499. Ascens. 1511. Sed 1511.1522. 1527. Ald. 1519., Cralunt. 1515. correxit hisce ; Ald. tand. 1528., lunt. 1537., Camer. 1519. et deinceps caeteri : disce, 1540., R. Steph. 1543., Ald. 1546. Nuper Klotz, et Or. 2. dedere hisce, (in his duabus: fuerint), Lamadmoniti a lordano (I. I. p. 15.), Praefixa habetur bin. 1566. — qui sic scripserat : « Illa forma in Edd. Ven. 1472. 1480. 1499., «iisce nusquam neque apud Cice¬ Iunt. 1515., Ascens. 1531., Hercronem nec apud bonos alios uag. 1534. S. Gryph. 1536., Sturm. «scriptores reperitur, quia inetc 1544.., retinetur a Grutero, « conueniens est pronomini is, Graeuio, Ernesto caeterisque re¬ « quod simpliciter demonstrantis centioribus ante Klotzium et Or. « est, uoculam illam, quae uim 2., qui uulgarem Codd. lectionem

531 in oratione pro A. Caecina. adimi maiores maiores adimi: Pk, Ap.22) §. 100. protulerunt proferunt: Pk. — profuerunt: Reliqui. 23) afferant aderant: Omnes; 2) sed in Ag. expunctum rô r. Romana ratione : Omnes. 425) attinet pertinet: T. Nam quod — quale sit Desunt in Pe. perspicue intelligi potest quale perspicue quale : T. Ap, q. Ma. — perspicite quale : Pm. perfugium profugium: Omnes praeterquam Aq.426) uertunt hoc est uertunt hoc et : T (pr. m.). At ad v. uertunt in margine: utere (num uertere?). 27) profuerunt atque proferunt istud, & pronominis intendit, addere. si ita scriptum fuisset. « Neque Priscianus XII, 5, 21. 425) Itidem Erf. caeterique « 25. 26. XIII, 3, 9. 10. pronomen Codd. noti, et Edd. meae ante «is inter ea, quibus ce additur, Lambinum, exceptis lunt. 1515. « commemorat. » Contra uix ua¬ 1537. R. Steph. 1543. Ald. 1546., lebit Plaut. Merc. Prol. v. 91. quae praefixam habent, postea 422) Sic Klotz, et Or. 2. seperpetuam. Primus Or. 2. ex Ant. cundum Erf. edidere. Nec aliter Augustini coniectura dedit rogahabetur in Edd. Ven. 1472. 1480. tione, quod Ursino placuit, et 1499. Junt. 1515. — longe uerisimillimum mihi quoet 423 24) Sic Erf. et 5. Oxx. que uidetur. Edd. 3. Ven. : profluxerunt — ade — 426) Sic 4. Oxx. (non Erf.) et rant; Ascens. 1511.: profuerunt Edd. meae ante Lambinum omadderent ; lunt. 1515.: protuleritnes exceptis 3. Ven. Conf. Beck. offerat. In Ald. 1519., Ascens. et Torrenium ad Val. Max. VII, 1522.1527.1531. Crat. et deinceps 3. 9. not. 59. habetur praefixa, eamque Klotz, 427) Pro praeced. v. eo perseseruauit; at Or. 2. dedit profeuerat Orellius coniicere ei, quod runt, propter similitudinem ui¬ Equidem malim non placet. Magis enim conuenit profuerunt. — ut consilium urgeatur, quam ut retinere protulerunt, quod perpersona curiose demonstretur. inde puto potuisse corrumpi in — Cap. 34. p. 437. v. 14 15. 15.16. 16. 16.17. 18. 19.

