Keller, Friedrich Ludwig, Semestrium ad M. Tullium Ciceronem, Libri Sex, Liber III, Turici 1851
author: Keller, Friedrich Ludwig
source date: 1851
availability: no indicada

lat. b. 683 — Heller Cicero)

SIMISTRIUM M. TULLIUM CICERONEM LIBRI SEX. SCRIPSIT FRID. LUD. KELLER, ANTECESSOR BEROLINENSIS. VOL. L. LIBER III. TURICI. 9 IMPENSIS ORELLII, FUESSLINI & SOCIORUM. MDCCCLI. PARISIIS, AMSTELODAMI, LANDINI, A. CHERBULIEZ & Soc. I. MULLER. BLACK & ARMSTRONG.

Bayerische Staatsbibliothek München

SEMESTRIUM AD M. TULLIUM CICERONEM LIBER TERTIUS. Semestria, Lib. III.

IV BIBLIOTHECA REGIA MONACENSIS.

CAPUT I. De iure caussae Tullianae. Praeter Editiones commentariis instructas Maii, Peyroni, Beieri, Huschkii, d'Engelbronneri conferantur: Ueber Cicero pro Tullio und die Actio ui bonorum raptorum, von Savigny, in Zeitschr. f. gesch. R. W. Tom. V. p. 123—130. lurisprudentia in Ciceronis oratione pro Tullio accuratius exponitur interprete Car. Beiero, in Jahnii Annalibus Tom. I. p. 214—220. Prooemium. 110: In caussis priuatis quam sit difficile, e singulis orationibus quum utriusque patroni defensionem tum uniuersae caussae ius extricare, libris superioribus experti sumus. Nunc autem ea nobis ingredienda est disputatio, in qua praeclare actum esse nobiscum diceremus, si alterutrius patroni defensione uti integra liceret. Nam quum merito laudamus huius saeculi fortunam, quae fragmentorum bonam quandam copiam nobis condonauerit effeceritque, ut summorum uirorum, Mait ac Peyroni, industria, religione diuinoque merito tam Ci-

542 Cap. 1. De iure caussae Tullianae. ceronianae eloquentiae noua aliquot specimina quam iuris antiqui uberrima quaedam subsidia acciperemus: dissimulari tamen non debet, Tullianae huius defensionis exiguam solum partem nobis esse restitutam, ac propterea tam mutilam nobis quum rei gestae tum disceptationis coram recuperatoribus habitae notitiam comparari, ut totam caussae naturam perspicere et uelut iudicandi munus suscipere hoc certe loco non possimus. Quocirca quum in superioribus orationibus illud maxime quaesiuimus, quid e communi iuris ratione ad illustrandam caussam, qua de agebatur, afferri posset, nunc res ipsa fert, ut caussam iuris communis potius quam propositae caussae ius inuestigare destinemus, tantoque alacriori studio ei cognitioni operam demus, quanto magis omnium opinione constat, in laceratissimo illo libello ad explorandam obscuriorem quandam iuris partem certissima principia ac fundamenta inesse. Sed in ea inuestigatione quum, etiam Ambrosianis demum fragmentis in lucem editis, maximo cum fructu elaborassent primarii illi iuris Romani ueluti noui conditores, Cramerus et Sauinius; postea, adinuentis amplioribus copiis Taurinensibus, breui illo tempore superuenerunt Beierus et Huschkius: quorum ille quidem, ut ipsis utar Huschkii uerbis, in his potissimum rebus, quae ad ius ciuile spectant, tam multa male intellexit aut perperam protulit, ut haec pars omnino denuo retractanda uideretur; hic contra non solum Beiert errores refutauit correxitque, uerum etiam rei gestae explicandae, lectioni castigandae caeterisque rebus omnibus egregiam operam nauauit.

Prooemium. 543 Itaque non retexendum hoc opus totumue renouandum mihi proposui *), sed ea potius capita selegi, in quibus corrigendum aliquid aut supplendum uidebatur. Qualia quum uix dubitem quin ipse auctor post octodecim annos, si nouarum curarum otium uoluntatemque haberet, nonnulla prolaturus esset, nulla re magis laetabor, quam si in hac mea disputatione uices suas aliqua parte me gessisse iudicauerit. Haec sciri uolui, quominus uitio mihi daretur, quod non tam de iudicio, in quo M. Tullii caussa uersatur, quam de toto illo iudicii genere latius egi, atque originem, progressionem, omnem denique rationem curiosius exposui, alias uero res breuiter perstrinxi, alias silentio praeterii. 1) Nullo loco numero d'Engel quinto anno postea quam Huschkii bronnerum (M. T. C. orationum e libellus prodierat, pleraque pro Tullio, in Clodium, pro Scau-Beieri commentariis exscripserit, ro, pro Flacco Relliquiae, Rotede Huschkio prorsus ignorauerit. rodami 1830.8.), quippe qui etiam pop i 111 o p n non 1794 de 1170

Formula M. Tullii et Edictum ex Ulpiano. §. 1. De actionis iure et formula. E formula actionis, qua M. Tullius cum P. Fabio expertus est, orator fragmentum hocce exhibet *): QUANTAE PECUNIAE PARET DOLO MALO FAMILIAE P. FABII UI HOMINIBUS ARMATIS COACTISUE DAMNUM DATUM ESSE M. TULLIO .. Adiicit, iudicium datum esse in quadruplum. Rursus in Digestis ex Ulpiani libro 56. ad Edictum?) tale nobis edictum traditur: Praetor ait: Si CUI DOLO MALO HOMINIBUS COACTIS DAMNI QUID FACTUM ESSE DICETUR, SIUE CUIUS BONA RAPTA ESSE DICENTUR: IN EUM, QUI ID FECISSE DICETUR, IUDICIUM DABO. ITEM SI SERUUS FECISSE DICETUR, IN DOMINUM IUDICIUM NOXALE DABO. lam inter omnes constat, hoc edicto atque illa formula unum ius eandemque actionem contineri; quod mihi quoque persuasum est, ita tamen, ut quae Ciceronis aetate genita sunt lucemque primum aspexerunt, non pristino immutatoue prorsus habitu formaque ad Ulpiani tempora peruenisse existimem. Sed quae fuerit eius iuris uicissitudo et a quo principio orta sit illa actio ui bonorum raptorum, et no¬ 1) §. 7. h. or. 2) L. 2. pr. Vi bon. rap.

§. 1. De actionis iure et formula. 545 mine et ratione in Digestis caeterisque Iustiniani libris exposita, id uero magnopere quaeriture). Nos autem facilius in fragmentis nostris uestigia antiqui iuris deprehensuri sumus, si prius eius juris, quod Gaii, Ulpiani caeterorumque lurisconsultorum nostrorum temporibus obtinuit, ex uberioribus Digestorum similiumque librorum testimoniis imaginem repraesentauerimus. Est actio, quae uulgo uocatur ui bonorum raptorum), praecipue destinata persequendis iis furtis, quae insignem quandam improbitatem in eo habere uidebantur, quod praeter usitatum furum, clam agere solitorum *), morem aut ui aut hominibus coactis, siue armatis siue inermibus, commissa essente). Itaque in 3) Conferantur Auctores supra a plerumque nocte » rel. §. 2. I. nominati, imprimis Huschkius in De obl. quae ex del. Excursu De ui bonorum raptorum 6) §. 2. I. h. t. « ... Et geneiudicio. Praeterea uidesis Schra¬ «raliter dicendum est, ex quibus « caussis furti actio competit in re derum ad h. t. Inst., Reinii R. « clam facta, ex iisdem omnes ha¬ Pr. R. p. 352. seq., J. L. Breitenbach, Das Verbrechen des Raubes « bere hanc actionem. Conf. L. 5. « pr. De incendio ruina. — Gait nach R. R. Diss. inaug. Monachi 1839. 8. Walteri Gesch. d. R. R. III, 209. « Qui res alienas rapit, p. 808. seq. Unterholzneri Schuld- « tenetur etiam furti: quis enim verhältnisse, cur. Huschkio, §. « magis alienam rem inuito do¬ 689. T. II. p. 724—26. « mino contrectat, quam qui ra¬ 4) L. 2. §. 17. h. t. (Ulpian.). «pit? itaque recte dictum est, « Haec actio uulgo ui (Flor. : tibi) « eum improbum furem esse. Sed « bonorum raptorum dicitur». « propriam actionem eius delicti Conf. L. 1. h. t. L. 1. et passim « nomine Praetor introduxit, quae C. h. t. pr. 1. h. t. Gaii III, 209. « appellatur ui bonorum raptorum; IV, 8. 76. 112. 182. Paulli V, 6, 5. « et est intra annum quadrupli 5) Conf. L. 1. pr. De furtis. « actio, post annum simpli. Quae (Paullus) « Furtum a furuo, id « actio utilis est, etsi quis unam « est, nigro, dictum Labeo ait, crem, licet minimam, rapuerit. » «quod clam et obscuro fiat et Conf. pr. I. h. t. Ad var « quis Semestria, lib. III. 35 Formula M. Tullii et Editum ex Ul iano. Actio ui bonorum raptorum,

Actio ui bonorum raptorum. 546 Cap. 1. De iure caussae Tullianae. quadruplum ea actio intra annum dabatur, omissa illa manifesti et nec manifesti delicti distinctione, in furti actionibus usitata"). Nec tamen intra furtorum genus ea actio Edicto formulaque continebatur, sed, quum tam re quam nomine ad bona rapta, hoc est, ad furta certo quodam modo perpetrata spectabat, simul etiam damna, quae ad legem Aquiliam genere suo pertinent, si eodem illo modo data essent, ui sua et effectu uerborumque conceptione comprehendebat *): quamquam praeter nominis formam caetera quoque uestigia nos eo ducunt omnia, ut intelligamus, his iam temporibus eam actionem tam in iudiciorum disceptatione quam in prudentium conuersatione multo frequentius ad bona rapta quam ad damna data esse relatam, quinetiam hunc actionis usum iam rariorem, illum uero uulgarem et quasi quotidianum fuisse ?). Age uero de uniuerso propositae actionis iure quae praecepta lurisconsulti nostri dederint, curiosius dispiciamus. 9) Neque in h. Titt. Dig. et Cod. « enim magis . . . inuito domino n neque apud Gaium praeter bona conf. ib. §. 195. et Gellii XI, 18. rapta ulla damni dati mentio haextr. betur. — Conf. etiam Lea Rom. 7) pr. I. h. t. « Quadruplum Burgund. Tit. 8. (De uiolentiis) « autem non totum poena est, extr., ubi ea actio sic comme¬ « sicut in actione furti manifesti moratur : « Quod si rem mobilem « diximus, sed in quadruplo inest « uel sese mouentem per uim quis « et rei persecutio: ut poena tripli « rapuerit, intra annum quadrupli « sit, siue comprehendatur raptor « solutione multabitur, post an- «in ipso delicto siue non » rel. « num uero simpli satisfactione 8) d. L. 2. pr. et passim, L. 4. «soluetur. » §. 6. h. t.

547 §. 1. De actionis iure et formula. Praetor dicitur hoc Edicto contra ea consuluisse, quae siue e furtorum siue e damnorum genere ui committerentur 10). Sciendum tamen est, neque omnia, quae ui facta sunt, ad hoc iudicium pertinere, et interdum etiam sine ui eam actionem competere. Nam quod hominibus coactis gestum est, id, quamuis clam sit gestum, tenetur), et contra, si quis uim quidem aut adeo homines coactos adhibuerit, at dolo malo caruerit, non tenetur 12). Est igitur tam in bonis raptis quam in damno dato alterutrum necessarium, aut uis aut coacti homines, neutrum autem sufficit, nisi dolus malus in eo quicum «aufert. Quid ergo si sibi obli¬ 10) L. 2. §. 1. h. t. (uid. inf. not. 33.) « gatam? Debebit teneri (excepta, - puto, specie Le. 55. De furtis). 11) L. 2. §. 9. h. t. « Damni, « Vi bonorum raptorum actio in « Praetor inquit. Omnia ergo dam¬ « impuberem, qui doli mali capax « na continet, et clandestina. Sed « non est, non dabitur, nisi ser « non puto clandestina, sed ea « uus ipsius uel familia eius ad- « quae uiolentia permixta sunt: « misisse proponantur. Et serui « etiam quis recte definiet, si quid « et familiae nomine noxali ui bo¬ « solus admiserit quis non ui, non « norum raptorum actione tene¬ « contineri hoc Edicto; et si quid «tur. » — §. 1. I. h. t. « Quia « hominibus coactis, etiam si sine «ui, dummodo dolo sit admissum, « tamen ita competit haec actio, si « ad hoc Edictum spectare. » « dolo malo quisque rapuerit : qui 12) L. 2. §§. 18. 19. h. t. « aliquo errore inductus, suam « Hac actione is demum tenetur, arem esse existimans, et impru¬ « qui dolum malum adhibuit. Si « dens juris, eo animo rapuit, « quis igitur suam rem rapuit, ui « quasi domino liceat rem suam « etiam per uim auferre a posses¬ « quidem bonorum raptorum non «soribus, absolui debet. Cui sci¬ « tenebitur, sed aliter multabitur. « licet conueniens est, nec furti « Sed et si quis fugitiuum suum, « teneri eum, qui eodem hoc ani¬ « quem bona fide aliquis posside¬ « bat, rapuit, aeque hac actione « mo rapuit » rel. « non tenebitur, quia rem suam Actio ui b. r. ICtorum R. praecepta

548 Cap. I. De iure caussae Tullianae. Actio ui b. r. agitur accedat. Quinetiam si quis ne rapuerit quidem ICtorum R. praecepta. ipse neque damnum ui dederit, sed alii fecerint, ad hoc ipsum dolo malo collecti ab illo, tamen tenebitur 13), haud minus quam qui ipse dolo malo siue rapuerit siue damnum ui dederit, licet neminem coegerit, contra fortasse ipse inter coactos ab alio fuerit **). Qua parte adeo potest aliquando euenire, ut ui bonorum raptorum aliquis rei ablatae nomine teneatur, furti uero non teneatur 15). Illud non requiritur, uim personae esse illatam, neque inutiliter cum eo agetur, qui forte ex domo, in qua nemo esset, rapuerit 16). 13) L. 2. §. 2. h. t. « Dolo au¬ « damnum datum sit uel raptum; « an uero quod dolo malo rei ra¬ «tem malo facere potest, quod « Edictum ait, non tantum is, qui « ptum uel damnum datum sit, «rapit, sed et qui praecedente « licet ab alio homines sint coacti, « quaeritur. Et melius esse dici¬ « consilio ad hoc ipsum homines «tur, etiam hoc contineri, ut om¬ « colligit armatos, ut damnum det « nia haec contineantur, et quod « bonaue rapiat. » — Pro armatos Huschkius I. I. p. 192. haud inepte « ex coactis ab alio damnum daquidem, at repugnantibus Basilicis « tum sit; ut et is, qui coegit, et « si qui coactus est, contineri (T. VII. p. 397.), coniecit armatue. 14) L. 2. §. 3. h. t. « Siue igi¬ «uideatur. » « tur ipse quis cogat homines, siue 15) L. 80. §. 4. De furtis. (Papinianus) als autem, cuius dolo « ab alio coactis utitur ad rapien¬ « dum, dolo malo facere uidetur. » « fuerit raptum, furti quidem non §. 4. ibid. « Homines coactos acci¬ « tenebitur, sed ui bonorum ra¬ « ptorum. » « père debemus, ad hoc coactos, — 16) L. 52. §. 30. De furtis. (Ul¬ « ut damnum daretur. » §. 12. pianus libro 37. ad Edictum.) Idem ib. « Si quis non homines ipse libro 38. » Si quis ex domo, in qua « coegerit, sed inter coactos ipse « nemo erat, rapuerit; actione de « fuerit, et quid aut rapuerit aut « bonis raptis in quadruplum con¬ « damni dederit: hac actione te¬ « uenietur, non furti (Codd. : furti « netur. Sed utrum hoc solum « non) manifesti, uidelicet si nemo « contineat Edictum, quod dolo « eum deprehenderit tollentem « malo hominibus a reo coactis

§. 1. De actionis iure et formula. 549 In hominibus coactis nec numerus spectatur nec Actio ui b. r. ICtorum R. condicio, ut nihil intersit, unus an plures, liberi an praecepta, serui fuerint, et q. g. s. 17). Iudicium conceptum est in quadruplum; quadruplari autem dicitur uerum rei pretium, non incerta quaedam eius quod interest aestimatio 1). Utique hoc praecepto modum potius agenti, de bonis raptis praesertim, imponi, quam in damnis datis integra rerum pretia iustae damni aestimationi, multo fortasse minori, substitui, manifestum est. Quadruplo autem non meram poenam, sed etiam rei persecutionem, perinde atque in actione Quod metus caussa 12), inesse magis obtinuit 29). Utique in eo similis haec actio est furti actionibus, dissimilis uero actioni legis Aquiliae et arbitrariis, ueluti Quod metus caussa, quod nec confitendo nec restituendo potest quadrupli praestatio euitari. 21) (Vulg. : tollenda).» — De lectione L. 23. pr. §§. 1.2. Ad. leg. Aquil. — conf. Huschkius I. I. p. 206. Videsis etiam Unterholznerum l. I. 17) L. 2. §. 5. h. t. « Neque not. k. « additur quales homines ; quales¬ 19) L. 14. §§. 7. 9. 10. Quod « cunque igitur, siue liberos siue met. ca. «seruos. §. 6. Sed et si unus hopr 20). 1. h. t. (conf. sup. not. « mo coactus sit, adhuc dicemus 7.) §. 19. I. De actionibus. L. 1. « homines coactos. » C. h. t. 18) L. 2. §. 13. h. t. « In hac 21) L. 5. h. t. (Gaius lib. 21. ad «actione intra annum utilem ue¬ Ed. prou.) « Non prodest ei, qui arum pretium rei quadruplatur, « ui rapuit, ad euitandam poenam, « non etiam quod interest.» Conf. « si ante iudicium restituat rem, L. 50. pr. De furtis. (Ulpianus) « quam rapuit. » — De furti actio¬ « In furti actione non quod internibus conf. L. 54. §. 3. L. 48. pr. a est quadruplabitur uel duplabi¬ De furtis ; contra de actione legis «tur, sed rei uerum pretium » Aquiliae: L. 2. §. 1. L. 23. §. 10. rel. — Contra: L. 21. §. 2. L. 22. Ad leg. Aquil. Gal. IV, 9. 171. §. 1.

Actio ui b. r. R. ICtorum praecepta 550 Cap. I. De iure caussae Tullianae. Competit autem haec actio, bonorum quidem raptorum nomine, iisdem fere personis, quae in re clam facta furti agere possunt??). Itaque non illud spectatur, an actoris fuerint res ablatae siue ex iure Quiritium siue in bonis?s), sed sufficit, inter bona eius, quum raperentur, ex facto magis quam certo iure fuisse ?) « Titium sic, ut intersit eius, eam I. De poena tem. litig. ; de actione « non auferri, ueluti si in re dequod metus caussa: L. 9. §. 7. « posita culpam quoque promisit, L. 14. §§. 1. 4. 11. Quod. met. ca. « siue bona fide possideat, siue L. 18. pr. De dolo. — Conf. etiam « usumfructum in ea quis habeat, L. 1. §. 5. De publicanis. «uel quod aliud ius, ut intersit 22) §. 2. I. h. t. (sup. not. 6.) « eius non rapi: dicendum est, L. 2. §. 23. h. t. (inf. not. 24.) « competere ei hanc actionem, ut 23) d. §. 2. et L. 2. §. 22. h. t. « non dominium accipiat, sed illud (inf. not. 24.) — Nec magis in « solum, quod ex bonis eius, qui numero rerum ablatarum urgen¬ « rapinam passus est, id est, quod dum est uocabulum bona; nam « ex substantia eius ablatum esse etiamsi una res rapta sit, uel mi- « proponatur. » rel. (not. 6.) nima, dummodo mobilis, haec L. 2. §§. 22—24. h. t. « In hac actio competit. Gai. III, 209. (sup. «actione non utique spectamus not. 6.) pr. 1. h. t. L. 2. §. 11. « rem in bonis actoris esse : nam h.t. « Quod ait Praetor bonarapta, (sic Cod. meus; Edd. Romae 1476. « sic accipiemus, etiamsi una res — Lugduni 1482. et 1513: Sed. « ex bonis rapta sit. » — L. 1. C. Conf. d. §. 2.) «siue in bonis sit h. t. (Imp. Gordianus.) « Vi bono « siue non sit, si tamen ex bonis «rum raptorum actionem, quae «sit, locum haec actio habebit « cum poena sua retrahit ablata, « Quare siue commodata res sit « potius ad mobilia mouentiaque « siue locata siue etiam pignerata « quam ad fundos per iniuriam oc¬ « proponatur, siue deposita apud « cupatos spectare, explorati iuris « me sic, ut intersit mea eam non « est. » « auferri, siue bona fide a me pos 24) §. 2. I. h. t. « Sane in hac «sideatur, siue usumfructum in « actione non utique exspectatur, « ea habeam, uel quod aliud ius, « rem in bonis actoris esse : nam « ut intersit mea non rapi : dicen¬ «siue in bonis sit siue non sit, si « dum est, competere mihi hanc « tamen ex bonis sit, locum haec «actionem, ut non dominium ac¬ « actio habebit. Quare siue com¬ « cipiamus, sed illud solum, quod « modata, siue locata, siue pigne (sic Cod. meus et Edd. Romae « rata, siue etiam deposita sit apud

551 §. 1. De actionis iure et formula. dummodo ne plane nihil actoris intersit eas esse ab- Actio ui bar. ICtorum R. latas; quo loco etiam facilius est hoc iudicium quam praecepta, et ad Tit. Cod. Depositi (in Opp. 1476. Lugduni 1482. Io. Syber T. IX. p. 321. et T. X. p. 936.) et 1513. Fr. Fradin. Conf. d. §. 2., « ex bonis meis, hoc est, ex sub¬ Adde scriptores apud Schultingium Not. ad Dig. ed. Smallenburg. « stantia mea, res ablata esse proallegatos. Neque me fugit, Husch¬ « ponatur. §. 23. «Et generaliter kium (I. I. p. 205.) etiam grauiorem « dicendum est, ex quibus caussis hanc coniecturam proposuisse : « furti mihi actio competit in re « . . . repromisi. Si uero pretium « clam facta, ex iisdem caussis ha¬ « d. n. q. m. accepi, utilius dicen¬ « bere me hanc actionem. Dicet « dum est » rel. Quod idcirco non « aliquis : Atquin ob rem deposiplacet, quia eam puto Ulpiani men¬ « tam furti actionem non habemus: tem fuisse, ut, si quis pretium prae¬ « sed ideo addidi, si intersit nostra « non esse raptam: nam et furti miumue depositi non quasi mer¬ « actionem habeo, si in re deposita cedem accepisset, etiam culpa in depositi actionem ueniret, ac pro¬ « culpam quoque repromisi uel pterea furti quoque is, apud quem «pretium depositionis non quasi « mercedem accepi. §. 24. Utilius depositum esset, agere posset. Dicit autem anon quasi merce¬ « dicendum est, etsi cesset actio dem», quoniam, si uera merces in¬ « furti ob rem depositam, esse ta¬ « men ui bonorum raptorum actioterueniret, in locationem tota res anem, quia non minima differentia transiret. Conf. L. 5. §§. 2. 12. Commodati. L. 1. §. 9. Depositi. « est inter eum qui clam facit et L. 14. §§. 17. 3. De furtis. De « eum qui rapit; cum ille celet « suum delictum, hic publicet, et illo remunerationum genere, quod medium tenet inter meram dona¬ « crimen etiam publicum admittat. « Si quis igitur interesse sua uel tionem et iustam mercedem, uide¬ « modice docebit, debet habere ui sis L. 19. §. 1. L. 27. L. 34. §. 1. « bonorum raptorum actionem. » — De donationibus. L. 25. §. 11. De hered. pet. L. 52. pr. De donat. Hunc locum (§§. 23. 24.), quem - foede corruptum in Editionibus int. V. et V. L. 194. De V. S. habemus, e Cuiacii consilio ita Caeterum si cui forte in contextu, correxi, ut distinguendi interpunqualem nos exhibuimus, in uerbis gendique rationem, praeterea ni- « Utilius dicendum est » rel. durior esse transitio uideatur, non tam hil, nouauerim, sedem autem uitii (vs. habeo, si et accepi. §. 24. Ulpianus, ut opinor, quam Compilatores accusandi erunt. Conf. Utilius) inclinatis typis indicaue rim. Qua de re conf. Cuiacium ad denique Basil. T. VII. p. 400. §. 2. I. h. t. (in Opp. T. I. p. 205.)

552 Cap. I. De iure caussae Tullianae. Actio ui b. r. furti actio 23). Diuersam autem rationem obtinuisse, ubi I Ctorum R. praecepta. de damno dato ageretur, nemo auctor est. Post annum, quo experiundi potestas fuit, nonnisi in simplum actio dature). Heredi perinde ac defuncto datur, in heredes caeterosque successores numquam, ne in id quidem, quod ad eos peruenit, quoniam condictio furtiua et reliquae uulgares actiones sufficere uidentur 27). Videndumque illud est: Si seruus commiserit quod in hoc iudicium uenit, eius serui nomine perinde atque in caeteris delictis noxalis actio datur?s), ut liberum domino sit aut quadruplum soluere aut seruum noxae dare. Enimuero non certi serui solum, sed etiam familiae nomine noxale hoc iudicium reddi solet. Quo constid 25). L. 2. §. 24. h. t. Neque « tauit sufficere condictionem.» inepte Schultingius ad h. I., allata Conf. L. 111. §. 1. De R. I. L. 1. §. 33. De ui, infert similitudi¬ 28) L. 2. pr. h. t. (sup. p. 544.) nem interdictorum de ui in recu¬ L. 4. C. h. t. (Dioclet. et Maxim.) « De his, quae seruus alienus perandis rebus, quas actor, quum deiiceretur, in fundo habuit. Conf. « nesciente domino ui rapuisse dih. sup. Lib. II. p. 298. seqq. « citur, intra annum in quadru¬ « plum ui bonorum raptorum, et 26) Gai. III, 209. (sup. not. 6.) « post in simplum dominus eius nopr. I. h. t. L. 2. §. 13. (not. 18.) «xali actione apud competentem L. 4. §. 8. h. t. LL. 2—5. C. eod. «iudicem conueniri potest. » 27) L. 2. §. 27. h. t. « Haec Gai. IV, 76. « Constitutae sunt « actio heredi caeterisque succes¬ « soribus dabitur. Aduersus here¬ «'autem noxales actiones aut le¬ « des autem uel caeteros succes¬ « gibus aut edicto : legibus, uelut «sores non dabitur, quia poenalis a furti lege XII. tabularum, damni « actio in eos non datur. An tamen «iniuriae lege Aquilia; edicto « in id, quod locupletiores facti « Praetoris, uelut iniuriarum et « sunt, dari debeat, uideamus. Et «ui bonorum raptorum.» Conf. « ego puto ideo Praetorem non §. 4. I. De noxal. act., ibique « esse pollicitum in heredes in id, Schraderum. a quod ad eos peruenit, quia pu¬

§. 1. De actionis iure et formula. 553 tuto in eo quidem est caussa actoris facilior, quod non necesse habet ostendere, qui sint ex familia homines, qui rapuerunt damnumue dederunt, et quod familiae nomen latius patet, atque praeter seruos, qui uere sunt eius qui conuenitur, etiam omnes comprehendit, qui in ministerio sunt, siue liberos siue seruos 22) : simul autem is quicum agitur hactenus subleuatur, ut etiamsi plures nocuerint, semel tantum quadrupli condemneturs), et, si noxae dare maluerit, non totam familiam, sed nocentes tantum dare debeat?). Caeterum constat, eum, qui hac actione tenetur, simul etiam publico iudicio lege Iulia de ui siue priuata siue publica obstringis2). Nec tamen priuata, qua 29) L. 2. §. 14. h. t. « Haec 31) L. 2. §. 16. h. t. « Ex hac « actio etiam familiae nomine com¬ « actione noxae deditio non totius « petit ; non imposita necessitate « familiae, sed eorum tantum uel « ostendendi, qui sunt ex familia « eius, qui dolo fecisse comperie¬ « tur, fieri debet. » « homines qui rapuerunt uel etiam « damnum dederunt. Familiae au¬ 32) §. 8. I. De pu. jud. « Item « lex Iulia de ui publica seu pri¬ « tem appellatio seruos continet, « hoc est, eos, qui in ministerio « uata aduersus eos exoritur, qui a sunt, etiamsi liberi esse propo¬ « uim uel armatam uel sine armis « nantur uel alieni bona fide nobis « commiserinto rel. L. 3. §. 2. Ad « seruientes.» Conf. sup. Lib. II. leg. Iul. de ui pu. (Marcianus.) p. 308. in nota. Adde L. 25. §. 2. « In eadem caussa sunt, qui pes¬ De aedil. ed. De priore parte di¬ «simo exemplo conuocata sedi¬ «tione uillas expugnauerint, et §. 14. conf. L. 3. §. 2. De publicanis. « cum telis et armis bona rapuea rint.» — 30) L. 2. §. 15. h. t. «Hac actio¬ L. 2. Ad leg. Iul. de «ne non puto posse actorem sinui pri. (Scaeuola.) « Hac lege te¬ « netur, qui conuocatis hominibus « gulorum seruorum nomine ageare aduersus dominum eorum, «'uim fecerit, quo quis uerberare¬ «tur pulsaretur, neque homo oc¬ « quia sufficit dominum semel qua¬ « druplum offerre. » Conf. L. 1. « cisus erit. » (Ad litteram paene iisdem uerbis utitur Ulpianus in pr. §. 2. Si fam. fur, fe. di. Actio ui b. r. ICtorum R. praecepta.

Actio ui b. r. Ctorum R. praecepta. 554 Cap. I. De iure caussae Tullianae. de agitur, persecutio propterea, quod publicae quaestioni praeiudicium fiat, impeditur, quamuis fuerit quaesitumss) et secundum quorundam opinionem a D. Pio Ad leg. Corn. de sica. (Marcianus) L. 10. §. 1. Ad leg. Iul. de ui pu. « Item is cuius familia sciente eo De homine occiso conf. L. 1. pr. « adipiscendae reciperandae pos¬ §§. 2. 3. Ad leg. Corn. de sica.) « sessionis caussa arma sumpserit, L. 3. (Macer.) « Nec interest libe¬ « ... Senatusconsulto poena legis «ros an seruos, et suos an alienos « Corneliae punitur. » — Conf. L. « quis ad uim faciendam conuocapr 152.. De R.I. (Ulpianus.) « Hoc « uerit. §. 1. Nec minus hi, qui « iure utimur, ut quicquid omnino « conuocati sunt, eadem lege te¬ « per uim fiat, aut in uis publicae «nentur. §. 2. Sed si nulli con- « aut in uis priuatae crimen in¬ « uocati nullique pulsati sint, per « cidat. » «iniuriam tamen ex bonis alienis 33) L. 2. §. 1. h. t. « Hoc edicto « quid ablatum sit; hac lege te¬ « contra ea, quae ui committuntur, « neri eum, qui id fecerit. » — Si¬ « consuluit Praetor. Nam si quis militer cum interdictis de ui iudise uim passum docere possit, pucia publica concurrunt. Paulli « blico iudicio de ui potest expe¬ R. S. V, 26, 3. « Lege Iulia de ui « riri, neque debere publico iu¬ « priuata tenetur qui quem arma¬ « dicio priuata actione praeiudi¬ « tis hominibus possessione, domo, « cari, quidam putant. Sed utilius «uilla agroue deiecerit, expugna¬ « uisum est, quamuis praeiudicium «uerit, obsederit, cluserit, idue « legi Iuliae de ui priuata fiat, ni¬ « ut fieret homines commodauerit, « hilominus tamen non esse dene¬ «locauerit conduxerit » rel. L. 5. «gandam actionem eligentibus Ad leg. Iul. de ui pri. « Si quis « priuatam persecutionem.» L. 15. « aliquem deiecit ex agro suo ho¬ De accusationibus. (Ulpianus lib. « minibus congregatis sine armis, 56. ad Edictum) «In eum, cuius «uis priuatae postulari possit. » — « dolo malo hominibus coactis L. 11. §. 1. De accusationibus. « damni quid datum esse dicatur, (Macer.) « Liberi libertique non « non debet cogi actor, omissa acti¬ « sunt prohibendi, suarum rerum « one ciuili crimen intendere. » - « defendendarum gratia, de facto L. 4. De publ. iud. (Paullus) « In¬ « parentium patronorumue queri: « terdum euenit, ut praeiudicium «ueluti si dicant, ui se a posses- «iudicio publico fiat: sicut in «sione ab his expulsos, scilicet « actione legis Aquiliae et furti et « non ut crimen uis eis intendant, «ui bonorum raptorum et inter¬ «sed ut possessionem recipiant.» « dicto Unde ui et de tabulis testarel. L.un. C. Quan. ciu, act. crim. « menti exhibendis: nam in his praeiud. (seq. not. 33.) L. 3. §. 4.

555 §. 1. De actionis iure et formula. de proprietatis possessionisque iudiciis etiam aliter constitutum 34). et Valent.) « A plerisque Pruden- « de re familiari agitur. » — L. 3. «tium generaliter definitum est, De pri. del. (Ulpianus) « Si quis « Quoties de re familiari et ciuilis « actionem, quae ex maleficiis ori¬ « et criminalis competit actio, utra «tur, uelit exequi, si quidem pe¬ « cuniariter agere uelit; ad ius or¬ « que licere experiri, siue prius « criminalis siue ciuilis actio mo¬ « dinarium remittendus erit, nec queatur; nec si ciuiliter fuerit « cogendus erit in crimen subscri¬ « actum, criminalem posse con¬ « bere. Enimuero si extra ordinem «sumi ; et similiter e contrario. « eius rei poenam exerceri uelit, « Sic denique et per uim de pos¬ « tunc subscribere eum in crimen « sessione deiectus, si de ea re¬ « oportebit.» — L. 7. §. 1. De « cuperanda interdicto Unde ui iniuriis. (Ulpianus) « Si dicatur « fuerit usus, non prohibetur ta¬ « homo iniuria occisus, numquid « men etiam lege Iulia de ui publi¬ « non debeat permittere Praetor « co iudicio instituere accusatio¬ « priuato iudicio legi Corneliae « nem. « rel. — Adde L. 3. C. De « praeiudicari? idemque et si ita « quis agere uelit, quod tu uenelege Aquilia. L. 7. C. Ad leg. Iul. de ui pu. L. fi. De furtis. L. 1. anum dedisti hominis occidendi §. 1. De incendio ruina. — Conf. « caussa? Rectius igitur fecerit, si « huiusmodi actionem non dederit. Huschkium l. I. p. 188. seq. « Atquin solemus dicere, ex qui¬ 34) L. 5. §. 1. Ad leg. Iul. de ui pu. (Marcianus) « Si de ui et pos¬ « bus caussis publica sunt iudicia, «sessione uel dominio quaeratur, « ex his caussis non esse nos pro¬ « ante cognoscendum de ui, quam «hibendos, quominus et priuato « de proprietate rei D. Pius 70 « agamus. Est hoc uerum, sed « ubi non principaliter de ea re «XOLVS Tov Oecodkov, id est, « uniuersitati Thessalorum rescri¬ « agitur, quae habet publicam exe¬ « psit. Sed et decreuit, ut prius de « cutionem. Quid ergo de lege « Aquilia dicimus? nam et ea actio «ui quaeratur quam de iure do¬ « principaliter hoc continet, homi¬ « minii siue possessionis.» Conf. L. 37. De iudiciis. — Sed recte alii «nem occisum: non principaliter, monuerunt, non de agendi sed de « nam ibi principaliter de damno « agitur, quod domino datum est; cognoscendi ordine hh. Il. praecepta dari. Conf. etiam L. 1. C. «at in actione iniuriarum de ipsa De appellationibus. L. T. C. Ad « caede uel ueneno, ut uindicetur, leg. Iul. de ui pu., et Schultin¬ « non ut damnum sarciatur. » rel. gium in Not. ad Dig. ed. Smallen L. un. C. Quan. ciu, act. crim. burg. ad d. L. 37. cum scriptoripraeiud. (Impp. Valens et Gratian. Actio ui b. r. ICtorum R praecepta.

Actio ui b. r. ICtorum R. praecepta. 556 Cap. I. De iure caussae Tullianae. Actio ui bonorum raptorum earum numero est, quibus quicunque suo nomine damnatus pactusue esset, 35) infamia notabatur bus illic et apud Hommelium alle¬ L. 4. §. 5. eod. (Ulpianus) « Item gatis. — Caeterum inferius ultro « si qui furti, ui bonorum raptoapparebit, cur tam curiose et tot crum, iniuriarum, de dolo malo fragmentis in medium prolatis hh. « suo nomine damnatus pactusue notis 32—34. rationem illam, quae cerit, simili modo infames sunt.» inter publica ac priuata iudicia in L. 2. C. eod. §. 2. I. De poenis hoc iure intercessit, persecuti tem. litig. Gal. IV, 182. L. 7. De simus. pu. iud. L. 56. Pro socio. 35) L. 1. De his qui not. infa.

§. 2. De actionis iure et formula. — Controuersiae. Quae adhuc in medium protulimus, sunt Gaii, Ulpiani, Paulli de hoc iure praecepta, qualia per Digestorum maxime compositores transmissa accepimus. Quae tamen quam procul absit ut ex uetere illo M. Luculli edicto eiusue aetatis aut litteris aut usu forensi consulta et exquisita ad lurisconsultos nostros peruenerint, nihil magis argumento est quam graues eorum, quos nominaui, et aequalium dissensiones, quarum uel in breui illo Digestorum Titulo uestigia licet animaduertere. Quid ergo est? quum in interpretando Edicto atque in primariis quibusdam eius iuris partibus uersentur, non potest earum cognitio in exploranda huius iudicii actionisque ratione ac progressione inutilis esse. Alia quaedam, nobis potius dubia atque incerta quam apud Romanos controuersa, eadem disputatione facili negotio coniungentur. Iam primo loco quod secundum Ulpianum supra scripsimus *), in hoc iudicio, siue de damno dato siue de bonis raptis agatur, requiri, ut aut ui aut hominibus coactis res gesta sit, neutrum autem sufficere, nisi etiam dolo malo sit gesta: haudquaquam uidetur omnibus placuisse. Nam statim in L. 4. §. 6. eiusdem tip 1). 5 47. De vs. „dolo malo.

558 Cap. I. De iure caussae Tulliande. De v. „dole tuli Digestorum 2) lurisconsultus quidam, haud magno malo." certe temporis interuallo ab Ulpiano seiunctus, diuersam prorsus tam Edicti quam formulae interpretationem proponit, in eoque maxime consistit, ut uerba « dolo malo » a uerbis « damnum factum esse" et « bona rapta esse » auellat atque cum uerbis « coactis hominibus" coniungat; quinetiam insignem quandam inter hoc edictum et alterum illud, quod est de damno dolo malo in turba dato, diuersitatem in eo intercedere affirmat, quod ibi ipsa orationis necessitate, deficiente uidelicet alio uerbo (quod grammatice uerbum dicimus), uocc. « dolo malo » cum uerbo a factum esse" coniungantur. Cui consentaneum est, una cum vv. « dolo malo » etiam vv. « coactis hominibus a vv. « bona rapta esse plane seiungi et solis vv. « damni quid factum esse" tota attribuis). 2) « Si quis aduentu suo turbam « hominibus. At hic de eo damno, « concitauit uel contraxit, uel cla¬ « quod dolo malo in turba datum « more uel facto aliquo, uel dum « est, etiam si non ipse turbam « criminatur aliquem uel miseri¬ « coegit, sed ad clamorem eius uel « cordiam prouocat : si dolo malo « dicta uel misericordiam turba « eius damnum datum sit, etiam « contracta est, uel si alius contra¬ «si non habuit consilium turbae «xit, uel ipse ex turba fuit. » « cogendae, tenetur. Verum est 3) Conf. etiam L. 195. §. 3. De « enim, dolo malo eius in turba V. S. (Ulpianus lib. 46. ad Edi- « damni quid datum: neque enim ctum) « ... alia autem parte Edicti « exigit Practor, ut ab ipso sit « (familiae nomine) omnes serui « turba conuocata, sed hoc, ut « continentur, ut de hominibus « dolo alicuius in turba damnum « coactis et ui bonorum raptorum; « datum sit. Eritque haec diffe¬ «item redhibitoria . . . et inter¬ « rentia inter hoc edictum et supe¬ « dicto Unde ui » rel. L. 2. §. 10. crius, quod ibi de eo damno h. t. « Caeterum neque furti actio « Praetor loquitur, quod dolo « neque legis Aquiliae contributae «malo hominibus coactis datum « (de hoc uerbo conf. Sauinium, « est, uel raptum etiam non coactis « Syst. de R. R. T. v. p. 245, not.