532 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 34. itaque nulla ita nulla: Pk. p. 437. v. 20. reperietur ut apud reperietur apud: Pk. T. (sec. m.). Ap. Mb. — reperitur apud : Pe, m. T (pr. m.). Aq. Ma. 21 exsilio ex illo : Ma. — exilium: Pe (pr. m.). multatum mutatum: T. Ap, q. Ma, b (pr. m.). 428) homines omnes : Omnes. 429) uincula uincla : Pm. T. — uncula: Pe (pr. m.). 23. ad aram ad arma: Omnes. uellent uelint: Pe. 24. non adimitur his non adimitur iis: Pk. — non amittitur his: Pm. — non adimitis his: Ap, 4 (pr. m.). 430) 25. sed ab his reling.] sed ab iis relinq.: Pk: — sed reling.: Pm. 26.27. denique Sic omnes. 432) Cap. 35. p. 437. v. 28. §. 101. Non me. Nonne: Pm. T. Aq. Ma. uestri iudicii nostri iudicii : Omnes praeterquam 30. Pk. 433) 428) Rumpf. I. I. p. 18. monet, que diligentissimam instituit disputationem, qua sententiae quanpro esse multatum exspectandum potius fuisse multari; considerate dam necessitatem coarguere sibi uidetur, ut in hoc aliisque alitamen censet, nihil esse moliendum. quot locis etiam contra Codd. 429) Etiam Erf. et 4. Oxx. (aliconsensum v. demum substituatur, quae h. l. fuerat etiam Rauti us: omnia) et Edd. 3. Ven., lunt. 1515. I. I. Lib. I. p. 50.) coniectura. 433) Item Oxx. uno excepto, 430 et 31) Primus Orellius utroet Edd. meae ante Ald. 1519.— bique desiderauit, deinde etiam Nuper Klotz. primus lectionem recepit iis pro his. 432) Io. Bakius ad II. de LL. llam nostri redintegrauit, atque 4, 10. p. 479. de ui uocis deniin Praefat. p. XLII. defendit,

533 in oratione pro A. Caecina. quod uos quos: Pk. — quo uos: Mb. arbitrarer arbitrer: Pm. ciuit. esse nec ciuit. neque : Pk. — ciuit. esse neque : Reliqui. 134) hoc quum hec cum: Ma. §. 102. uos ea de re iud.] uos de re iud.: Pe. T. Ap, q. Ma, b. — 135) uos iud. de re : Pm. (In Ma. deest seq. v. non.) fuerint fuerunt: Pk.36) duodeuiginti duodecim: Omnes. 37 a ciuibus Romanis a Ciuitate Romana: Pe. In Pm. Ap. Ma, b. sic est.: a. c. r. 438) illam rationem illa ratione: Aq (sec. m.). quereremus quaeremus: T. Ap. Ma, b. pudentissimumque prudentissimumque : Omnes 439) excepto Ma. 437) De celebri ha. li. quaequinetiam Orellium (p. 463.) mostione uide supra Cap. 1. §. 6. uit. Mihi non placet. Conf. pro p. 405. not. 8. Tullio c. 7. - 438) Similis in Oxx. uarietas. 434) Item 3. Oxx. et Edd. meae In Edd. 3. Ven. et lunt. 1515.: ante Ald. 1519., et ita denuo scria ciuitate Romana; in Ascens. pserunt Klotz. et Or. 2. (p. 463.) 435) Deest v. ea etiam in 5. 1511., Ald. 1519. et deinceps: Oxx. et in Edd. 3. Ven. et Asa populo Romano ; Beckius et cens. 1511.; suppletum in lunt. Seqq. secundum Ant. Augustinum et Lallemandum (ad quem de Cod. 1515., deinceps ab omnibus seruatum, nuper Klotzius eiecit, Pk. aliquid h. l. peruenisse uideatque praeter Codd. auctoritatem tur) certissima ratione scripserunt: etiam Latinitatis nescio quam lea ciuibus Romanis. gem et alienissimum quoddam 439) Etiam Oxx. omnes et Edd. meae ante Lambinum, praeexemplum (h. sup. c. 33, 97. pofixae auctorem. Hanc quum pleristea re quaesita rel.) caussatus est in Praef. p. XLII. Non cessit que repudiassent, Ernestus defendit atque in textum reuocauit, h. I. Or. 2. 436) Sic Edd. 3. Ven, et Junt. 1515. sequentes autem retinuerunt. Nup [Cap 35.]. 437. v. 30. 31. 32. 37. 438. v. 1.2. 2.