§. 2. De acte, iure et form. — Controuersiae. 559 Ex quo perspicuum est, ad damna data difficilius reddi hoc iudicium, ad bona rapta quodammodo facilius. Nam qui de uerborum structura, ut modo dixi, sentirent, necesse est de iure ita statuerint propter damnum datum in hoc iudicium uenire neminem nisi qui hominibus coactis damnum dedisset et ad id ipsum dolo malo homines antea coegisset: contra de bonis raptis hoc iudicio obstringi, quicunque bona quouis modo rapuisset, ut praeterea neque de hominibus coactis neque de dolo malo neque de ui quaereretur. Quo quidem posteriori loco in uerbis fortasse magis quam in re dissensio uersabatur; quid enim mirum, si ipsi uocabulo rapere inesse uim quispiam statuerit? *) Profecto ne illud quidem plane incredibile est, etiam «nebitur » rel. — L. 6. §. 2. De z.) « sunt in hoc Edicto, licet inre iud. (Ulpianus) « Qui iudicati « terdum communes sint cum hoc « Edicto. Nam Iulianus scribit, « bona auctoritate sua distraxit, « furti actione et ui bonorum ra¬ «eum, qui ui rapit, furem esse aptorum ei tenetur. » — L. 91. « improbiorem: et si quid damni «coactis hominibus dederit, utieod. (Labeo) « Si quis, quum sci¬ « que etiam Aquilia poterit teneri. » «ret quid sibi subripi, non pro¬ Conf. L. 2. §§. 1.2. De pri. del. — chibuit, non potest furti agere. Sed quam late manauerit illa « Paullus: immo contra; nam si opinio, in bonis raptis uim solum, « qui scit sibi rapi, et, quia non non homines coactos spectari, de¬ « potest prohibere, quieuit, furti nique omne furtum, dummodo ui « agere potest. At si potuit prohisit commissum, hac actione ui bono¬ « bere nec prohibuit, nihilominus rum raptorum teneri ; argumento « furti aget.» rel. 4) L. 3. §. 5. De incendio ruina. sunt haec quoque loca : L. 48. §. 7. De furtis. (Ulpianus lib. 42. ad (Ulpianus libro 56. ad Edictum) Sabinum) « Cum fur rem furtiuam « Aliud autem esse rapi, aliud camoueri, palam est: siquidem «uendidisset, eique nummos pre¬ « amoueri aliquid etiam sine ui «tii dominus rei per uim extorsit; « furtum eum nummorum fecisse, « possit; rapi autem sine ui non « recte responsum est: idem etiam « potest.» «'ui bonorum raptorum actione te¬ De va. „dolo malo

De vs. „dolo malo. 560 Cap. I. De iure caussae Tullianae. dolum inesse quosdam existimauisse, ut adeo negarent rapuisse eum, qui forte rem suam ab aliquo ui abstulisset). Verumenimuero quis est Ulpiani hic aduersarius atque auctor alterius diuersaeque doctrinae? Nempe inscriptio d. Legis 4. eundem Ulpianum demonstrat, eundemque Ulpiani librum 56. ad Edictum continet, ex quo d. L. 2. cum priori illa, quam antea proposuimus, iudicii ratione hausta esse uidebatur. Itaque Huschkius*), quum in animum inducere non posset, adeo Ulpianum nostrum in eodem libro sibi repugnare, negauit, omnia, quae in d. §. 6. disputantur, ab Ulpiano profecta esse. Quem ita sequor, ut coniiciam, quae in d. §. 6. inueniuntur contraria illi L. 2., aut ab alio lurisconsulto esse scripta, tum in componendis Digestis huic §. 6. inserta, aut ab ipso quidem Ulpiano ex alio cuiusdam lurisconsulti libro relata, sed excerpendi ratione in propriam Ulpiani sententiam conuersa esse. Denique ne eum quidem plane deridendum esse arbitror, qui sic existimauerit, ipsum Ulpianum tali quodam modo uacillasse, ut, si integri eius libri copia esset, multo fortasse minus miraremur. Ipsa autem, quam demonstraui, dd. fragmentorum dissensio ne nimiam habeat offensionem, optime consulemus, si propositum Edictum agendique formulam cum Ulpiani interpretatione, quae in d. L. 2. habetur, in L. 21. §§. 3.4. L. 23. L. 46. 5) Nihil quidem eiusmodi inue¬ §. 7. L. 50. §. 2. De furtis. nitur in dd. L. 2. §. 18. h. t. et 6) l. I. p. 195. §. 1. I. h. t. (sup. not. 12.) Sed inuenitur in furto tamen, ueluti

§. 2. De act, iure et form. — Controuersiae. 561 denuo ob oculos ponamus, et, quam facilem ac paene per malo. dicam necessariam praebuerit dissensionibus occasionem, exemplis aliquot doceamus. Ulpianus posteaquam de uerbis illis Edicti si cui DOLO MALO HOMINIBUS COACTIS DAMNI QUID FACTUM rel. in §§. 2—6. d. Legis 2. ita disseruit, ut prius vv. dolo malo, deinde vv. hominibus coactis separatim explanaret, deinceps in §. 7. sic pergit scribere: « Item si proponas, solum damnum dedisse, non pu¬ « to deficere uerba : hoc enim quod ait hominibus « coactis, sic accipere debemus: etiam hominibus « coactis, ut, siue solus uim fecerit, siue etiam ho¬ « minibus coactis, uel armatis uel inermibus, hoc « Edicto teneatur *). Ex quo efficitur, ut hac actione teneatur quicunque aut dolo malo aut hominibus coactis damnum dederit bonaue rapuerit. Quid autem si quis ui quidem, at sine hominibus coactis damnum dederit, nonne tenebitur? Utique tenebitur, quia doli mali mentio (sic ait Ulpianus in seq. §. 8.) hic et uim in se habet; nam, inquit, qui uim facit, dolo malo facits), non tamen qui dolo malo facit, utique et ui facit. Audio; prospectum est omnibus, quae ui sunt admissa (etiam sine coactis hominibus), ut teneantur. 7) Genuinam hanc fragmenti 8) Conf. L. 14. §. 13. Quod lectionem Sauinius I. I. p. 127. met. ca. (Ulpianus.) « Eum, qui seqq., Heisii coniectura usus, e « metum facit, et de dolo teneri Florentinde et Vulgatae mendis « certum est (et ita Pomponius)» indiciisque praeclare restituit, asrel. sentiente Huschkio I. I. p. 191. 36 Semestria, Lib. III. „dolo

De vs. „ dolo malo." 562 Cap. 1. De iure caussae Tulliande. Sed in hoc doli mali intellectu necesse est fateamur, posse dolo malo damnum dari etiam sine ui. Nonne id saltem, si ne coacti homines quidem interuenerint, horum uerborum laqueos effugiet? Minime. Non solum enim, ut Ulpiani non sententiam solum sed etiam uerba sequamur, dolus malus habet in se et uim, uerum sine ui si quid callide admissum est, aeque continebitur. Quo in praecepto si consistamus, iam eo fere nos peruenisse sentiemus, ut quaecunque damna ad legem Aquiliam pertinerent, ea etiam in hac actione uenirent omnia, dummodo dolo nec culpa solum peccatum esset. Sed ea opinio num reapse lurisconsultorum quorundam iudicio fuerit comprobata, neque negare ausim neque affirmare?); tamen illud constat, Ulpiano eam non placuisse. Qui contra ob id ipsum, ne eiusmodi exitum habeat praedictorum uerborum interpretatio sua, quod illic sanae iuris rationi creauit periculum, noua iam et longius hercle repetita damni definitione laborat ut depellatur. Nimirum in §. 9. ib. sic scripsit: « Damni, Praetor inquit: Omnia ergo damna con¬ «tinet, et clandestina. Sed non puto clandestina, « sed ea, quae uiolentia permixta sunt. Etiam quis « recte definiet, si quid solus admiserit quis non ui, «non contineri hoc Edicto; et, si quid hominibus « coactis, etiam si sine ui, dummodo dolo malo sit «admissum, ad hoc Edictum spectare. 9) Senecae Controu. V, 5. « Lex. ita Cramerus I. I. affert, ut caute ta¬ « Qui sciens damnum dederit, redmen adiiciat : Retinuisse (huius iu¬ « dat quadruplum ; qui insciens, dicii memoriam) et Seneca (hh.vv.) « simplum.» Quae uerba Rhetoris uideri potest; — nec tamen insto.

§. 2. De act, iure et forme. — Controuersiae. 563 Profecto hoc quoque Ulpiani consilium tale est, De vs „dole malo. ut Sauinii illud, quod ad d. §. 7. notauit, argutiori eum lurisconsultum in hoc Edicto interpretandi ratione usum esse, mihi, quicquid contra dicat Huschkius 10) bis uerum esse uideatur. Quid autem? obiiciat aliquis, nonne uocabulum ui tam in Edicto quam in iudicii formula adscriptum fuisse dicemus? nonne id ipsum ad praecidendas istas ambages efficacissimum, promptissimum et imprimis necessarium fuit? Respondeo, me in Edicto, quod in d. L. 2. pr. traditur, nil conspicere. At enim conspicuum est illud uoc. ui in ueteri formula 1) et in nouo huius actionis nomine, quod est Vi bonorum raptorum 12), quinetiam in eo, quod Ulpianus ita uniuersum actionis consilium breui comprehendit, ut dicat, hoc Edicto contra ea, quae ui committuntur, Practorem consuluisse 13). Nil repugno, nec dissimulabo, mirari me aliquantulum nec satis habere, unde rationem reddam omnibus numeris absolutam, cur uoc. ui ex Edicto iudicioque euanuerit: euanuisse tamen credo, nec temere ab Ulpiano, quum Edicti uerba referret, nedum a Triboniano aut a librariis, omissum esse 1). Nam ut nihil dicam de Codicibus mss., nihil de Basilicis, quorum est in omittendo illo uocabulo summa consensio, quid, si ueterem illam uerborum formulam 10) l. I. p. 191. 13) Vide sup. p. 547. not. 10. 11) Vide supra p. 544. 14) Mecum sentit Unterholzne rus I. I. p. 725. not. h. 12) Vide sup. p. 545. not. 4.

De ve. „ui." De vs. „armatis. ue. 564 Cap. 1. De iure caussae Tullianae. « dolo malo ... vi hominibus armatis coactisue rel. Ulpianus haberet, quid, inquam, opus fuit tortuosa illa artificiosaque Edicti interpretatione, quam in dd. §§. 7—9. inuenimus, ubi demonstrat, uim non disertis formulae uerbis requiri, sed doli mali mentione inuolutam contineri, quin adeo sine ui si quid callide admissum esset, id quoque formula comprehendi, tantummodo supradicta uoc', damni interpretatione effici posse, ut is tamen, qui neque ui neque hominibus coactis damnum dedisset, hoc iudicio liberaretur? Denique diuersa illa, quam e d. L. 4. §. 6. cognouimus, ratio eorum, qui « dolo malo non damnum datum sed homines coactos esse debere contenderunt, quemadmodum, si vv. dolo malo et hominibus coactis ad pristinum modum uoce ui interposito separata fuissent, non modo probari cuipiam sed umquam cogitari potuisset ? Caeterum ne sciatur solum, uoc. ui ex Edicto iudiciique formula aliquando eiectum esse, uerum etiam, quid caussae fuerit, intelligatur, inferius, quoad coniectura suppetet, curabimus. Interea similis quaestio intercedit de armatorum mentione, nam eam quoque sequiori aeuo tam ex Edicto quam ex agendi formula elisam fuisse, Sauinius existimat); Huschkius contra sentit, et hac quoque parte integrum ad Ulpiani aetatem Edictum M. Luculli iudiciumque peruenisse defendit. 16) Quorum ille, quum nondum cognitis Peyroni curis scriberet, ac propterea in §. 7. h. or. « HOMINIBUS AR-15) l. I. p. 127. — Eandem sen-16) I. I. p. 192. v tentiam sequitur Unterholznerus I. I. p. 724.

§. 2. De acts, iure et forme. — Controuersiae. 565 MATIS COACTISQUE * Ciceronem scripsisse coniiceret, in De va parmatis...ue." eam opinionem adductus est, ut statueret, exasperandi iudicii tollendaeque defensionis caussa sub Imperatoribus armatorum mentionem eiectam fuisse : sed de hac ratione saltem ac consilio omissionis errauisse se, statim Vir summus, ut opinor, perspexit, quum primum sibi persuasit, COACTISUE, non COACTISQUE legendum esse, eamque lectionem non ratione solum sed etiam utriusque Palimpsesti auctoritate ualide constare. 17) 17) Nuper etiam Unterholznerus ipsa formulae uerba recitant aut ueram eius uim consulto definiunt, (1. I. p. 724.) non argumentis quiea omnia disiunctionem habere; dem docuit, at uerbo tamen inubi uero coniunctio occurrit, ibi dicauit, in pristinis edicendi agennon formulam rationemue comdique formulis scriptum fuisse Homunem spectari, sed de re potius, MINIBUS ARMATIS COACTISQUE, non quomodo in caussa proposita sit COACTISUE. Itaque operae pretium gesta (ut recte Heinrichius I. I. p. erit, de ea re paullo accuratius 66. monuit), aut etiam de ficta dispicere, quum praesertim etiam caussae figura agi, aut aliam depromissum (sup. p. 337. not. 24.) nique caussam adesse, propter exsoluamus. Atque illud palam quam, salua utique formula disest, uariare Tullii scriptionem tam iunctim concepta, diuersus sermo in hac oratione quam in Caecifacillime intelligatur uel excuseniana, ac modo disiunctiuam tur. Statim in §. 9. h. or. quod particulam ue modo coniunctiuam habetur, « nihil opus fuisse iudique usurpari: ut ecce coactisue « cio de ui coactis armatisque hohabes pro Tullio §. 7. (in utrominibus », quodque uehementer que Codice), §. 12. §. 40., eanurget contra Heinrichium Huschdemque particulam in interdicti disceptatione, pro Caecina kius, mihi expeditissimum uidetur. Non quo admodum placeat c. 21, 60. c. 31, 91. c. 32, 92.: illius defensio, apte loqui oratocontra particula que aut similis rem ad rem, uti in ui illa fieconiunctio occurrit in h. or. pro bat plerumque, nempe per homi¬ Tullio §§. 9. 43., pro Caecina c. nes coactos et armatos ; immo 1, 2. c. 7, 20. c. 9, 23. c. 11, 32. quoniam h. l. non edicti actionisc 33.. 12, 33. 35. c. 22, 63. c. 32, 93. — Sed qui modo ea loca ponue formula dicentis animo obuerdere magis quam numero aestimasatur, sed iudicium magis quid contineat demonstratur: at conuerit, statim animaduertet, quae

De vs. „armatis. ue." 566 Cap. I. De iure caussae Tulliande. Quippe uoc. COACTISUE non potuisse exasperandae actionis caussa omitti, plus quam manifestum est. Huschkius autem 18) omnino negat, moueri nos eo oportere, quod uoc. armatis in Edicto, ab Ulpiano relato, non inueniamus, nam quum solum interpretandi caussa Edicti uerba afferri a ICtis Romanis soleant, mirabile non esse, si permulta, — omnia uidelicet, quae interpretaturi non essent, ab iis omittantur; in transcursu uero et ipsum Ulpianum armatorum mentionem facere, uelut in L. 2. §§. 2. 7. h. t. 12). tinet hercle uim coactis hominiarmatis, uelut pro Tullio §§. bus, continet etiam uim armatis 25. 31., pro Caecina c. 8, 23.) hominibus, ut nullam profecto hacontra loca illa, quae disiunctiobere possit offensionem, si quannem habent, maximopere repudo tali modo iudicium de ui coagnent coniunctiuae formulae arctis armatisque hominibus appelmatis coactisque, deinde quum letur. Deinde nonnunquam negaipsum actionis ius, ut infra aptio, quae uoci sine et similibus parebit, uerbis disiunctiuis unice inest, facit, ut etiam in disiunconueniat: neque opportunum ctiuo iure et formula tamen partiuidetur, quod hanc quaestionem cula coniunctiua tolerabilis adeoquidam in Paulli fragmento 53. que uerior uideatur, uelut in d. De V. S., ubi de coniunctorum disc. 32, 93. « Videtisne, quot deiunctorumque in formulis permu¬ « fensionibus eum, qui sine armis tatione agitur, totam constitue- « ac multitudine uim fecerit, runt, et nimium illud Huschkii « uti posse maiores uoluerint ? » ; (ad d. §. 7., I. I. p. 109), qui, dum quamquam hac quoque parte uafatetur, in Praetoris edicto formuriatur (d. c. 32, 92. «sine coactis laque fuisse coactisue, negat in « armatisue hominibus). Quid uniuersum multum retulisse, dimulta? dandum est nonnihil etiam ceretne quis coactisque an coactissermonis quotidiani incuriae, ne ue, nec putat Ciceronem tam coab oratore quidem alienae. Sed gitate unum alterumue quoque quum in omnibus hisce locis conloco posuisse. Caeterum quae iunctim conceptis nihil remaneat mihi sit cum Huschkio de interdifficultatis, si disiunctiuam forpretatione formulae propositae mulam statuas (aeque atque in alia dissensio, inferius aperiam. aliis quibusdam, quae alterutrum 18) I. I. p. 192. tantum habent, siue coactis siue 19) Vide sup. p. 548. not. 13. et

§. 2. De act. iure et forme. — Controuersiae. 567 Quae ut fatear dubium quodammodo efficere, uoc. De vs parmatis...ue. ARMATIS ad Ulpiani aetatem saluum peruenerit necne, noua tamen quaedam consideratio me impellit, ut Sauinio potius credam, illam uocem excidisse. Quippe actoris caussa primitus insertam eique, quo iure tunc utebantur, utilem fuisse, partim antea docui, partim mox luculentius apparebit: sed in nouo hoc iure, quod e Digestis modo cognouimus, quaenam potuit caussae figura talis existere, ut uoce illa detracta minus actio ualeret? Certe si in hominibus coactis nihil refert, armati fuerint an inermes, quoue numero fuerint, ut uel unus homo sufficere possit, denique a quo sint coacti, dummodo is quicum agitur aut ipse dolo malo fecerit aut aliis, ut facerent, auctor fuerit, si ne opus quidem est, hominibus ullo modo coactis, sed satis est, aliquem solum quolibet modo aut rapuisse aut damnum ui dedisse 20) : quemadmodum potuit accidere, ut is, qui hominibus armatis damnum dedisset bonaue rapuisset, tamen, nisi etiam uerba ARMATIS HOMINIBUS in formulam adderentur, iudicii laqueos effugeret? Quod si non modo accidere sed ne cogitari quidem facile potuit, num magnopere mirabimur, si abundare illud uocabulum uideri, tum omitti coepit??). Superest notissima illa lurisconsultorum de qud- Dequadruple. 21) Simile exemplum narratur p. 561. sub not. 7. — Conf. tamen etiam L. 15. De accusationibus in L. 1. Quod met. ca. Conf. in Verrem III, 65, 152. — Verba hasup. p. 554. not. 33., ubi nulla est armatorum mentio. bes sup. p. 311. not. 31., ubi ad¬ 20) De his rebus omnibus uide de Sen, de Benef. II, 18. s. fl. sup. p. 548. seq. sub nott. 13—17.

568 Cap. 1. De iure caussae Tullianae. Dequadruplo, druplo dissensio, num meram poenam, an rei quoque persecutionem contineret 22). Quo loco nihil habemus ad intelligendam ueram controuersiae naturam utilius quam ineptissimum quendam in Iustiniani Institutionibus articulum 23), in haec uerba conceptum: « Quadruplum autem non totum poena est, sicut in « actione furti manifesti diximus, sed in quadruplo «inest et rei persecutio: ut poena tripli sit, siue «comprehendatur raptor in ipso delicto siue non. "Ridiculum enim esset, leuioris condicionis esse eum, « qui ui rapit quam qui clam amouet." Ecce totam controuersiam cum aequissima, si Diis placet, decisione, uidelicet ex altera acie sententia petita, ex altera argumento. 24) Nam ex quo primum in proposita actione furta potissimum spectabantur, damnorum exigua ratio habebatur, quid erat paratius, quam hoc iudicium cum duplici actione furti componere et furtorum tria genera, manifesti, nec manifesti, uiolenti cum delictorum poenarumque proportione examinare ? Quod quum facerent, nihil quidem offendebantur legitimo illo iure et 22) §. 19. I. De actionibus. « bis competit. » — Huschkius I. « Vi autem bonorum raptorum I. p. 199. «'actio mixta est, quia in quapr 23). 1. h. t. « druplum rei persecutio contine¬ 24) Diuersa interpretandi tenatur, poena autem tripli est.» Gai. tamina inuenies apud Theophilum IV, 8. « Poenam tantum consead h. I. et apud recentiores Com¬ « quimur uelut actione furti et mentatores Institutionum. Me¬ «iniuriarum et secundum quocum sentiunt Schraderus ad h. l. « rumdam opinionem actione ui et Unterholznerus I. I. p. 725. « bonorum raptorum: nam ipsius not. I. « rei et uindicatio et condictio no¬

§. 2. De acti, iure et forme. — Controuersiae. 569 à maioribus tradito, quo grauior furi poena constituta De quadruplo. fuit, si in maleficio deprehenderetur quam si non deprehenderetur ; sed multo magis etiam furti quotidiani seu clandestini atque uiolenti diuersitas animos occupabat, nec cuiquam dubium erat, quin is, qui ui coactisue hominibus bona rapuisset, multis partibus improbior fur nocentiorque esset quam qui clam furtum, siue manifestum siue nec manifestum, commisisset 23). Atqui furti quotidiani poena est, manifesti quidem quadrupli, nec manifesti autem dupli. Itaque si statuas, actioni ui bonorum raptorum, quae nullam habet manifesti et nec manifesti distinctionem, rei persecutionem cum tripli tantum poena inesse, necessario consequens est, leuiori aliquando condicione esse eum, qui ui rapuit quam qui clam amouit. Hoc autem ridiculum multis uisum est, ut in d. §pho narratur, et inde maxime nata uidetur esse diuersa illa quorundam opinio, qui ui bonorum raptorum actionem adeo ad naturam actionis furti manifesti redigerent, ut in poenam quadruplum illud totum conuerterent, rei uero persecutionem prorsus seiungerent aliisque actionibus adsignarent 26). Sed uniuersa haec ratio ac doctrina, quantumuis a quotidiano, qui inualuerat, actionis usu et a furtorum similitudine affluebat roboris atque uigoris, nullo pacto potuit iis placere, qui originem magis iudicii et insitam primitus coniunctissimamque legis Aquiliae cognationem considerarent. Quibus de rebus paullo inferius 25) Gai. III, 209. (sup. p. 545. Quod met. ca. Conf. Schraderum not. 6.) pr. I. et L. 2. §. 10. h. t. ad d. pr. I. (sup. p. 558. not. 3.) L. 14. §. 2. 26) Gai. IV. 8. (sup.. not. 22.)

570 Cap. I. De iure caussae Tullianae. De quadruplo, disputaturi sumus; nunc id solum addam, fortasse etiam noui illius iuris auctores antiquitatis et historiae auctoritate maiorumque exemplo quodammodo se defendisse, qui, ut Sauinii coniectura ?), ualde probabili, utar, haud absurde monerent, ne furti quidem actionem statim a principio mere poenalem fuisse, sed mutatis demum temporibus et ob nouam quandam utilitatem e mixta actione in mere poenalem transformatam et condictione furtiua extrinsecus adiecta auctam fuisse. Admonendi denique sumus, caeteros ita ueterem iudicii indolem mixtamque naturam retinuisse, ut contrariam illam, quam uidimus, argumentationem non omnino reiecerint, nec praeclara esse iudicauerint, quae illis absurda et ridicula uisa sunt: immo uaria ipsi quoque remedia, tantum leniora, sanandi corrigendique eius iuris caussa tentauerint. Ac primo loco apud omnes exploratum fuit, cui bona essent rapta, ei, si raptor deprehensus esset, liberam esse optionem, aut ui bonorum raptorum aut furti manifesti actione experiri 23). Quinetiam a quibusdam fictio potius, dicam, iuris quam interpretatio tentabatur eiusmodi, ut omnes, qui rapuissent, etiamsi 29) *). non essent deprehensi, furti manifesti tenerentur 27) Syst. d. R. R. T. v. p. 51. « etiam furti uel damni iniuriae Conf. Gal. IV, 4. « uel condictione agi potest, uel 28) L. 52. § ult. De furtis (sup. « certe singulae res uindicari pos¬ « sunt.» p. 548. not. 16.) Addesis ea quo¬ 29) L. 80. §. 3. De furtis. (Paque loca, quae simpliciter de conpinianus) « Cum raptor omnimocursu actionum furti et ui bonorum raptorum tractant, uelut d. pr. I. « do furtum facit, manifestus fur « existimandus est. » Ad interh.t., cum Gai III, 209. L. 2. §. 26. h. t. « Rerum raptarum nomine pretationem spectat quod Gaius

§. 2. De acts, iure et forme. — Controuersiae. 571 Quod quum aliis displicerette), illud tamen obtinuisse De quadruplo uidetur, ut ei, qui furti nec manifesti actione duplum a raptore abstulisset, actio ui bonorum raptorum poenae nomine in simplum, aut, si omissa condictione rei persecutionem coniungere uellet, in duplum daretur, tum ut ei, qui raptorem deprehensum ui bonorum raptorum prius condemnasset, postea liceret furti manifesti actione simplum exigere. *) « quamuis nihil eorum admise¬ III, 184. in enumerandis uariis arit. » — Huschkius I. I. p. 205. definitionibus furti manifesti habet : « Alii adhuc ulterius (maseq. ad d. L. 80. cum alia protunifestum furtum esse dixerunt) lit, quae minus placent, tum con¬ « quandoque eam rem sur tenens iecit, « faciat » pro «facit » esse « uisus fuerit ; quae sententia non legendum, quod ad sensum certe « obtinuit » : — ad fictionem, quod Conf. Schrauerissimum est. — idem Gaius III, 194, de simili quaderum ad pr. I. h. t. dam quaestione sic disputat : « Prod 30). L. 52. § ult. De furtis. apter hoc tamen, quod lex ex ea (sup. not. 15.) L. 1. h. t. (not. seq.) « caussa (l. e. furti concepti no¬ Quod uero in Collat. LL. Mos. et Rom. VII, 5, 3. e Paulli Sentenmine) « manifestum furtum esse tiis habetur, « Manifestus fur est «iubet, sunt, qui scribunt, fur- « tum manifestum aut lege aut « qui in faciendo deprehensus est « . . . Nec manifestus est fur, qui « natura intelligi : lege id ipsum, « in rapiendo quidem comprehen¬ « de quo loquimur, natura illud, « de quo superius exposuimus. « sus non est, sed eum fecisse « Sed uerius est, natura tantum « negari non potest », — perperam a quibusdam h. l. affertur, « manifestum furtum intelligi ; neaque enim lex facere potest, ut, nam pro rapiendo nullo dubio le¬ « qui manifestus fur non sit, magendum est faciendo, sicut in Breuiario Alariciano, ubi idem « nifestus sit, non magis, quam locus (Paulli R. S. II, 31, 2.) ex¬ « qui omnino fur non sit, fur sit, « et qui adulter aut homicida non tat, scriptum inuenimus. 31) L. 1. h. t. (Paullus). « Qui « sit, adulter uel homicida sit: at « illud sane lex facere potest, ut « rem rapuit, et furti nec mani¬ « festi tenetur in duplum et ui bo¬ « perinde aliquis poena teneatur, « norum raptorum in quadruplum: «atque si furtum uel adulteri¬ «sed si ante actum sit ui bono¬ «um uel homicidium admisisset,

De quadruplo. 572 Cap. 1. De iure caussae Tullianae. Accedit denique seuerissima illorum sententia, qui utriusque actionis, tam furti quam ui bonorum raptorum, dicuntur integram solidamque persecutionem permisisse. 32) Sed haec hactenus. Quod si nos, qui M. Tullii illius, quem Cicero defendit, ius caussamque destinauimus explanare, non Gait, Ulpiani et rel. libros commentario instruere, in inferioris huius aetatis iure uario diutius commorati sumus; spero fore, id quod a principio demonstraui, ut, quum ad propositum accesserimus, mox ultro appareat, eam cognitionem neque alienam neque infructuosam fuisse. crum raptorum, deneganda est « agère non potest ; quod si furti « furti ; si ante furti actum est, « elegerit in duplum agere, potest « non est illa deneganda; ut tamen « et ui bonorum raptorum agere « id, quod amplius in ea est, con¬ «sic, ut non excederet quadru¬ « plum. » « sequatur. » — L. 88. De furtis. 32) Auctor est Sauinius, Syst. « (Idem) « Si quis egerit ui bod. R. R. T. v. p. 237—50. «norum raptorum, etiam furti

§. 3. De actionis iure et formula. — Origo. Videamus igitur, a quibus principiis omnis haec Edicti, iuris iudiciique ratio, qualem adhuc cognouimus, orta sit, et quid forte diuersi habuerit pristinum illud iudicium, quod M. Lucullus Praetor anno ab urbe condita 678. circiter*) primus composuit, deinde . . «inter peregrinos dicebat. 1) Egregia ratione Huschkius « Hunc Antonium Gellius et Lentu-I. I. p. 91. ex annis, quibus M. « lus Censores sexennio, quo haec Lucullus Aedilitatem et Consula¬ « dicerentur, Senatu mouerunt » tum gessit (u. c. 675. et 681., Plirel. Quorum censura quum nullo nii H. N. VIII, 7. et Fast. Consul.), dubio ad a. 684. pertineat, annoadhibitis legibus annalibus conferum ratio M. Luculli praeturam cit, eum anno 677. aut 678. Praead a. 678. potius quam ad a. 677. torem fuisse. Sed quod addidit refert. Simul autem huius loci V. D., « Magis autem putauerim testimonio ualidissime confirma¬ « anno 677., ... quia sic cum tur, quod Huschkius (I. I. p. 92.) « fratre . . . excepto consulatu in iurisdictionem inter ciues et pere¬ « honoribus capessendis pari passu grinos M. Lucullo adsignauit, ut « ambulasse deprehenditur », nenullo negotio missum faciamus arque argumento neque re et uerigumentum a Ve. De. ex eo quaesitate ualere arbitror, — argumentum, quod alium Praetorem, uito, propter locum Ciceronis Acad. delicet Cn. Aufidium Orestem, urpr. II, 1. (Conf. Drumanni Gesch. banam prouinciam illo anno 677. Roms T. II. p. 483. ibique not. tenuisse traditur a Val. Max. VII, 84.), re et ueritate, propter Asco-7, 6. Caeterum perperam C. Selnium ad orat. in toga candida lius (Recup. p. 414. not. 2.) contra (Or. p. 84. Conf. h. sup. Lib. I. p. Huschkium contendit, a. 676. non 156. not. 27.), qui haec habet: a. 677. Cn. Orestem praetorem « Deinde Graeci, qui spoliati erant, fuisse ; quippe praetor fuit D. c'eduxerunt Antonium in ius ad Iunio Bruto, Mam. Aemilio Lepido « M. Lucullum Praetorem, qui ius

Temporum diuersitas. 574 Cap. I. De iure caussae Tullianae. paucis illis annis L. Metellus Praetor, iam tralatitium, M. Tullio aduersus P. Fabium accommodauit?). Qua in re statim confitebor, haudquaquam me assentiri Huschkio, qui diuersis illis temporibus eorum facinorum caussarumque magis quam iuris Edictique diuersam formam obtinuisse ratus, e propositae orationis Digestorumque fragmentis, tum coniectura tales et Edicti et actionis formulas restituerit, quales non solum a M. Lucullo primum compositas, sed etiam ad Ulplici cognomine Metellus ; Husch¬ Coss. ; is autem annus, nisi in diuersam aeram transeamus (qualis kius autem (I. I. p. 92. seq.), adhibito praecipue Pseudo-Asconio ad est Baiteri in Fast. et Triumph.), sed in ea consistamus, qua cum Act. I. in Verrem c. 9. (Or.p.139.), plerisque, ueluti Zumptio, Orelbellissime extricauit, Lucium Melio (in Onom.), Huschkio, Drumantellum fuisse, O. Cretici (Cos. a. 685.) et Marci (repetundarum no, semper usi sumus, est ab u. c. 677. non 676. Nisi forte in d. Va-Praetoris a. 685.) fratrem, ipsum postea Cos. a. 686.; quem quum lerii Max. loco ter emendare V. multiplici Verrinarum testimonio D. uoluit Marcus pro Mamercus (nam a. 676. Consules habuit M. constet, a. 684. Siciliam prouin¬ Aemilium Lepidum, O. Lutatium ciam habuisse, consequens est, praecedente anno 683. Romae Catulum) ; quod qua ratione lice-Praeturam obtinuisse. Conf. Druat, equidem ignoro. Conf. Glarean, et Torren. ad d. l. — Sed mannus I. I. T. II. p. 56. N. 32. quae ultro Sellius I. I. argumenta Plus arbitror, etiam certissimo arprotulit, ut probaret, non peregumento exploratum esse, urbanam illam L. Metelli sortem non grinam, sed inter ciues iurisdictionem M. Lucullum Praetorem adquaestionem aliquam, sed iurisministrasse, ea recte refutauit dictionem fuisse. Nam in III. in Verrem 65, 152. haec legimus: Huschkius in Richteri Annal. T. I. « (C. Gallius) postulauit a L. Mep. 907. — Tam de anno quam de «tello, ut ex edicto suo iudicium prouincia mecum sentit Druman¬ « daret in Apronium QUOD PER UIM nus I. I. T. IV. p. 176. « AUT METUM ABSTULISSET; quam 2) Semel tantum in h. or. Prae¬ « formulam Octauianam et Romae tor, qui inter M. Tullium et O. « Metellus habuerat et habebat in Fabium ius dixerat, nominatur « prouincia.» rel. (§ 39.), neque aliter quam sim¬

§. 3. De actionis iure et formula. — Origo. 575 piani aetatem translatas integras putaremus. Verumtamen tanta est Viri docti apud me caeterosque auctoritas, tanta in curandis eiusmodi rebus subtilitas ac peritia, ut quae acutissime excogitauit et ingeniose digessit, ea non ueritate solum, uerum etiam ipso, si quis inest, errore, ad uerum inueniendum summam utilitatem praebere uideantur. Tutissimum igitur erit, a Viri docti coniectura proficisci, deinde, quae reprehendam, singillatim aperire. Atque in haec fere uerba existimauit M. Luculli Edictum conceptum fuisses) : Si CUI DOLO MALO ALICUIUS UI HOMINIBUS ARMATIS COACTISUE DAMNI QUID FACTUM ESSE DICETUR, SIUE CUIUS BONA RAPTA ESSE DICENTUR: IN EUM, QUI ID FECISSE DICETUR, INTRA ANNUM, QUO PRIMUM DE EA RE EXPERIUNDI POTESTAS FUERIT, IN QUADRUPLUM, POST ANNUM IN SIMPLUM CUM TAXATIONE IUDICIUM RECUPERATORIUM DABO, TESTIBUSQUE DUNTAXAT X. DENUNCIANDI POTESTATEM FACIAM. ITEM SI SERUUS UEL FAMILIA FECISSE DICETUR, IN DOMINUM IUDICIUM NOXALE DABO. Deinde agendi formulam sic: RECUPERATORES SUNTO. QUANTAE PECUNIAE PARET DOLO MALO NUMERII NEGIDII UI HOMINIBUS ARMATIS COACTISUE DAMNUM FACTUM BONAUE RAPTA ESSE AULO AGERIO, TANTAE PECUNIAE QUADRUPLUM, DUNTAXAT SESTERTIUM TOT MILLIA, RECUPERATORES NUMERIUM NEGIDIUM AULO AGERIO CONDEMNANTO, SI NON PARET ABSOLUUNTO. 3) l. I. p. 87. seq. Temporum diuersitas. M. Luculli Edictum,

M. Luculli Edictum. Vi ho, arm coactisue. 576 Cap. 1. De iure caussae Tullianae. Quodsi seruus uel familia nocuisset, ut cum noxae deditione agendum esset, ab initio loco NUMERI NEGIDII ita: STICHI, QUI EST IN POTESTATE NUMERII NEGIDII uel: FAMILIAE NUMERII NEGIDII et in condemnatione : T. P. O. D. S. T. M. R. NUMERIUM NEGIDIUM AULO AGERIO DARE AUT STICHUM [uel: SERUOS EIUS FAMILIAE, QUI EAM NOXAM COMMISERUNT NOXAE DEDERE CONDEMNANTO, S. N. P. A. Iam primo loco uerba illa ui et ARMATIS . . . UE, quae in dubium antea uocauimus an ad Ulpiani aetatem peruenissent *), in ueteribus hisce M. Luculli, L. Metelli rel. Edictis et in M. Tullii, actoris nostri, formula sunt omnium certissima. Itaque de uerbis quidem hac parte mihi nulla est cum Huschkio dissensio; tantum de sententia totius huius articuli UI HOMINIBUS ARMATIS COACTISUE uereor, ne parum nobis conueniat. Nam ille tria haec, uim, armatos homines, coactos homines, adeo disiungit, ut nonnisi singula semper in hoc iudicio requiri statuati); mihi uero persuasum est, posteriora quidem duo inter se disiuncta: at quod praecedit ui cum utroque coniunctum mente Praetoris tunc fuisse. Quid ergo est? Vis in hoc iudicium ita demum uenit, si hominibus aut armatis aut coactis perpetrata esset: quod sine ui gestum est, numquam uenit. Atque haec interpretatio, ab Heinrichio.) pridem defensa, quum uerbis Edicti formulaeque longe aptissup 4). p. 563. et 564. seq. 6) I. I. p. 66. 5) l. I. p. 191.

§. 3. De actionis iure et formula. — Origo. 577 sima est, tum ipsam quodammodo habet Ciceronis au- vi ho. arm. coactisue. ctoritatem?). Sed quid haec omnia ad similitudinem illius interdicti de ui hominibus coactis armatisue, quod non uerborum tantum conceptione, sed etiam caussa, origine, aetate, omni denique ratione et consilio adeo propinquum est proposito huic iudicio ac consanguineum, ut ex uno quasi fonte hausta esse uideantur? In quo interdicto quum nemo umquam dubitauerit, quin uerba UI HOMINIBUS COACTIS ARMATISUE ita essent, ut modo indicauimus, intelligendas) (nam si quis negaret, necesse est simul fateretur, nouo hoc interdicto de ui uetus illud ac quotidianum illico inutile effectum esse ac penitus sublatum); quae tandem ratio est credere, in coniunctissima hac actione Praetores iisdem uocabulis ita usos esse, ut diuersum plane ius, consilium uoluntatemque significarent? Venio nunc ad illa uerba Edicti ac formulae, quibus Bonauerapta. praeter damna data etiam bona rapta iudicio concluduntur. Qua parte diuersas habemus summorum Virorum sententias, Crameri unam, alteram Sauinii et Huschkii. Quorum ille a quadrupli actione de damno dato ita separauit iudicium ui bonorum raptorum?), ut existimauerit, in Edicto perpetuo Saluii Iuliani non bina, quod uulgo creditur, sed trina fuisse singula edicta de damno, discreta non solum re, sed etiam auctoribus, aetate ac duratione : primum quidem de ui hominibus 7) §§. 25. 31. h. or. 9) Vide notam ad §. 7. h. or. 8) Conf. h. sup. Lib. II. p. 336. (tunc §. 5.) in d. Ed. p. 67. seq. seq. Semestria, lib. III. 37

578 Cap. I. De iure caussae Tullianae. Bonauerapta, armatis coactisue, alterum bonorum ui raptorum, tertium (a proposito nostro magis caeteroquin alienum) de damno in turba facto. Quocirca e primi Edicti iudicio, in quo M. Tullii caussa uersatur, bonorum raptorum mentionem ad exemplum fragmenti illius Ciceroniani, quod supra exhibuimus *), et allata L. 195. §. 3. De V. S. 1), prorsus eiecit. Contra Sauinio') (eumque Huschkius est secutus's)) placuit, statim a principio et de damno dato et de bonis raptis uno Edicto iudicioque comprehensum fuisse, propterea, quod utrumque maleficium peculiari illo modo (quem ui hominibus armatis coactisue diximus fuisse) perpetrari soleret, hanc autem nocendi formam, in utrolibet occurreret, seuero iudicio coercere principale totius Edicti propositum esset. Atque haec uirorum doctissimorum controuersia ita mihi uidetur dirimenda esse, ut neutra opinio omnino abiiciatur. Nam ut credam Sauinio, numquam de damno dato et de bonis raptis bina eaque separata Edicta et iudicia fuisse proposita, quinetiam Ulpiani, Gaii temporibus ac diu antea coniunctionem illam obtinuisse; in eo tamen Crameri potius uestigia sequor, quod nequaquam mihi exploratum est, statim a principio siue Edicto siue iudicii formula iuxta damnum ui hominibus armatis coactisue datum etiam bona rapta disertis uerbis expressa ac comprehensa fuisse. Quippe nihil commemoratur praeter damnum, non modo in formula, qua M. Tullius cum P. Fabio egit, 10) §. 1. p. 544. 12) l. I. p. 124. seqq. 11) Verba uide sup. p. 558. not. 3. 13) I. I. p. 188.