534 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 35. quam uti nunc quum Haec in Ag. a sec. m. sunt p 438 v.7.8. expuncta et substitutum: Qui. — 11. §. 103, neque quidquam nec quidquam: Pk. derelinquo Sic omnes. 40) 11.12. 41) 12 populique Romani ius populique ius: Omnes. quam ad coniungendas integras per Klotz., nescio qua ratione, Vulgatam restituit, parum resisententias illas, quae uerbis derestente Or. 2. (p. 463.). — Conf. linquo et depono constant, ualere pro Quinctio c. 11, 39. (h. sup. destinatamque esse. Quae quum p. 225.) et Zumpt. ad III. in Verita sint, haud dubie probo recirem 68, 159. pioque P. Fabri coniecturam, 440) Neque in aliis Codd. nepraestantissimam meo quidem iuque in Edd. ullam uarietatem dicio et lenissimam, uidelicet ut inuenio. Verumtamen quod Bepro derelinquo legatur de reliquo; ckio etc. expeditissimum uidetur quippe ea dicendi figura, Latina v. derelinquo significare non amprorsus ac Ciceroniana, etiam huplius ago, equidem molestissime ius loci sententiae aptissima uifero, nec fidem habeo Ernesto, detur. Quid quod inf. unus salqui uno hoc loco allato in Claui tem Codex habet deponit pro desub h. v. sic interpretatur: comitpono? nonne credibile est, illam le¬ « to, in molliorem partem » ; conf. ctionem ex uetusto quodam exem¬ Eiusd. notam ad h. 1. — Immo plari, in quo de reliquo, non uero arbitror, illud uerbum ea derelinquo, scriptum esset, oriindole esse, ut a simplici relinginem ducere? Ex quo facile conquo in duriorem grauioremque iecerit aliquis, genuina scriptura partem differat, atque, ut Forquum fuisset de reliquo et depocellinus habet, significet prorsus nit, prius irrepsisse mendum deseu in totum relinquere, deserere; relinquo, eoque recepto timidioidemque uideo sentire Zumptium res quosdam deponitur, tum alios ad III. in Verrem 51. et 13. Sed audaciores depono correxisse. Qua quam parum huic loco ea uerbi de uarietate uide inf. not. 443. sententia conueniat, quis non Caeterum quae ante v. derelinquo perspicit ? Quinetiam quae anne-Hotomanus et Lambinus explenxa est uoce, populi parte, que, dae, quam putabant, lacunae tali natura ac specie esse uidetur, caussa tentauerunt, ea merito ut multo magis exspectaueris, iamdudum reiecta sunt. Conf. P. eam ad coniungenda inter se sin¬ Fabri et Beckii notas. gula illa substantiua (communem) 441) Ex Oxx. nonnisi duo (X. caussam et (populi Romani) ius et w.) afferuntur, ubi desit v.

535 in oratione pro A. Caecina. Cap. 35. in uestra fide ac religione in uestram fidem ac p. 438 v. 12. religionem: Pk. 442) 13. depono deponit: Ap. 443) Cap. 36. uestrique uestrisque: Pm. ut id non minus in hac causa laborarit Sic — 14 omnes. 444) 15. nec contenderit neque contenderit: Ap. Mb. — atque contenderit: Pm. T. Ag. Ma.45) ne ius suum dissolute ne nomen dissoluti: Pe. — ne dissoluti: Pk. Ap. Mb. — ne dissolute: Pm. T. Ag. Ma. — Sed in P. T. Ap, 9. Ma. inter hh. vv. est spatium uacuum relictum octonarum circiter litterarum, et in Ag. 46) vv. ius suum ad marginem sec. m. suppleta. tauit P. Faber. Utique sententia Romani. Deest autem in Edd. oratoris est apertissima, quippe Ascens. 1511. 1522. 1527., Ald qui demonstret, non id solum Cae¬ 1519., Crat. ; contra habetur in cinam egisse, ut caussam recupe¬ 3. Ven., Iunt. 1515., Ascens. 1531. ratoribus probaret, sed etiam ut et deinceps. semetipsum. Conf. pro O. Roscio 442) Item Cod. Francii; at in c. 5, 15. Ed. nulla inueni. Conf. Garatonii 445) Etiam 3. Oxx. habent atet Beckii notas. que, item Ascens. 1511., mendo¬ 443) Edd. Ven. 1472. 