§. 3. De actionis iure et formula. — Origo. 579 uerum in tota Ciceronis defensione. Quod autem in Bonaue rapta. omnium ore uersatur, M. Tullio damnum solum fuisse datum, bona rapta nulla fuisse; idcirco iudicium eum detracta bonorum raptorum mentione postulauisse; utique si nullo damno dato bona eius rapta fuissent, de bonis ui raptis solum acturum fuisse, uerba damnum datum ex Edicti formula omissurum!) : — id ipsum, ut uerum fatear, minime mihi expeditum est. Etenim omisso alterutro articulo formula fit angustior; cur igitur a Praetore peteret actor, quod aduersario fortasse, numquam sibi profuturum esset? Quodsi mihi reponas, eum potius, quicum ageretur, a Praetore, ut alterum e formula eiiceretur, tum petere solitum esse, quum de altero tantum actor in iure questus esset; ne hoc quidem ualde mihi uidetur probabile. Quid enim attinuit petere ut eiiceretur quod uno uerbo suoque iure actor retinere posset? qui ipse quum prius nonnisi de damno dato apud Praetorem uerba fecisset, etiam tenacior articuli de bonis raptis erit, si quasi ob alterius huius culpae conscientiam is, quicum agitur, in illo remouendo elaboraret, atque captionis quodammodo metum excitaret? Quippe damnis, quae in bellis istis priuatis primum quidem obtinent locum, in hoc ipso genere propinquissima sunt ac saepe admixta furta et rapinae; quae qui de illis egerit, haud facile aduersario condonabit, neque ita formulam mutilari gratuito patietur, ut iudici, quum forte disceptatione fuerint patefacta, aestimatione ac condemnatione complecti ea non liceat. 14) Conf. Sauinius I. I. p. 126. Huschkius I. I. p. 187.

Bonaue rapta. 580 Cap. I. De iure caussae Tullianae. Quocirca quod in M. Tullii formula de bonis raptis nihil extat, haud leue uidetur adiumentum afferre Cramero neganti, ullam hoc edictum actionemque M. Luculli bonorum raptorum mentionem habuisse. At enim, mihi regerat aliquis, si adeo frequens in hoc genere est rapinarum cum damnis datis coniunctio, quae ratio est credere, M. Lucullum Praetorem noui illius seuerique iudicii formulam tam inscite composuisse, ut praetermissa bonorum raptorum mentione ueluti data opera omne hoc rapinarum genus excluderet totumque iudicium damnorum datorum terminis circumscriberet? Qua de re sic mea coniectura fert ut existimem. Nulla fuit bonorum raptorum diserta mentio neque in M. Luculli neque in L. Metelli caeterisue illius tempestatis Edictis, attamen procul afuit, ut illorum Praetorum quisquam liberatum iudicio excusatumque uellet eum, qui negaret se occidisse, uulnerasse, aut ussisse, fregisse, rupisse, tantum fateretur, ui hominibus armatis coactisue se quaslibet res integras saluasque abstulisse. Quid enim? si quis centum nummos uel eiusdem pretii rem mihi subripuerit, quid poterit in Latinae linguae indole ac legibus aut in usu sermonis, siue quotidiani siue forensis ac legitimi, inueniri, quod obstet, quin dicam, centum nummorum damnum me passum esse, uel tantae pecuniae damnum illum mihi dedisse aut fecisse? Quid quod etiam ipsa furti actio sic concepta fuit, ut intenderetur, pro fure DAMNUM decidere oportere? 15). h. R. R. T. V. p. 569. seq. — De 15) Gai. IV, 37. 45. L. 61. §§. latiori sensu uerbi damnum conf. 1. 2. 3. 5. De furtis. L. 7. pr. De Dirksenii Manuale sub h. v. E cond. furt. Conf. Sauinii Syst. d.

§. 3. De actionis iure et formula. — Origo. 581 Itaque Praetores in illo iudicio proponendo quum Bonauerapta. rei gestae formam, h. e. uim hominibus armatis coactisue perpetratam potius spectarent, quam uaria detrimentorum genera persequerentur; de damno aestimando, quadruplicando, sarciendo ita locuti sunt, ut nihil neque ipsi quaererent neque quaeri ab aliis uellent, utrum corruptum sit aliquid an ablatum, sed tacita uoluntate ea omnia uno DAMNI uerbo comprehenderent. Nec aliter uidentur a principio, recenti praesertim auctorum eius Edicti caussarumque memoria, litigatores, recuperatores caeterique omnes actionis ius et uerba intellexisse. Sed fugere neminem debet, genuinae huic sanaeque Edicti interpretationi haud mediocre periculum a lege Aquilia eiusque actionis et formula et ratione, uti tunc obtinebat, imminuisse. Nam quum inter omnes constet, non furum ac latronum incursiones, sed hominum nobilium, opulentorum, potentium audaciam et quasi bellandi licentiam M. Lucullo caeterisque Praetoribus proponendi huius iudicii caussam fuisse 16); perspicuum est, multo frequentius quam furta ac rapinas a principio in hoc iudicium uenisse agrorum uastationes, tectorum disturbationes et incendia, caedes uulnerationesque seruorum, denique ipsum illud rerum ussarum, fractarum, ruptarum caemultis locis ibi collectis unum ex¬ « praedonum, latronum, debitohibeo L. 30. pr. Ad leg. Falc., «rum facta peiora nomina, in ubi haec habentur : « . . . mortes « summa quodcunque damnum » « seruorum caeterorumque animarel. «lium, furta, rapinae, incendia, 16) Conf. Sauinius I. I. p. 129. a ruinae, naufragia, uis hostium,

582 Cap. 1. De iure caussae Tullianae. Bonaue rapta, terorumque damnorum genus, in quo legis Aquiliae ius uersabatur *), tunc iam quotidiana fori conuersatione expolitum certaque interpretatione circumscriptum ac ualide constitutum. Quocirca in exercenda moderandaque noua hac de ui hominibus armatis coactisue actione nihil debuit esse paratius quam perpetua quaedam cum legis Aquiliae usitatissimo iure comparatio 1) et similium dissimiliumque exquisitio, quinetiam potuit quibusdam totum illud noui Edicti ius tali forma apparere, ut in eum, qui ui hominibus armatis coactisue nocuisset, uelut e lege Aquilia, tantum formula partim faciliori (utpote detracta iniuriae mentione), partim uberiori (utpote in quadruplum concepta), constitutum esset iudicium. Tunc autem facillime quispiam tentauerit, etiam uoc. damnum, utriusque actionis commune, e legis Aquiliae iure interpretari et in proposito quoque iudicio quod damnum ueniret, peculiaribus illis caedis et uulnerationis, tum ussi, rupti, fracti finibus circumscribere. Quod nullam quidem habere rationem, iam ex eo perspicuum est, quod angusta illa damni interpretatio in legis Aquiliae actione non ex ipsa ui et indole uoc. DAMNUM, sed ex adiectis illis uerbis QUOD USSERIT, FREGERIT, RUPERIT deriuata est 12), tum etiam ex eo, quod in multa nocendi genera incidimus, quae uix ICtis nostris, profecto multo minus illius aetatis interpreti¬ 19) Gal. III, 217. L. 27. §. 5. 17) Gai. III, 210. 217. pr. §. 13. I. De lege Aquilia. L. 2. pr. seqq. Ad leg. Aquil. §. 13. I. eod. L. 27. §. 5. eod. et II. a Schradero ibi cc. 18) Conf. h. or. §§. 9—12. 41. 42.

§. 3. De actionis iure et formula. — Origo. 583 bus ad ipsum legis Aquiliae ius pertinere uisa sunt, in Bonaue rapta. quibus tamen nullus est dubitationi locus, quin nouum hoc iudicium omni sua indole atque natura aptissimum ac paene necessarium et fuerit et habitum sit; ueluti greges non furandi animo abacti, ergastula liberata et q. g. s. 20). Sed quid disputo? Nihil est tam difficile, quod fidelis caussae patronus officii caussa non suscipiat, nihil tam falsum, quod praestans oratoris ingenium non aliquo ueri splendore imbuat, nihil tam stultum, quod arguendi quadam dicendique arte non possit stulto iudici recuperatoribusue aliquando persuaderi. Ne multa, haud incredibile mihi uidetur, aliquando primis illis temporibus in hoc iudicio de ui hominibus armatis coactisue aut accidisse aut prope tamen afuisse, ut eo nomine, quod quis rapuisset, contra actorem iudicaretur, quia in damnum solum concepta formula esset, nec damni loco censeri posset, quod lege Aquilia non teneretur: itaque ne eiusmodi errore totum iudicium infirmaretur ac uitiaretur, prudenti consilio Prae¬ 20) §. fl. I. De lege Aquilia. ut anteriora huius §phi, e Gaio « ... Sed si non corpore damnum (III, 219.) esse petita. — Conf. « fuerit datum, neque corpus lae¬ L. 7. §. 7. De dolo. (Ulpianus) « sum fuerit, sed alio modo ali¬ « Idem Labeo quaerit, si compe¬ « cui damnum contigerit; quum « ditum seruum meum, ut fugeret, a non sufficiat neque directa ne¬ «solueris, an de dolo actio danda « que utilis legis Aquiliae actio, «sit. Et ait Quintus apud eum « placuit, eum, qui obnoxius fue¬ « notans : si non misericordia du¬ « ctus fecisti, furti teneris : si mi¬ «rit, in factum actione teneri; uelcuti si quis misericordia ductus «sericordia, in factum actionem « alienum seruum compeditum « dari debere. » — Adde L. 50. «soluerit, ut fugeret. » Animad¬ §. 4. De furtis. L. 55. De A. R. D. uertendum est, haec uerba non,

584 Cap. I. De iure caussae Tullianae. Bonaue rapta, tores coepisse in formulam uerba BONAUE RAPTA adiicere. Quodsi quis existimet, non ita multo post illam caussam M. Tullii iudicatam haec acta esse, equidem non repugnabo. Atque hoc est, quod supra dixi, in eo me cum Cramero sentire, quod negauit, statim a principio in formula de ui hominibus armatis coactisue iuxta damnum infuisse etiam disertam bonorum raptorum mentionem; caeteroquin Sauinio me credere existimanti, de damnis ita datis et de bonis raptis numquam separata fuisse Edicta, sed idem semper ad utraque pertinuisse. Sed iam ad reliqua pergamus. Tertio enim loco in examinandis tribus illis agendi Formula in familiam formulis, quas Huschkius composuit, quum saepius concepta. attentiusque considerarem hanc M. Tullii defensionem, iniectus mihi est scrupulus et magna dubitatio, ne insigni quodam uitio laborarent, adeoque a M. Luculli, L. Metelli ueterumque illorum Edictis magna parte essent alienae et conspicuo temporis interuallo seiunctae. Ut in pauca conferam, operae pretium existimo uidere, ne primis illis temporibus de ui hominibus armatis coactisue familiae solum non suo nomine dominus conueniri potuerit, noxae uero dationi aut iudicio uere noxali locus omnino nullus fuerit?*). Quod non eunt, quum ille noxalem uocat 21) Reinius I. I. p. 352. et C. M. Luculli actionem, hic autem, Sellius I. I. p. 413. seqq. in eo quisi recte intelligo, statuit, in ipsius dem mecum facere uidentur, quod domini factum, qui ad uim facienfamiliae mentionem semper in adam familia sua usus esset, actiogendi formula infuisse putant, sed nem directam fuisse. in diuersas rursus sententias ab¬

§. 3. De actionis iure et formula. — Origo. 585 prositeor quidem argumentatione omnibus numeris absoluta aut ueluti necessaria ratione ad liquidum me perducturum, sed illud tamen studebo, ut planum faciam, si pristini iuris uestigia diligenter sequi uelimus, eo potius esse ueniendum, tum nihil absurdi tale ius habuisse. Eius autem cognitionis quum uno tantum fonte (seu riuulum dixeris) utamur, ipsis uidelicet hisce Tullianae defensionis fragmentis, praesertim iis, quae in §§. 8—13. habentur, age uero uideamus, quid ad propositam quaestionem deriuari inde possit. Atque illud quidem manifestum est, Ciceronem totius iudicii, quod est de ui hominibus armatis coactisue, narrare originem, et, quemadmodum a M. Lucullo non solum constitutum, sed etiam, ut ita dicam, mente excogitatum sit, exponere. Totius, inquam, iudicii: nam in demonstranda illa origine quum uelut a communi omnium legum iudiciorumque caussa et origine proficiscatur, sane non est credibile, principalem propositi iudicii formam praetermitti, appendicem tantum, h. e. noxalem quandam iudicii figuram spectari. Neque fugere nos debet, non de ratione eius iudicii agi, quod in hac caussa L. Metellus Praetor M. Tullio accommodauit, sed de M. Luculli, superioris illius Praetoris, ratione, qui aliquot annis antea primus omnium opinione totum hoc iudicium, non peculiarem quandam figuram, animo conceperat, uerbis composuerat atque in Edicto suo promulgauerat. Formula in familiam concepta.

Formula in familiam concepta. 586 Cap. 1. De iure caussae Tullianae. Quid igitur ille M. Lucullus in constituendo toto hoc iudicio spectasse dicitur? Nihil prius quam familias. Caussam Cicero refert, quae M. Lucullum mouerit, refert finem, quem assequi uoluerit, refert uiam, quam iniuerit, remedia, quae adhibuerit: quibus in rebus omnibus ecce familiarum ubique primaria ratio. — Caussam quaeris? « Multae familiae dicebantur in «'agris longinquis et pascuis armatae esse caedesque «facere; eaque consuetudo non solum ad res priuato¬ «rum, sed ad summam rempublicam pertinere uide¬ « batur. » 22) Scire cupis, quid assequi M. Lucullus uoluerit? Nempe vid spectauit, ut homines ita familias suas " continerent" rel. 23) ) Quid autem de remediis instituendique iudicii consilio ac modo ? Existimauit, apud maiores, quum et res et cupiditates minores essent, et familiae non magnae magno metu continerentur praeter legem Aquiliam nihil opus fuisse iudicio de ui coactis armatisque hominibus?); sed his temporibus propter malam armorum consuetudinem necesse putauit esse, si quid familia ui hominibus armatis coactisue nocuisset, et in uniuersam familiam, non noxale singulorum nocentium nomine, iudicium dare et recuperatores dare?s) et poenam grauiorem constituere, et (quo magis appareret, numquam posse homines seruos iure arma cah 22). or. §. 8. 24) ib. §. 9. 23) h. or. §. 8. 25) ib. §. 10. Conf. §. 41.

§. 3. De actionis iure et formula. — Origo. 587 père et manum cogere) illam latebram damnum in¬ IURIA tollere. 26) Quibus rebus omnibus consideratis quid tandem dicitur M. Lucullus egisse: Iudicium ita dedit, ut hoc solum in iudicium ueniret, uidereturne ui hominibus coactis armatisue damnum dolo malo familiae datum. 27) Quid igitur est? Si uerum est, quod a principio diximus, totius eius iudicii, quod est de ui hominibus armatis coactisue, non partis tantum seu appendicis, originem ab oratore narrari, tum si in ipsa hac narratione ubique praecipua familiae ratio consideratioque habetur; nonne ualde efficitur probabile, a principio totum hoc iudicium neque in id, quod dominus ipse admisisset, directum fuisse, neque noxalem consuetamque singulorum seruorum nomine adiectionem habuisse, sed in familiam solam conceptum eoque tantum nomine constitutum aduersus dominum propositumque fuisse? Quod si quis negare uolet, certe non ab illius narrationis tenore, sed ab utilitate communi potius et ab iuris quadam necessitate controuersiae materiam petiturus est. Nimirum quemadmodum credi potest, M. Lucullum Praetorem, qui summa aequitate et sapientia ius dixit, seuerum illud iudicium ita composuisse, ut, cuiuscunque familia ui hominibus armatis coactisue damnum fecisset, is teneretur, qui ipse fecisset, non teneretur? 26) ib. §§. 11. 43. Addesis quod « domini impudentissime confitein §. 40. habetur : « Nam cum pera'antur, quid censetis fore » rel. « fugio nullo constituto tamen haec 27) ib. §§. 12. 42. « scelera serui audacissime faciant, Formula in familiam concepta.