1480. se quidem, at ut aliquantulum 1499.: deponitur. Conf. sup. not. auctoritatis lectioni neque inde acs 440.. fl. crescat. — Pro seq. aliud est ali¬ 444) Qua ratione uel auctoriquid in Edd. 3. Ven. et lunt. 1515. tate Klotzius scripserit ut non mi¬ 446) Similis in Oxw. uarietas. nus id, equidem ignoro. — Dein¬ Edd. 3. Ven. — Pk. etc.; at Asde quod Hotomanus putauit, post cens. 1511.: ne boni uiri officihaec uerba quidpiam deesse, Lamum. — Praefixa est in Junt. 1515., binus autem sic correxit, aut in Ald. 1519. et deinceps. « eo non minus quam in hac cau¬ « sa laborarit » ; acutissime refu¬

536 Cap. II. De uarietate lectionis Cap. 35 uereretur ueretur: Pe (sec. m.), m. T. Ap, q. p. 438. v. 16. Ma. — uteretur: Pe (pr. m.). 447) quam ne ab eo quam de eo: Omnes. 448) — 16.17. contemptus contentus: Pm. Ma. 18. §. 104. J. homini trib. q. uirtuti homini trib.: T. Ap, q (pr. m.). Ma, b. — q. uirtuti hominum trib. Pe. — q. uirtuti hominis trib.: Pk. Aq (sec. m.). — q. uirtutis hominis trib.: Pm.49) et spectatal et expectata: T. 19. amplissimis uiris Etr. totius amplissimae Etr. 20. nomine totius: T. — amplissimis Etr. nomine totius: Reliqui. 450) 447) Etiam 4. Oxx. habent uebetur praefixa, excepta lunt. 1537. (quae = Pk. rel.). — Verissime retur, quod in Ed. nulla reperio. Si quis uel ob Codd. auctorita¬ Beck. cum Garat. aliisque docuit, uetus glossema fuisse cuirtuti», tem uel propter consecutionem inde uaria illa additamenta sentemporum ita scribere uoluerit, sim nata. Klotz, nulla ratione rursus obstabit seq. Imperf. exireddita redintegrauit lectionem ilstimaretur. In uett. Edd. meis lam uirtuti hominum. puncto significatur, a vv. Nec mi¬ 450) Sic etiam 5. Oxx. — Sed nus uereretur nouam sententiam Edd. 3. Ven. et lunt. 1515. (sicut incipere. — Lambinus (1566.) te-Ox. T.): amplissimis uiris Etr. mere correxit ueritus sit. nomine totius; Ascens. 1511.: 448) Oxx. quoque et Edd. meamplissimis Etr. nomine totius; ae ante Ald. 1546, et quaedam Ald. 1519. et reliquae meae ante postea. Graeuium, qui cum Oliu., Lambinum, tum multae postea: Lallem, etc. scripsit quam ne de amplissimum, Hetr. nomine toeo, et exemplis eum usum vi, de tius; Lambin. 1566.: amplissidefendit, solide refutauerunt Ern. mum uirum Etr. totius. Praefiet Beck. — Fortasse hoc mendum xam habent Ern., Beck. (cuius uide ex illo, quod statim sequitur in notam), Schütz., Leclerc., Klotz. aliquot Codd., contentus (pro conet Or. 2. Ea ita mihi probatur, temptus) natum est. ut ad uerba quidem, quod profe¬ 449) Eadem fere in Oxx. uaram melius non habeam, sensu aurietas. Edd. 3. Ven. et lunt. 1515. — Pe; Ascens. 1511. — T. rel.; tem aptam ueramque iudicem. sed in Ald. 1519. et deinceps hain 537 oratione pro A. Caecina. et uirt, et humans. et humans, et uirt. : Pm. in contraria parte in alia parte: T (pr. m.). offendendum sit ostendendum sit: Pk. 151) Sin hominibus Si in hominibus: Pm. T. Ag. Ma. ereptum esse uideatis: auct. direptum esse uideatis 452) auct.: Omnes 451) Haud temere Or. 2. conatis a communi part, quum peniecit est pro sit. Conf. sup. ad c. dere; tamen equidem duplicem 26, 74. not. 309. illam coniecturam ita reiicio, ut 452) Hunc locum, a nemine, nouum simul scrupulum nouamquod sciam, umquam tentatum, que coniecturam in medium pro feram. Etenim manci aliquid atuna cum vv. praecedd., Rumpf. I. que inconcinni (quod imprimis mo¬ I. p. 19. seq. ita emendandum censuit, ut prius pro is qui arguitur lestum est in peroratione) haec sententiarum progressio coniun scriberetur is arguitur qui, deinde ctioque habere uidetur, qua quinuidetis pro uideatis. Nam