Formula in familiam concepta. Judicium pu, de ui. 588 Cap. I. De iure caussae Tullianae. Quo loco uelim in mentem tibi ueniat publici de ui iudicii.28) Nam quamuis tenui utamur notitia legum de ui eiusque iuris, quo publicum hoc crimen illa tempestate constitutum erat 22), inter omnes tamen constat, fuisse publicum de ui iudicium lege constitutumse); nec minus est probabile, talem eius iudicii formam fuisse, ut, quodcunque liber homo ui hominibus armatis 31 coactisue nocuisset, amplecteretur; *), atque certam 28) Vix puto quemquam fore, quaesitumque esse. Videsis Saqui confugere maluerit ad L. 196. lust. in Catil. c. 32. (conf. Schol. Bob. ad c. 10, 25. in Vatinium, pr. De V. S. apud Orellium p. 320. et Dionis 29) Conf. Waechteri tractatum Cassii XXXVII, 46.) C. Salustii in N. Archiv d. Crim. R. Tom. quae dicitur, in M. Tullium de¬ XIII. p. 8. seqq. et scriptores ibi clamationis c. 2, 3. pro Milone c. allegatos. C. O. de Madai de ui 13, 35. Ascon. ad Milonian. s. fi. pu. et pri. Halis 1832. 8. p. 19. ap. Orell. p. 55. Cic. ad Fam. VIII, seqq. 8, 1. — Praeterea ad legem Plau-30) Legem Plautiam de ui tune tiam referuntur Cic. de harusp. obtinuisse, eamque a. u. 665. a. resp. c. 8., ad Att. II, 24. M. Plautio Siluano et O. quodam De caeteris legibus de ui, uide¬ Lutatio Catulo tribunis pl. latam licet de Pompeia et luliis tam fuisse, Waechterus I. I. quum ua¬ Caesaris quam Augusti Waechte lidis argumentis tum probabili rus tractat I. I. p. 26. seqq. p. 31. coniectura confirmat. Simul doseqq. p. 35. seqq. — De illo decet, anterioris legis de ui proprie nique, quod in c. 3. et 9. pro latae uestigium nullum extare, Caecina infertur, capitis iudicio tum eos refellit, qui propter c. 29. quaeritur, utrum ad legem de ui pro Coelio, ubi O. Catulus legem an ad legem Corneliam de sicariis de ui tulisse dicitur, alteram nopertineat. uamque legem de ui, Lutatiam no¬ 31) Waechterus I. I. p. 22. seq. mine, a O. Lutatio Catulo Cos. a. ualde probabili ratione statuit, leu. 676. perlatam esse statuerunt, gem Plautiam propemodum eaquippe eiusmodi legem Lutatiam dem atque postea legem Juliam a Veteribus nusquam commemode ui priuata continuisse, quinrari, contra pluribus exemplis deetiam fortasse usitato more pleraclarari, etiam satis diu post hunc que in hanc ex illa translata fuisannum ex lege Plautia semper, se; ut a lege Plautia non sint alieneque ex alia lege ulla, de ui actum

§. 3. De actionis iure et formula. — Origo. 589 haberet litis aestimationem, sarciendis omnibus eiusmodi damnis comparatam accommodatamque. Quinetiam quum legum repetundarum, Seruiliae, quae dicitur, et Corneliae rationems2) atque Virorum doctorum coniecturas considero, uix dubitandum esse arbitror, quin poena quoque legis in nulla re potius quam in multiplicata litis aestimatione fuerit posita. 33). Klenzium in Praef. p. XII. et in na, quae de Julia Paullus V, 26, notis ad d. locum (p. 70.) et ad c. 3. his uerbis refert : « Lege Iulia « de ui priuata tenetur qui quem 11. (p. 49.) (Conf. Pseudo-Ascon. ad Act. I. in Verrem c. 13.) « armatis hominibus possessione, 33) Waechterus (l. 1. p. 222.), « domo, uilla agroue deiecerit, me non repugnante, docet, de « expugnauerit, obsederit, clusepoena legis luliae de ui priuata « rit, idue ut fieret homines comcredendum esse Marciano, qui in « modauerit, locauerit, conduxepr [L. 1.]. h. t. haec habet: De ui «rit; quiue coetum, concursum, priuata « damnati pars tertia bo¬ « turbam, seditionem, incendium « fecerit ; funerari sepeliriue ali¬ « norum ex lege Iulia publicatur; « quem prohibuerit, funusue eri¬ « et cautum est, ne Senator sit, «ne Decurio aut ullum honorem « puerit, turbauerit ; et qui eum, « cui aqua et igni interdictum est, « capiat, neue in eum ordinem « receperit, celauerit, tenuerit; « sedeat, neue iudex sit» rel. « quiue cum telo in publico fuerit, Sed quod simul V. D. I. I. p. 25. «templa, portas aliudue quid pu et tentat dicere, eandem fortas- « blicum armatis obsederit, cinse antea legis Plautiae duplicem « xerit, clauserit, occupauerit. » poenam fuisse, id, qua parte ad Conf. h. Titt. Dig. et Cod. et §. 8. publicationem bonorum spectat, I. De publ. jud. Isidor. V, 26. et non solum, ut ipse fatetur, in¬ Waechterum l. I. p. 36. seqq. et certissimum, uerum etiam parum p. 195. seqq. — Illud uerissime uerisimile et uix credibile mihi Waechterus I. I. p. 23. seq. p. 30. uidetur. Illud uero omnibus, ut p. 218. seq. negauit, legem Plauputo, Waechterus probauit, aquae tiam aliamue de ui ullam lege et ignis interdictionem a lege Plautia prorsus alienam fuisse. Julia Augusti anteriorem habuisse uis priuatae publicaeque distin-Mentio quaedam eius poenae, quae ctionem. est de ui, at plane incerta, habe¬ 32) Videsis Fragmenta legis tur in Epp. ad O. fratrem II, 3, 5. Seruiliae, ed. Klenze, cap. 18. et Formula in familiam concepta, ludicium pu, de ui.

Formula in familiam concepta. Judicium pu. de ui. 590 Cap. I. De iure caussae Tullianae. Quodsi publicum hoc iudicium de ui, ut uulgo placet, non ita diu antea fuit noua lege constitutum, tum si ob similes caussas, quae M. Lucullum mouisse dicuntur, etiam magis in publici iudicii poena insignem quandam seueritatem exspectare licet *) ; satis existimabitur credibile, quadrupli fortasse, certe non minoris, de ui lites aestimatas illa lege tunc fuisse. Ne plura: publici iudicii lege satis prospectum consultumque fuit priuatis iis, qui a libero homine ui hominibus armatis coactisue damno affecti essent. Quod quum intelligeret M. Lucullus, noluit priuatum iudicium citra necessitatem publico adiicere. Plus arbitror: Magnopere illis maxime temporibus, ut opinor, uisum est ad utilitatem publicam pertinere, ut quaestiones, de ui praesertim, quomodo erant legibus constitutae, in eos, qui offendissent, etiam exercerentur, neue accusatorum inertia languescerent adeoque plane omitterentur. At priuato homini si optio detur, publico an priuato iudicio experiri ac damnum suum persequi malit, tum utriusque actionis si eadem fere aestimatio constituatur; profecto, uti sunt homines suae quam publicae utilitatis studiosiores, priuatam actionem, commodiorem sane facilioremque, prae publicae accusationis ambagibus auide arripient, nec magnopere curabunt, ut quod praeter priuatam satisfactionem publico iudicio inest iuris publici detrimentum aliaue poena, aduersario infligatur. 34) Cum illis, quae in §. 8. LL. III, 18, 42. et similia. Waechseqq. pro Tullio habentur, comterus I. I. p. 5. seq. p. 21. ponenda sunt pro Coelio c. 29. de

§. 3. De actionis iure et formula. — Origo. 591 Itaque non solum absurdi nihil habet, quod M. Lucullus familiae mentione nouum suum iudicium circumscripsit, sed prudenti consilio id egisse uidetur, ut ne publica de ui quaestio, ualde tunc ac publice necessaria, aut dissolueretur aut priuatis forte praeiudiciis perturbaretur, denique quacumque ratione debilitaretur. Contra nemini dubium fuit, quin publico iudicio eo solum nomine quisque teneretur, quod suo ipsius dolo ui gestum esset. At hercle nihil fuit potentibus opulentisque hominibus facilius quam seruorum ministerio suum dolum tegere et improbissimum quodque facinus, quod in longinqua fortasse possessione aut instigassent aut seruorum suorum ferocitati permisissent, publici iudicii seueritati penitus subtrahere : quinetiam promptissimum malitiosae uersutaeque potentiae fuit, alienigenas seruos ignotosque adhibere, tum nocentes ex altero fundo agroue in alterum transferre, atque eiusmodi fraudibus noxalium quoque actionum effectu solatioque inimicum priuare. 6 Hoc igitur loco sapienti consilio M. Lucullus priuatum suum ac poenale iudicium interposuit; non quo publicam quaestionem periclitaretur ulloue modo deminueret, immo quo efficacissime adiuuaret ac necessario quodam supplemento augeret. Etenim latebram illam petiit defendentium, imprudentibus sese inuitisque accidisse, quae familia sua ui hominibus armatis coactisue commisisset; atque eos, publico quidem iudicio tutos, priuato tamen ac poenali iudicio alligauit, iustissime ratus, in quotidianis quidem singulorum hominum delictis noxale ius sufficere, Formula in samiliam concepta. ludicium pu, de ui.

Formula in familiam concepta. 592 Cap. I. De iure caussae Tullianae. at qui tam negligenter familiam suam contineret, ut adeo cum coactis armatisue hominibus ac uelut agmine quadrato ad uim faciendam imprudente inuitoque se prorumpere posset, eum culpa, his praesertim temporibus, non uacare, neque praeterquam de se queri debere, si, quod tali modo familia sua damni dedisset, eo nomine etiam cum poena ac detracta noxae deditione ipse obligaretur. Atque illud hercle neque mirum est neque inauditum, ex caussa iudicium constitui, quo familiae nomine dominus in solidum ac sine noxae datione teneaturss); caeteroquin facili negotio quiuis sibi persuadebit, noxae deditionem, si ad Ulpiani modumss) intelligatur, uniuerso, quale cognouimus, consilio M. Luculli repugnare; contra, si de tota familia dedenda cogites, partim nihil ei quicum agitur profuisse, partim, quae tum inualuit uoci, familiae interpretatios), ne effici quidem semper potuisse. millia dare damnas esto .... « Si 35) L. 1. pr. §. 6. L. 2. L. 3. « quid eorum seruus fecerit, dopr. L. 12. pr. §. 1. De publicanis. a minus eius H-S. centum millia Utique me non fugit, similem « populo det. » Ubi nolim tamen tantum, non eandem esse huius spondere, noxae dationem, quamiudicii naturam. Etiam magis differt illud Edictum, quod in Tit. uis in lege non commemoretur, Dig. Si fam. fur. fec. dic. habetur, omnino praecisam fuisse. Conf. quippe quod domini non actoris L. 6. §. 1. L. 4. §. 8. De re iud. L. 1. De noxal. act. L. 20. §. 5. commodum spectet. Videsis L. 1. pr. d. tit. L. 9. De jurisdict. L. 32. De her. pet. 36) L. 2. §. 16. Vi bon. rap. Ad leg. Aquil. Conf. tamen L. 2. §. 15. Vi bon. rap. — Addo Fron- (sup. p. 553. not. 31.) 37) pro Caecina c. 19. 20. (sup. tin. de Aquaeduct. c. 129. (p. 198. Ed. Adler) « Quicunque . . . riuos, p. 307. seq. not. 28.) Conf. L. 2. specus ... aquarum publicarum... §. 14. h. t. (sup. p. 553.not. 29.) ruperit ..., is populo Romano C.

§. 3. De actionis iure et formula. — Origo. 593 Sed occurretur fortasse nobis a quibusdam quaerentibus, satisne constanter facere uideamur, qui, quum ipsi antea insitam quandam actionis interdictique de ui hominibus armatis coactisue affinitatem statuerimus's), tamen in interdicto (sicut necesse est) fateamur, in actione uero negemus, tam domini quam familiae nomine formulam in Edicto propositam fuisse. Quibus ego hoc referam, si non omni parte certum, at forsitan uerisimile : Pari natura sunt et uelut sanguine iuncta inter se interdictum illud actioque in eo quidem, quod unam iniuriae maleficiique formam ac speciem, eam uidelicet, quae ui hominibus coactis armatisue committitur, spectant, et communi hac condicione ac formula per idem fere tempus easdem ob caussas sunt constituta 32) Sed tamen diuersi aliquid necesse est habeant, alioquin non duae actiones essent sed una. Quid igitur est, quo inter se differant? Nempe interdicti uis et effectus talis est, ut fundi possessionem actor recuperet; contra actione id agitur, ut damnum, quod passus est, aestimatione facta exactaque sarciatur. At quoniam omne eiusmodi damnum, siue e legis Aquiliae genere sit, siue furti instar habeat, etiam ad litis aestimationem, quae publico de ui iudicio continetur, pertinere nobis uisum est; idcirco negauimus, eum, qui iudicio publico conueniri posset, praeterea etiam priuata Praetoris actione teneri. 10 38) Conf. h. sup. p. 577. et Lib. 39) pro Tullio §§. 8. 46. II. §. 3. p. 324. seq. Semestria, Lib. III. 38 Formula in familiam concepta.

Formula in familiam concepta. 594 Cap. I. De iure caussae Tullianae. Quid autem? Si quis ui hominibus armatis coactisue de fundo deiectus sit, num ei quoque per iudicium publicum eiusque litis aestimationem satisfieri poterit? Non opinor. Etenim nec credibile est, in iudicio publico ipsius fundi, de quo ille deiectus est, possessionisue fundi certum pretium constitui atque in litis aestimatione computari solitum esse, et uniuersa publici iudicii natura etiam multo minus illud tulit, ut restituere fundum reus siue a Quaesitore siue a consilio iuberetur. Ex quo perspicuum est, quicunque de fundo ui hominibus armatis coactisue deiectus esset, ei, siue publico iudicio experiretur siue non experiretur, utique ad recuperandam fundi possessionem interdicto opus fuisse. Quid mirum igitur, domini personam hoc interdicto 5 contineri, illa actione non contineri? Fortasse illud quoque addendum erit, ne praeiudicii quidem periculum, quod ne publico iudicio fieret, curiosissime uidentur Veteres obseruasse“), interdicto affuisse, quum id una formula tam dominum quam fa¬ ), miliam procuratoremque disiunctim comprehenderet 1 ac propterea, etiamsi actor uicisset, nihil tamen iudicatum esset, nisi eum quicum agitur non restituisse actorem eo, unde ui hominibus coactis armatisue aut a se aut a familia aut a procuratore deiectus fuisset“?). Sed satis de hoc loco disputatum est. lup 40) Quae de illo iure apud dentur. Conf. etiam de Inuent. lurisconsultos nostros occurrunt II, 20. 41) Vid. sup. Lib. II. §. 3. p. (uid. sup. nott. 32. 33.), ea nonnisi tenues reliquias et uestigia quaeseq 324.. 42) Priusquam L. 4. De publ. dam antiqui rigoris continere ui¬

§. 3. De actionis iure et formula. — Origo. 595 Ad extremum restat, ut emendandae supra propo- Quadruplicatio sitae illius formulae caussa hoc admoneam, taxationem fortasse aestimationi potius damni quam quadruplicationi appositam coniunctamque fuisse 13). In summa, ut in breue contraham quae de supra¬ Summa. M. Luculli fordictis formulis disseruimus, M. Lucullus unam agendi mula. formulam, noxalibus figuris nullis additis, composuisse uidetur, in talia fere uerba conceptam: ... RECUPERATORES SUNTO. QUANTAE PECUNIAE PARET DOLO MALO FAMILIAE NUMERII NEGIDII UI HOMINIBUS ARMATIS COACTISUE DAMNUM FACTUM ESSE AULO AGE-RIO, DUNTAXAT SESTERTIUM TOT MILLIUM, TANTAE PECUNIAE “) QUADRUPLUM RECUPERATORES NUMERIUM NEGIDIUM AULO AGERIO CONDEMNANTO, SI NON PARET, ABSOLUUNTO.45) Unde quid in ipsius Edicti tenore supra adscripto“6) mutandum esse censeam, ultro apparebit. jud. (sup. p. 554. not. 33.) mihi uerba in hoc anno in formula opponas, adhibe quaeso illa, quae omisi. Nam de ea re credibile antea (Lib. II. §. 2. p. 311.) de est, Praetorem olim, quum de uaria conceptione interdictorum dando denegandoue iudicio agede ui disputata sunt. retur, ipsum statuere solitum es¬ 43) Huschkii Exc. de Taxatiose, nonnumquam fortasse, ubi res nibus, I. I. p. 261. seqq. postularet, peculiari praescriptione 44) Quod si fortasse cuipiam in formulam addita recuperatorimagis placuerit sic, tantae pecubus, ut operam darent, manniae, duntaxat Sestertium tot mildasse. Nisi forte a principio ad lium, quadruplum non repugnabo. exemplum interdicti de ui homi¬ 45) Licet inter Jurisconsultos nibus coactis armatisue (uide sup. nostros constet, in quadruplum Lib. II. §. 3. p. 325.) neque Edihanc actionem nonnisi intra ancto neque praetoria iurisdictionum competere (uide supra p.552, ne agendi facultas anno circumnot. 26.), tamen in eo Huschkii scripta fuit. exemplum secutus sum, quod 46) p. 575. seq.

Adiecta va Bonaue rapta. e §. 4. De actionis iure et formula. — Progressio. Haec igitur habui de pristino M. Luculli iudicio consilioque quae dicerem. Sed quum antea cognouerimus nouam eius iuris formam diuersamque illam Gali, Ulpiani caeterorumque disceptationem, haud minore rei quam temporis interuallo distantem, iam superest, ut spatium in medio situm ac uicissitudines, per quas ab illo principio ad hunc finem est peruentum, inuestigatione amplectamur. Quam curae partem ad extremum hunc locum idcirco distulimus, quod in coniectura multo magis uersatur quam iustis Veterum testimoniis ullis constat. Sed quum propter similem testimoniorum rationem etiam superiorem disputationem inuerso temporum ordine instituerimus, haud abs re erit, ita reliqua supplere, ut simul illius summam per indicem repetamus, denique totam eius iuris progressionem ac uicissitudines a principio inde breui enarratione persequamur. Itaque, ut supra diximus *), primum fuit, ut pristinae formulae insererentur uerba illa BONAUE RAPTA; idque tuendi declarandique pristini iuris, non (corrigendi caussa factum. 1) p. 577. seqq.

§. 4. De actionis iure et formula. — Progressio. 597 Superuenerunt deinde Imperatorum dominationes cum milite perpetuo caeterisque frenis opulentorum hominum licentiae iniectis?). Tum breui tempore sopita erant illa quasi bella incursionesque priuatorum, atque ita constitutum imperium, ut si quid tamen eiusmodi moliretur, longe alio quam iudiciorum priuatorum ordine reprimeretur. Ne multa: cessante necessitate de pristino rigore huius iudicii quod extraordinarium fuit, remissum est; sicut superiori libro apparuits), etiam geminum illud interdicti de ui hominibus coactis armatisue ius iisdem fere temporibus, iisdem de caussis, et simili modo in mitiorem et magis communem consuetamque rationem deflexisse. Quid igitur est? Illud maxime pristinum M. Luculli iudicium habebat extraordinarii, quod propter familiae delictum, nullo suo facinore interueniente, dominus poenali iudicio, detracta noxae deditione, obstringebatur. Quod si, conseruata caeteroquin actione, rescindere atque in communem usitatamque iuris formam redigere uellent, expeditum profecto erat, in proprium ipsius domini nec diutius in familiae dolum dirigere principalem actionem, tum e uulgari poenalium actionum instituto noxales actionis figuras tam familiae quam singulorum seruorum nomine adiungere. Neque nouo eiusmodi iuri tantopere atque antea publici iudicii ratio consideratioque, qualem supra demonstrauimus*), obstabat; nam hoc ipsum quum nouis legibus, luliis praesertim tam C. Julii Caesaris quam 2) Cramerus I. I. p. 68. Waech-3) §. 3. p. 341. terus I. I. p. 217. 4) p. 588. seqq. Temporum mutatio. Detracta familiae mentio.

Detracta familiae mentio. Noua actionis utilitas. 598 Cap. I. De iure caussae Tullianae. Augusti, ita tum nouatum esset, ut poenas publicas multo magis quam emolumentum eius, qui damnum passus esset, spectaret*) (ueterum legum diuersam condicionem fuisse, supra docui): aequum fortasse uisum est, tanto magis etiam priuatae nocentium persecutioni indulgere, tralatitiamque actionem non modo corrigere potius nouisque figuris (tam directis quam noxalibus) augere quam penitus tollere, uerum etiam praeiudiciali illo, quod olim fuisset, periculo impedimentoque liberare ac soluere. *) Age uero de utilitate emendatae huius actionis uideamus quid statuendum sit nobis, et quid Veteres existimauerint. Temporibus mutatis, cessantibus priuatis istis quasi bellis hominumque potentium incursionibus ac paene obliuione obsoletis, iam rarior existebat propositi iudicii usus propter damnum ex legis Aquiliae genere, quod ui hominibus armatis coactisue datum esset. Contra in dies magis poenale ac seuerum hoc iudicium propter bona rapta animis hominum probabatur?): non quo ui hominibus armatis coactisue multo saepius bona raperentur quam damnum ex legis Aquiliae genere 33. e L. 1. pr. h. t. cognouimus. 5) Lex Iulia C. Caesaris aquae De hisce poenis omnibus, et quemet ignis interdictionem poenam admodum deinceps exasperatae constituit, Cic. Phil. I, 9, 23. fuerint, uidesis Waechterum l. 1. eamque lex lulia Augusti in ui p. 31. 34. p. 221. seqq.p.226.seqq. publica retinuit. L. 10. §. 2. h. t., 6) Vide supra §. 1. nott. 32.33. uim priuatam publicatione tertiae et h. §. 3. not. 40. 103. partis bonorum puniri iussit, cum 7) Vide sup. p. 546. ibique not. 9. additamento illo, quod sup. not.