qui priori loco Vulgatam tueri uelit, « faque illa uerba facere, uenire, do¬ «teatur quoque, inquit, necesse ceri, quaeri, docuisse, cum annexis orationis membris, omnia pendent « est, neque rationem reddi posse, « cur Cicero fecisse fateatur et coa uerbo UIDEATIS — in fine supe «netur, non fatetur et conatur rioris sententiae collocato. In qua « scripserit, neque membrorum sententia quum ab eodem uerbo « concinnitatem hic obseruatam uideatis pendeat primus ille In¬ « esse, neque locum denique comfinitiuus ereptum esse, tum ab¬ « mode posse explicari.» Alteram hinc noua quodammodo sermonis autem coniecturam quo probet, inflexione Infinitiuorum haec sestatuit, Vulgatam «a linguae reguries continuetur, durissime ca¬ « lis plane abhorrere. Nam si uidere totamque periodum turbare « deatis optatiuo modo hic usurpaillud uidetur, quod v. uideatis ita « tum esset; non accusatiuus cum est collocatum, ut primum illum « infinitiuo sed Ut cum coniuncti-Infinitiuum a caeteris abrumpat. «uo sequi debuisset, et Cicero ita Atque ea deformitas, licet fugisse « fere scripturus fuisset: Videatis uideatur Editores et Commenta¬ « quaeso, ut hoc quoque ei uertores, adeo manifesta est, ut « bum ereptum sit etc.» Ad quae interpretibus saltem, Germanice tametsi uereor ne Vulgatae sectaaliterue hanc periodum uertentores illico sint responsuri, salua tibus quasi inuitis se offerret, me esse omnia, dummodo sciatur delamque, ut ita dicam, extoruerba illa fateatur, conetur, uide queret. Ut ecce Wolffius : « da Cap. 36. p. 438. v. 21. 22. 23. 26.

Cap. 36. p. 438. v. 28 32. 538 Cap. II. De uar. lect. in or. pro A. Caec. possederit possedit : Pm. Ap, q. Ma. tamen doceri tamen docere: Pm. T. Ap, q. Mb. — tamen dococère : Ma.— cum doceret: Pe. etiam minus iam minus: Omnes. 153) quaeri quaerit: Omnes excepto Pk. Caecinae fundus sit necne; me tamen id Caecinae fundus necne si me id: Pe (pr. m.). 454 nostra decisio uestra decisio: Pk. 1 admoneant admoneat: Pe, k. a exercere uolumus, qua uia Osi¬ « . . . ihr auch das Wort selbst ander processit, eam nobis non « ihm entrissen seht; da ihr ferlicet inire ; sed quid impedit, quin «ner erkennt, dass die Erklärung Wolffium imitemur? Atque haec « der einsichtsvollsten Männer » est coniectura mea, ut iteretur rel.; — Osiander autem: «da ihr v. uideatis; quo facto concinnioseht, dass auch dieser Wortrem reddi totum hunc sermonem, «streit ihm nichts geholfen, dass euidens est. Neminem porro fu¬ « die Erklärung der weisesten git, quam proni fuerint librarii « Männer » rel. (Conf. etiam ad omittendum alterutrum uocabu-Leclerc. etc.) — Qui quod auxilum, ubi idem esset bis scriptum: lium huic loco in uernacula tule quod mendorum genus in hac ipsa runt, si Latine quodammodo ueroratione pluribus exemplis declateris, hic uerbum uideatis, quod ratur. Cf. not. 11. 44. 139.352. habemus, e fine sententiae in 453) Sic 5. Oxx. (in sexto est principium transtulit, ille uero tam) et Edd. meae ante Aldum, idem uerbum uideatis duplicauit, ut in fine prioris sententiae, ubi a quo praefixa esse uidetur, deinceps ab omnibus seruata. est collocatum, remaneat quidem, 454) Bucanani coniectura Caeat simul in principio sequentis cina et mox Caecinam pro Caecisententiae repetatur, eaque ranae, celebris olim et a Lambino tione aptum efficiatur, quod etiam ctiam in ordinem recepta, iaminferioribus Infinitiuis sententiisdudum explosa et obsoleta est. Vique commune regimen praebeat. Quid ergo est? Si iam criticam desis Interpp. apud Garatonium. BIBLIOTHECA A MONACENSIS. Separte Staatsbiblionen Mönchen