§. 4. De actionis iure et formula. — Progressio. 599 daretur, sed quia, ut supra uidimus *), iam existimari iustum, utile ac paene necessarium coeperat, seueriori poena obstringi eum, qui rapuisset, h. e. ui furtum fecisset, quam eum, qui clam furatus esset, atque, ut ita dicam, intra quotidianum furtorum genus sese continuisset. Itaque qui ita sentiebant, tralatitium hoc iudicium bonorum raptorum nomine non modo conseruandum esse censuerunt, sed etiam id egerunt, ut facilius uberiusque redderent, denique ut omnes, qui quouis modo ui rapuissent, uniuerse alligarent. Hoc autem ita se assecuturos esse intellexerunt, si hominum armatorum coactorumue clausula et condicione Edictum agendique formulam siue corrigendo siue interpretando liberauissent. Nec dubito, quin, si praeter bona ui rapta nihil ea actio continuisset, simpliciter uerba HOMINIBUS AR-MATIS COACTISUE e formula eiecturi fuissent. Sed ad hoc puto impedimento fuisse damnum illud, quod e legis Aquiliae genere actioni inerat, adeoque inde a prima actionis origine primum in formula locum obtinebat?). Quippe hac parte neque communis quaedam ratio neque illius aetatis opinio tulit, ut seueriori iudicio ad persequenda ea, quae ui, quam ad ea, quae clam gesta essent, opus esse uideretur. Quum enim in occidendo, uulnerando, urendo, rumpendo, frangendo, in omni denique legis Aquiliae genere, semper uis 8) p. 569. 9) Conf. sup. p. 579. Nova actionis utilitas. Voc. Vi eiectum.

Voc. Vieiectum. 600 Cap. 1. De iure caussae Tullianae. quaedam (longe aliter atque in furtis) inesset!"), quamquam in hisce quoque damnis cogitatione quidem discerni potest quod ui (insigni quodammodo) et quod clam fit *): utique ea distinctio minus idonea uisa est, in quo quasi fundamento tota ratio illius iudicii constitueretur. Satius igitur duxerunt, hac parte homines armatos coactosue in formula retinere; quinetiam quod hominibus armatis coactisue damnum esset datum, inter legis Aquiliae delicta adeo insigne coepit existimari, ut tum quoque, quum clam factum esset, duriori illa propositi judicii poena dignum uideretur. 12) Sic mutatis temporibus noua iudicii utilitas in eo cernebatur, ut persequendis e furtorum genere iis, quae ui duntaxat, e damnis ad legem Aquiliam pertinentibus uero iis, quae hominibus armatis coactisue commissa essent, accommodaretur; et quae communis primitus fuerat ac duplex tam in damno dato quam in bonis raptis condicio 1), quum in ui tum in hominibus armatis coactisue posita, ea iam ita dirimebatur ac diuidebatur, ut uis in rapina solum, in damno autem homines armati coactiue exigerentur. o Quod ut etiam Edicto et agendi formula recte indicaretur, necessarium sane fuit uim a damno seiun¬ 10) L. 51. pr. Ad leg. Aquil. « buisset ; tracta uidelicet interpre¬ (Julianus.) « ... Occidisse dicitur « tatione uocis a caedendo et a « uulgo quidem, qui mortis caus¬ « caede » rel. « sam quolibet modo praebuit: sed 11) L. 2. §. 9. h. t. (sup. p. 547. « lege Aquilia is demum teneri not. 11.) «'uisus est, qui adhibita ui et 12) Vide supra p. 547. « quasi manu caussam mortis prae¬ 13) Vide supra p. 576. seq.

§. 4. De actionis iure et formula. — Progressio. 601 gere, rapinam ab hominibus armatis coactisue!) : idque facillime cessit. Nam quum nemini profecto dubium esset, quin uis ipsi uerbo rapere etiam tacite inesset 15), nihil obstitit, quin hoc uocabulum ui ex Edicto formulaque prorsus eiiceretur. Rursus in hominum armatorum coactorumue mentione, quae uerborum collocatione damno proxime coniuncta erat, nil aliud opus fuit, nisi ut particula quadam inserta transpositaue aut quocunque modo, fortasse etiam mera interpretatione, a uersiculo de bonis raptis concepto segregaretur ac damno dato applicaretur. Ut ecce quae antea fuisset Edicti formula fere talis: SI CUI DOLO MALO UI HOMINIBUS ARMATIS COACTISUE DAMNI QUID FACTUM BONAUE RAPTA ESSE DICENTUR: IN EUM rel. tunc fortasse sic mutata est: Si CUI DOLO MALO HOMINIBUS ARMATIS COACTISUE DAMNI QUID FACTUM ESSE DICETUR, SIUE CUIUS BONA RAPTA ESSE DICENTUR : IN EUM rel. Sed in actione antea sic fere concepta: QUANTAE PECUNIAE PARET DOLO MALO NUMERII NE-GIDII UI HOMINIBUS ARMATIS COACTISUE DAMNUM FACTUM BONAUE RAPTA ESSE AULO AGERIO, DUNTAXAT rel. uidendum, ne eiectum tunc fuerit uoc. vi, praeterea nihil nouatum. 16) 14) L. 195. §. 3. De V. S. (sup. 16) Ambigui uitandi caussa p. 558. not. 3.) coniecerit aliquis : DAMNUM HO-15) Vide sup. p. 559. ibique MINIBUS ARMATIS COACTISUE FAnot. 4. CTUM. Sed si lurisconsultorum Voc. Vi eiectum.

Eiectum voc. Armatisve. Summa Actionis ius. 602 Cap. 1. De iure caussae Tullianae. Quemadmodum denique potuerit tam ex edicendi quam ex agendi formula elici etiam uoc. ARMATIS-UE, supra retulimus. 17) Itaque, ut in pauca conferam, quae de agendi formula adhuc disputata sunt, talem fere mutationum seriem haec actio a M. Lucullo inde usque ad illud tempus, quo annuis Praetorum Edictis stabilis quaedam Edicti forma successit, subiisse uidetur: 1° Adiecta uerba BONAUE RAPTA. 2° Detracta FAMILIAE mentio. 3°. Eiectum uoc. VI. 4° Eiecta uerba ARMATIS-UE. Sed haec de formulis. De ipso autem actionis iure illud addam, non prius uideri hoc iudicium famosum fuisse, quam furti ratio prae damno praeualere coepisset. Certe famosum esse non potuit, quamdiu nonnisi familiae nomine propositum esset; nam ignominia affici qui alieno nomine quauis actione condemnetur, nec rationem habet neque exemplum 12). Neue te praeeod [Conf. L. 14.]. Zimmern. Nox. disceptationem ac dissensionem Kl. p. 121. seqq. — Animaduer¬ (conf. sup. p. 557. seqq.) considetendum denique est, pro Edicti res, tum si quae in fine huius uerbis SUO NOMINE in lege Iulia §phi dicentur respicias, utique municipali haberi (furti) QUOD IPSE in eruenda illa agendi formula ei, FECERIT. Qua de re conf. Dirkqui, quod uerisimile est, sequasenium Obss. ad Tab. Heracl. P. tur, non tantopere uitandum esse II. p. 72. p. 77. p. 79. seq. — De ambiguum, existimabis. ipsa quaestione, famosum fuerit 17) p. 564. seq. primis illis temporibus proposi¬ 18) L. 1. De his qui not. infa. tum iudicium necne, uidesis « ... Qui furti, ui b. r., iniuria-Huschkium ad §. 5. h. or., I. I. p. « rum, de dolo malo et fraude suo 104. « nomine damnatus pactusue erit. » L. 4. §. 5. eod. (sup. p. 556.not. 35.)

§. 4. De actionis iure et formula. — Progressio. 603 tereat, in lege Iulia municipali nondum hoc iudicium Actionis ius. inter famosa enumerari. 19) Caeterum admonendi sumus, neque certa quadam Progressionis natura. lege aut Senatusconsulto id ius correctum finitumque esse, et maiorem sane lurisconsultorum in illustrando emendandoque huius actionis iure ac ratione quam Praetorum in corrigendo Edicto agendique formula industriam fuisse. Atque haec profecto caussa fuit, cur progressio illa, quam certis quasi lineamentis adumbrare conati sumus, non sine magnis contentionibus ac multiplici fluctuatione fieret, atque post finitam quoque in perpetuumque constitutam Edicti formam in nouo hoc iure multae magnaeque uarietates remanerent, nec quidquam paene firmum ac durabile, et a nouis tentaminibus uacuum esset: sicut exemplis illis, quae, in parua quidem fragmentorum copia, ex Ulpiani aliorumque Iurisconsultorum libris a principio protulimus 20), manifestissime declaratur. nodi etiam nouorum, quae dico, ten¬ 19) Conf. Dirksen. I. I. p. 72. taminum praeclarum illud exemp. 81. seq. Schrader, ad §. 2. I. De poe. tem. litig. plum, in L. 2. §. 7. h. t. obuium, inuenies. 20) Vide sup. p. 557. seqq, ubi

Huschkius. §. 5. De Argumento orationis. Mancam mutilamque accepimus propositam orationem, non solum qua parte ratiocinatio et confirmatio continetur sed etiam in narratione. Itaque quod in caeteris orationibus moris magis ac consuetudinis quam altioris, ut dicunt, indaginis esse solet, uidelicet ut rem, quomodo gesta sit, breui quodam argumento doceamus; hoc loco summam habet difficultatem, neque e narrationis fragmentis nisi adhibita coniectura ac diuinandi quadam arte confici potest. Hoc autem officio Huschkius, meritissimus huius orationis editor et commentator, ita functus est *), ut libenter fatear, me, quod addam, nihil, quae reprehendam aut corrigam, nonnisi pauca quaedam habere. Quod quum ita sit, ratissimum duco, ipsum quod V. D. composuit, argumentum (typorum forma distinctis, quae dubitandi materiam praebere uidentur) in medium proferre, tum, quantum opus erit, de meo adiicere. « M. Tullius habebat in agro Thurino fundum a patre sibi relictum, cui erat adfinis alia possessione C. Claudius senator. Et quamdiu hic quidem uicinum funl 1). I. p. 94—97.

§. 5. De Argumento orationis. 605 dum possidebat, nulla de finibus agrorum controuersia Huschkius. emergebat. Postea uero fundum suum uendidit P. Fabio, sordido homini, qui pecuniam in Asia et Macedonia nescio quomodo quaesitam in fundo tuto ponere properabat. Emit autem homo non minus stultus quam auarus tam insanis pretiis, ut pecuniam potius abiecisse quam posuisse dici posset. Quod ut ipse sensit, circumspicere coepit, quemadmodum damnum suum repararet. Et primum quidem totius negotii eum poenitebat; fundum ergo iterum proscripsit, emptum autem eum habebat cum Acerronio quodam, honesto, ut uidetur, uiro. Cum igitur nemo ad emptionem accederet, huic socio suo, ut, eodem sine dubio aut maiori quam quo ipse emerat pretio, fundum redimeret, persuasit. Persuasit autem eo facilius improbus homo, quod in tabella proscriptionis alliciendorum emptorum caussa maiorem fundi modum, quam reuera ipsius erat, ut uenalem designauerat, inclusa scilicet centuria quadam Popilliana uel Populiana, quae portio erat fundi Tulliani, sed ita sita, ut inscio ad suum fundum pertinere uideretur. Haec fraus in proscribendo fundo admissa Tullio a procuratore suo mature Romam nuntiatur. Appellat Acerronium, ibidem tunc agentem. (Nam Fabius in uilla uersabatur.) Is a socio se fraudatum ne somnians quidem, tunc sane adroganter, quod commodum fuit, respondit. At fines Fabius auctor Acerronio nondum demonstrauerat. Mittit igitur ad procuratorem litteras et ad uillicum Tullius, cauerent a fraudibus Fabii, et, si fieri posset, curarent, ne nisi se praesentibus Fabius fines demonstraret. Huic domini uoluntati obtemperantes petunt a

Huschkius. 606 Cap. 1. De iure caussae Tullianae. Fabio, ut se, cum fines ostensurus esset, aduocaret. Ille se facturum negauit: illis absentibus fines demonstrauit. Neque tamen hanc centuriam Populianam uacuam tradidit; nam cum serui M. Tullii tum, cum fines demonstrarentur et traditio perficeretur, eam tenerent, ingredientes facile repulerunt. Et Acerronius quidem, quomodo potuit, se de tota re excusauit; mox enim socii fraudes perspexit; multumque postea sibi gratulatus est, ubi ex negotio cum homine eiusmodi gesto semiustulatus effugit. Fabius uero emptori de auctoritate obligatus et acerbe ferens, quod artes suae sibi tam male cessissent, dolo uim addere Tullioque uindicandi sui gratia insignem calamitatem infligere constituit. Adducit igitur in saltum homines electos maximis uiribus, armis instruit, omnique uiolentiae generi adsuefacit; caeterum odium occulens, opportunitates nocendi captaturus. Interim etiam Tullius in Thurinum uenit, sed palam non clam profectus, ut appareat, non insidiarum et rixarum caussa, sed ut suum defenderet a uicini iniuriis, a quo qualia exspectari deberent, res nuper gesta ostendebat, in fundum suum se contulisse. Quo comperto Fabius fraudes suas praeuentas iam intelligens, occasionem non opperiri sed ipsum sibi facere uique aperta aduersus Tullium agere statuit. Cum igitur quodam die seruum M. Tullii in Populiana centuria animaduerteret, quid ei in suo esset negotii, compellat. Servus, si quid uellet disceptare, dominum adiret, respondet. Proficiscitur igitur cum Acerronio (nam is quoque ibi tum erat) ad Tullii uillam Fabius; rem exponit, Tullium suum tenere uociferatur, id se uindicaturum iactat, appellat, ut aut

§. 5. De Argumento orationis. 607 ipse Tullium deduceret, aut ab eo deduceretur. Tul- Huschkius lius se deducturum dicit: uadimonium Fabio Romam promissurum. Manet in ea condicione Tullius. Disceditur. Verum enim uero uim istam imaginariam iuris ciuilis praeuenit Fabius solida ui armisque. Proxima enim nocte, iam fere lux cum appropinquaret, ueniunt in aedificium, quod erat in centuria Populiana, serui P. Fabii, introitum sibi ui manuque aperiunt, homines magni pretii M. Tullii adoriuntur, caedem atrocem faciunt, tectum uillamque disturbant. Nunciatur res M. Tullio, qui confestim post patratum facinus, ut testatum fieret, ad amicos mittit, iudiciumque id, in quo Cicero hanc orationem habuit, praeparat." Iam primo loco, ut ab eo, quod leuius est, inci-Dubitatio prima. piam, nondum mihi expeditum est, quod Tullius dicitur Romae Acerronium appellasse, hic autem adroganter respondisse. Nam parum credibile mihi uidetur, Acerronium, quum fundum a Fabio emeret, Romae, neque una cum hoc in Thurino fuisse. Quid igitur? num forte Acerronius, a procuratore Tullii de falso agri modo proscripto admonitus, Fabium appellauit? hic autem, quum uiri probi et honesti personam ageret, indignabunde respondit emptori fidem suam in discrimen uocanti? Quo pacto uerba illa, quae inter §. 16. et §. 17.2) perierunt, tali fere sententia fuissent: « socio Cn. Acerronio uiro op — 2) In Codice (Ambrosiano) haec — leguntur : « Ac primum quod eum (Desunt undecim uersiculi) « §. 17.... modum proscripsisse. « negotii totius et emptionis suae « Hominem appellat. Iste sane « poenitebat, fundum proscripsit; « eum autem emptum habebat cum « adroganter, quod commodum

Huschkius Dubitatio prima. Dubitatio altera. 608 Cap. I. De iure caussae Tullianae. « . . . Cn. Acerronio, uiro optimo; cui facile per¬ « suasit, ut fundum iam communem emeret. Quod vut compertum est, admonetur a procuratore Tulalii Acerronius, uenditorem agri falsum modum « proscripsisse. Sed haec incertiora sunt?) ac propter illa potissimum, quae sequuntur, a me allata. Quippe in Argumento, quod exhibui, paullo inferius haec habentur, quae suo loco, sicut conuenerat, litteris inclinatis curaui ut conspicua essent : Et Acerronius quidem, quomodo potuit, se de «tota re excusauit; mox enim socii fraudes perpostea sibi gratulatus est, aspexit, multumque siue falsa, quae emptori allata in- « fuit, respondit. Nequedum fines terpellandi occasionem praebuis¬ «auctor demonstrauerat. Mittit sent? Sed fateor, amplam esse « ad procuratorem litteras et ad dubitandi materiam, ne ad se- « uillicum Tullius — (Desunt dequentia potius (« Mittit ad procucem uersiculi) — « facturum neratorem » rel.) illud spectet. — E « gauit ; illis absentibus fines Acerdiuerso non multum obstabit, «ronio demonstrauit: neque taquod in proposita coniectura uer¬ « men hanc centuriam Populianam ba iste et auctor eandem per¬ «uacuam tradidit. » sonam demonstrant, uox iste au¬ 3) E multis, quae in utramque tem per se Fabio magis quam partem disputari potuerint, pauca Acerronio conuenit. Non sine attingam: Quid est quod in oracaussa denique desiderabitur fortione sequitur, Nequedum fines tasse sententia illa, quam Huschauctor demonstrauerat? Num forkii supplementum habet, nostrum te (sic aliquando mecum coginon habet, uidelicet fraudem in taui) hisce uerbis inest (obserua proscribendo fundo Tullio a proconiunctiuam particulam neque), curatore Romam esse nuntiatam; tanto facilius Fabio fuisse, quasi sed parum sciri potest, num forte cum indignatione et stomacho emalio modo siue in hac siue in proptorem percontantem repellere, xima lacuna ei rei consultum quo fines nondum demonstrasset, fuerit. ac propterea in aperta fraude non deprehenderetur, siue uera essent

§. 5. De Argumento orationis. 609 cubi ex negotio cum homine eiusmodi gesto semi- Dubitatie altera. «stilatus effugit.» Iam haec an uera sint, omne iudicium uertitur in coniectura, quae tam de uerbis quam de sententia §phi 18, misere mutilatae, capietur. Qui uersiculus *) in Codice Ambrosiano (nam in Taurinensi non extat) sic legitur: «Acerronius quomodo potuit detorare ex "— — mine eiusmodi semustilatus effugit. Ad «ducit iste interea in saltum homines electos mauximis animis et uiribus, et is arma, quae cuique whabilia (abitalia) atque apta essent, comparat: «prorsus ut quiuis intellegeret, non eos ad rem ru¬ «sticam, uerum ad caedem ac pugnam comparari." Ubi lacunam indicaui, reliqua pars folii, quae circiter undecim uersus, undenarum ferme litterarum, continuit, desecta est. *) Quid ergo est? Niebuhrius e notis SEDETORAREEX, una tantum littera mutata, caeteris in fine adiectis, effecit SE DE TOTA RE EXCUSABAT, eamque coniecturam, ualde prima quidem facie probabilem, caeteri, uereor ne nimis confidenter, receperunt; nec quidquam aliud deinceps egerunt, nisi ut in supplendis reliquis undecim uersiculis ea diuinando assequerentur, quae cum initialibus proximi folii litteris, uocabulis et sententia («mine eiusmodi semustilatus effugit») aptissime conjungerentur atque continuarentur. *) 4) Continuo excipit uerba illa, « modo potuit, se de tota re exquae superius in nota 2 exhibui. acusauit, cum primum potuit; 5) Videsis Ed. Peyroni p. 46. « Fabio autem statim renuntiauit 6) Beierus : «Acerronius quo¬ « (maluit enim rei quam existuma-Semestria, Lib. III. 39

Dubitatio altera. 610 Cap. I. De iure caussae Tullianae. Qua ratione placuit (ut in Argumento Huschkii inuenimus), talem fere Ciceronis hac parte sensum orationemque fuisse: Intelligere coepisse Acerronium, decipi se a Fabio, contra uere se a Tullio de agri finibus esse edoctum; propterea poenituisse eum quum adroganter antehac recepti Tullii tum uel maxime totius emptionis ; duplici illa poenitentia actum Acerronium primo se apud Tullium de tota illa re comiter excusauisse offensionemque deprecatum esse, deinde Fabio emptionem renunciasse, ac pecuniaria quadam iactura ultro in se suscepta toto negotio sese exsoluisse ac liberauisse. Sic euenisse ut neque incolumis, neque tamen plane perditus inde euaderet, sed modico detrimento affectus, h. e. semustilatus. Atquin huic coniecturae et interpretationi non pauca uidentur obstare. Primo loco, ut antea monui, minime constat, in d. «tionis facere iacturam), atque Heinrichius : « Sane sedere apud « ex societate cum homine eius¬ « Latinos multorum est, ut cun¬ — « modi semustilatus effugit.» « ctantium et exspectantium, ut «iudicantium et equitantium, Huschkius : «Ac. q. p. s. de tota dre excusauit apud Tullium; cum c etiam uincentium (ex uetere « prouerbio, Romanus sedendo « Fabio autem socio suo ac uen¬ « ditore rerum ad se non perti¬ « uincit) et si quid aliud facien¬ «tium. Tamen noster uir optimus «nentium quid egerit, non com¬ « peri ; certe uehementer gratulari « nonnisi uitio hic sedet, et, dum « sibi potest, si ex negotio cum « integra erat huius loci oratio, « homine eiusmodi semustulatus « nunc misère lacerata, nisi omnia « effugit. » — « me fallunt, possedit.» — De Ante Maius vv. « sedet orare» retinuerat, quum syllabis « mine » Maius coniecerat moneret : « Fuit autem sedere «agmine », Heinrichius ex dis¬ « non raro apud Latinos uerbum « crimine ». « supplicantium.» — Ad quae

§. 5. De Argumento orationis. 611 §. 17. Acerronium dici appellatum esse a Tullio. Qui pubitatio altera. etiamsi diceretur, haudquaquam apparet, paullo postea, quum fines modo essent demonstrati, de fraude iniuriaue Fabii ei fuisse persuasum, nedum ab emptione eum recessisse. Nam postea quoque (conf. §. 20.7)) Fabio adfuit, quum is iuris sui uindicandi caussa Tullium conueniret, nec certa siue hoc siue alio loco caussa ulla apparet, cur a toto negotio subito resiluerit, quum praesertim uix dubium sit, quin fines ei ex sententia sint a Fabio demonstrati, comprehensa nimirum non exclusa centuria Populiana *) ; traditio autem, si tamen oratori credendum est neganti, hanc centuriam uacuam traditam esse, sic uideatur processisse, ut aut celaret emptorem de aliena possessione controuersiaque inde oriunda uenditor, aut de iure suo calumniaque Tullii conuinceret, ac tutum bonoque animo esse iuberet auctoris fide, suo periculo rem strenue facilique negotio defensuri. Quominus denique Acerronium apud Tullium putemus se excusauisse, illa quoque ratio facit, quod, nisi omnem rei gestae ordinem orator narratione sua turbauit, Acerronius hoc tempore, quo fines sunt demonstrati, nullo dubio una cum Fabio in Thurino in re praesenti uersabatur, Tullius uero etiamdum Romae erat, quippe qui, quum modo antea ad procuratorem in Thurinum litteras misisset (§. 17.) 2), postea demum, multis interiectis, in Thurinum uenisse dicatur 10). 7) « Rogat Fabius Acerronium, « tamen hanc centuriam Populia¬ «nam ibi tum erat, ut secum «nam uacuam tradidit. » « simul ueniat ad Tullium. Veni-9) Vide supra not. 2. «tur. » rel. 10) §. 19. «. . . agros, uias 8) §. 17. «Illis absentibus fines « denique infestas habebant. Ve¬ « Acerronio demonstrauit; neque «nit in Thyrinum interea Tullius. »

Dubitatio altera. 612 Cap. I. De iure caussae Tullianae. Videndumque imprimis illud est. Parum credibile, nedum certum esse mihi uidetur, quod pro explorato tamen sibi assumunt, prima sequentis folii uerba («..mine eiusmodi semustilatus effugit*) cum principio §phi 18. («Acerronius quomodo potuit sedetorareex ...") adeo intime cohaerere, ut initium hoc, illa exitum eiusdem rei gestae, uidelicet dissolutae emptionis, contineant. Mitto poscere exempla dictionis asemustilatum effugere pro sambustum euadere, discedere» *). Sed hoc neminem praeterire debet, infra, §. 54., Fabium introduci querentem, seruum suum non comparere, casam suam a Tullii hominibus incensam esse. Qua de re uerba se fecisse diserte Cicero ibidem pronunciat. Ubinam fecit? equidem cum Huschkio quaero. Qui quum admittat, in hac fortasse lacuna §phi 18. de ea re Ciceronem egisse, magis tamen putet inter §§. 52. et 53., concedat denique, haud absurde aliquem suspicaturum esse, saepius de illo facto oratorem dixisse : mihi uero tam grauis uidetur illa pars rei gestae fuisse, ut, ubicunque praeterea mentio eius recurreret 12), tamen in narratione, 11) Germ.: mit einem blauen disceptatio collocetur. Nam certo Auge davon kommen. — Noli mihi quodam ordine progreditur oratio in refellendis aduersarii argumenafferre Liu. XXII, 40. («Se potis, eo fortasse etiam magis, quod « pulare incendium priore conhic temere omnia disiecisse ac « sulatu semiustum effugissen) et similia, ubi propter adiunctam permiscuisse dicitur (conf. §. 35. uocem cincendium, ueluti transcum §. 6.). Itaque primo loco latus est tropus a uoc. asemiustus» docetur, quaeri non oportere, iniuria occisi essent homines necatque alienatus. ne (§§. 38—46.), secundo, ho-12) Obiter admonebo, spatium minem, nisi ob caussam certa illud, quod est inter §§. 52. 53., lege exceptam, iure occidi numminus idoneum uideri, in quo quam posse, eiusmodi uero causinter caetera, nedum solo, ea

§. 5. De Argumento orationis. 613 quum praesertim altera caussae actio esset, nullo pacto Dubitatio altera. potuisset silentio praeteriri. Plus arbitror. Vix potuit orator, quum primum eam rem in narratione attingeret, paucis uerbis eam absoluere et dimittere. Etenim non solum quo iure esset censenda, sed de ipso facto controuersiam fuisse docemur *), nec tamen ita, ut rem totam Cicero simpliciter infitiaretur, sed ut aliter atque aduersarius narrasset, commissam esse contenderet: ut ecce nemo sibi persuadebit, totum illud incendium aut Fabium ementitum esse, aut quasi fictum pernegasse Tullium; ad summum hic negauerit, a suis incensam esse casam, diuersamque incendii caussam attulerit, similiue ratione aduersarii narrationem uariauerit oppugnaueritque. Enimuero si ponamus, fusius oratorem de illo facto in re narranda disseruisse, necessaria ratione eo adigemur, ut statuamus, in qua uersamur orationis parte, ibi praeter undecim uersiculos, cultro a folio desectos, integrum etiam folium, unum pluraue, desiderari, quae hanc narrationis partem continuerint. Nam quum subitur, quin totum hoc argumensam Fabio nullam nec fuisse tum, quod a casa incensa et ho¬ (§§. 47-52.), nec futuram fuisse mine amisso Fabius petebat, a (tertio), etiamsi centuria Popu-Cicerone, praeterquam in narraliana aedificiumque, in quo octione, in h. §. 54. primum sit cisio est facta, eius esset (§. 53.), prolatum, nec facile erit siue inter aut Tullianorum fraude tam ser¬ §§. 52. et 53. siue in alia parte uus eius disparuisset quam casa confirmationis locum inuenire, in conflagrasset (§. 54.), aut ipse quo anterior quaedam eiusdem reuera metuisset, ne a Tullii farei disceptatio apte collocetur. milia oppugnaretur (§. 55.). Quad 13). §. 54. « Ostendi falsa rum rerum si consecutio coniunesse. » ctioque consideretur, uix dubita¬

614. Cap. I. De iure caussae Tullianae. Dubitatio al- periores quinque huius folii defectus omnes denorum tera. undenorumque uersuum sint, praeter illos autem nulla in narratione nec praecedat lacuna nec postea sequatur, donec in §. 22. tota narratio abrumpatur, non potest incendio illi caeterisque simul gestis alius in narratione locus nisi haec §. 18., de qua agitur, assignari: certe nemini in mentem ueniet, de fine illo (§. 22.) cogitare, ubi iamdudum ad ea peruentum est, quae tempore postrema fuerunt, et quae e rei gestae narratione ad ipsum iudicium caussaeque disceptationem traducere orationem uidentur. Quibus adhuc disputatis si quid ueri inest, neminem fugit, nihil egisse eos, qui supplementum undecim uersiculorum comparauerint, neque in excogitando eo aliud quidquam egerint, nisi ut haec folia Ambrosiana tertium et quartum siue uerbis siue sententia inter se coniungerent ac continuarent. Simul autem uerborum emine eiusmodi semustilatus effugit, noua se offert ratio interpretatioque, ne ipsa quidem certa sed in coniectura magis posita, tamen haud indigna, quae cum superiori illa conferatur et contendatur. Nam sic existimo, extrema haec esse uerba illius narrationis, quam de casa incensa ac de omni illo Tullianorum hominum facto, infra (§. 54.) breuissime commemorato, caeteroquin ignoto, orator protulerat. Utique non magis erit mirandum, ex incendio semustilatum aliquem effugisse quam ex emptione uel societate, et optime conuenit, quod exinde continuo subiicitur narratio eorum, quae Fabius parauerit, quaeque familia eius ui hominibus armatis coactisque per¬

615 §. 5. De Argumento orationis. petrauerit *) ; quippe haec facta esse, quinetiam post Dubitatio altera. casam illam incensam et rel, facta, inter litigatores conuenit 's); at illud maxime quaeritur, an aliqua Tullianorum culpa antecesserit, propter quam ulciscendae propellendaeue iniuriae caussa, denique cum excusatione quadam siue adeo ex iusta caussa facta esse uiderentur: tutissimum igitur in re narranda Ciceroni ac paene necessarium fuit, prius incendium illud et similia ad caussae suae utilitatem cum aliqua specie ueri accommodare, sic demum ad ipsum Fabianae familiae facinus, de quo iudicium erat constitutum, accedere. Haec fere habui de orationis argumento quae dicerem. tum ») habentur, ueluti praefa¬ 14) §§. 21. 22., quibus illa, tionis loco sunt. quae in §§. 18—20. (inde a uerbis «Adducit iste interea in sal¬ 15) §§. 1. 2.

Orationis structura. §. 6. Defensio in partes locosque digesta. Orationis propositae, quatenus e laceratis reliquiis intelligi potest, talis fere structura, dispositio ac confirmatio fuisse uidetur: Prooemii (§§. 1—6.) triplex est argumentum cum perpetua commemoratione prioris actionis; nam primo (§§. 1. 2.) praedicat, difficiliorem sibi quidem defensionem, faciliorem autem recuperatoribus iudicationem fore propterea, quod de ipsa re, qua de agitur, h. e. de atrocissima caede, quam ut testibus planam faceret, sola antea Tullii cura fuisset, prima actione aduersarius confessus sit, eoque, quia infitiari non posset, confugerit, ut quod improbum utique facinus esset, id iure factum esse defenderet *). Secundo (§§. 3—5.) in memoriam reuocat, priore caussae actione se Fabii famae, ut in pecuniaria disceptatione, more suo benigne pepercisse, Quinctium uero « cilius, quam de eo, qui confi¬ 1) Avriberon, quo orator hoc «tetur, iudicare ? mihi autem loco usus est, partim uerbis par¬ « difficile est, satis copiose de ec tim sensu tale fere fuit : Facile « dicere, quod nec atrocius uerbis est, contra infitiantem dicere pa¬ « demonstrari potest, quam re ipsa trono bona testium copia instructo, «' est, neque apertius mea oratione tamen ipsa infitiatio etiam in aper- « fieri, quam ipsorum confessione tissima re iudicantibus moram « factum est. » — Similis quaedam quandam ac religionem iniicere prolusio habetur pro Caec. 1, 3.2. solet. E contrario a quid est fa¬

§. 6. Defensio in partes locosque digesta. 617 M. Tullii existimationem uehementer et improbe laesisse; nunc sibi ac patrono suo imputare debere Fabium, si in hac caussae actione inuicem dolori M. Tullii potius et ueritati quam famae suae consulatur. Tertio (§. 6.) petit a Quinctio, ne, ut antea fecerit, dicendo diem absumat 2). Post illud exordium orator quale sit iudicium, quod Metellus Praetor reddiderit, e formula recitat (§. 7.), ac simul communem eius iudicii rationem ac caussas, propter quas aliquot abhinc annis a M. Lucullo Praetore primum sit compositum et Edicto promulgatum, exponit (§§. 8—12.). Sequitur narratio (§§. 13—22.), in fine manca, tum partitio, quam praeter pauca eaque incerta fragmenta, a Grammaticis tradita, totam amisimus. Post eam lacunam in confirmationem incidimus, quae ita reliqua septem folia Taurinensia implet (nam neque haec eam partem excedunt, et Ambrosiana adeo citra eam deficiunt), ut ab initio et in fine manca ac tribus praeterea defectibus (incertum quot foliorum) hiulca pus deficeret siue ad perorandum 2) De huius rei more et insiue ad iudicandum, haec amstituto uidesis, quae Huschkius pliandi caussa fuit ; ampliationem ad h. §. 6. disputauit, et loca autem propter ipsam illam ratioab eo collecta, imprimis pro Quinnem semper noua eaque plena ctio 9. 10., tum Gellii XVII. 2., caussae actio necessario sequebamodo semoueas c. 39. pro Cluentur. Illud extraordinarium quitio, ab omni ea materia alienisdem hac Ciceronis aetate fuit, sed simum. — Conf. Rein R. Pr. R. iure tamen fieri potuit, ut dip. 475. Geib R. Cr. Proc. p. 147. cendi tempus a Praetore praesti¬ Walter R. R. G. §. 695. — Sic tueretur. Sed de hisce rebus omnide ea re existimo : A maioribus bus, ualde caeteroquin controuertraditum erat, ut uno die caussa sis, non huius loci est copiosius peragi, h. e. tam orari quam indisserere. dicari, oporteret. Itaque si tem¬ Orationis structura.

Orationis structura Confirmatio. Locus primus. 618 Cap. 1. De iure caussae Tullianae. existat, adeoque parum sciri possit, utra pars maior sit, ea, qua utimur, an ea, quae interiit. E quibus confirmationis confutationisque reliquiis (§§. 24—55. — Sunt, ut accuratius definiam, quatuor fragmenta maiora, tria, e Prisciano, Rufiniano et Quinctiliano acquisita minora) haec argumenta seu locos dignoscere licet. Primum contra illud Cicero pugnat, quod Quinctius, quum fateretur quidem de hominibus a Fabii familia occisis damnoque ui hominibus armatis coactisque dato, negauit tamen, dolo malo haec commissa esse. Qua de re in hunc fere modum orator noster disserit : Si qua familia ui hominibus armatis coactisue ipsa damnum dedit, non potest dolo malo carere, nam quocunque caeteroquin consilio fuerit, in eo ipso dolus malus inest, quod uim atque homines siue coactos siue armatos adhibuit. Neque quod in formulam additur DOLO MALo, eo ualet, ut in eiusmodi ui, si ipsa familia, cuius nomine agitur, fecerit, recuperatoribus etiam sit insuper quaerendum, dolo malo fecerit an sine dolo malo ; sed eo tantum, ut, etiamsi apparuerit, non factam quidem esse illam uim ab ipsa familia, rationem tamen initam, consilium operamque adhibitam, ut ab aliis fieret, nihilominus iudicio dominus teneatur. Quod si tale esset iudicium, QUANTAE PECUNIAE PARET A FAMILIA P. FABII UI HOMINIBUS ARMATIS COACTISUE DAMNUM M. TULLIO DATUM rel., Fabius ex ipsa confessione sua nullo dubio condemnaretur: iam in eadem confessione quae ratio est eum absolui propterea, quod Praetor etiam aduersus eos, quorum familia damnum non dedisset, sed, ut ab aliis daretur, dolum adhibuisset, actoribus consuluit,

§. 6. Defensio in partes locosque digesta. 619 atque ob eam caussam, neque aliam ullam, his potius Confirmatio Locus priuerbis, QUANTAE PECUNIAE PARET DOLO MALO FAMILIAE mus. rel, in componenda agendi formula usus est? Nec ratione solum, uerum etiam exemplo consistere hanc suam formulae interpretationem, Tullius contendit. Nam quod in possessionum controuersiis Praetores de ui praeter ueterem usitatamque formulam, quae est UNDE TU AUT FAMILIA AUT PROCURATOR TUUS ILLUM AUT FAMILIAM AUT PROCURATOREM ILLIUS . . . UI DEIECISTI rel., nonnumquam ita interdicant : UNDE DE DOLO MALO TUO ILLE AUT FAMILIA AUT PROCURATOR EIUS UI DE-TRUSUS EST rel., non eo consilio fieri, ut ei, qui ipse ui deiecit, defensio paretur dolum malum neganti, qui in ui utique semper inest, sed ut ille quoque teneatur, qui ipse quidem non deiecerit, sed ut ab alio actor ui deiiceretur, consilium inierit 3). Caeterum orator, priusquam primum hunc defensionis suae locum relinquat, refellere studet ea quae pro Fabio Quinctius in priore caussae actione contra disputauerat. Quorum omnium tamen inter huius orationis reliquias unum tantum nobis seruatum est, illud uidelicet, quod Cicero prae se fert, Quinctium iniecisse, nihil posse dolo malo familiae fieri. Nec difficile hercle fuit, tale argumentum refellere. Nimirum si nihil potest dolo malo familiae fieri, sit tamen iudicium, sicut est, ita conceptum ac circumscriptum, ut praeterquam si 3) De diuersis illis formulis intione eiusque ui ac potestate suterdicti de ui, de ratione, quam pra in Caecinae caussa disputauiin componendis illis Praetores semus, hh. Sem. Lib. II. Cap. 1. cuti esse uidentur, quinetiam de §. 2. pag. 301. seqq. simili ista doli mali commemora-

Confirmatio. Locus primus. 620 Cap. I. De iure caussae Tullianae. dolo malo familiae aliquid factum sit, neque uincere neque condemnari eo iudicio quisquam possit: non illud solum efficietur, nunc male egisse M. Tullium cum Q. Fabio, immo omne illud iudicium, sicut est a M. Lucullo compositum, a caeteris deinceps Praetoribus conseruatum multisque actoribus accommodatum, uanum ineptumque esse, nemini timendum, omnibus inutile. Quod quum nimium sane sit et intolerandum, ipso suo pondere argumentum istud corruat necesse est. Sed haec omitto. De illo postea nobis uidendum erit, ne forte sensu quodam prorsus diuerso neque adeo absurde Quinctius, quid possit, quid non possit dolo malo familiae fieri, quaesiuerit ac distinxerit, tum quae praeterea contra primum illum Tullianae defensionis locum siue disputauerit siue tamen potuerit disputare; denique an adeo seiuncta ac separata a primo hoc loco ea fuerint, quae postea Cicero refert Quinctium protulisse. Nam illud neminem fugere debet, oratorem nostrum expositis formulae uerbis firmataque, sicut e re esse uidebatur, doli mali, quem continent, ui ac potestate (§§. 24 —34.) statim (§. 35.) ad ea transire, quibus aduersarius hanc interpretationem oppugnauerat, atque in iis, utcunque leuibus, refutandis aliquantum operae consumere; tum uero quasi caussa iam perorata subsistere, atque reliqua aduersarii praesidia omnia non a superioribus modo separare, sed etiam extra omne hoc iudicium caussamque ablegare. Caussa Tullii, talis fere, puto, hoc loco fuit Ciceronis oratio, tota continetur Practoris formula, re gesta, aduersarii confessione: de his quum satis dictum sit, reliqua in uestra fide ac religione, non in defensione nostra posita esse, ego

§. 6. Defensio in partes locosque digesta. 621 intelligo; et tamen dicendum est ad ea, quae dixit Confirmatio. Locus pri¬ Quinctius; non quo ad rem pertineat, sed ne quid, mus. quia a me praetermissum est, pro concesso putetur *). Qua ratione ductus orator alterum confirmationis Locus alter, locum in eo constituit, ut redarguat, quod aduersarius dixerit oportere quaeri, homines M. Tullii iniuria occisi essent necne. Negat, eam rem in hoc iudicium uenire, tam ratione quam Praetoris, quinetiam tribunorum plebis, decreto. Certe Quinctium a Praetore postulasse, ut ad damnum INIURIA in formulam adderet, quo, si planum facere posset, non esse iniuria M. Tullio damnum datum, sibi potestas fieret. Sed hoc istum non impetrasse, quum Praetor eiusmodi defensionem improbaret, Tribuni quoque auxilium denegarent petenti *). Illorum omnium hanc orationem fuisse, quod ui hominibus armatis coactisue familia fecisse diceretur, id tametsi nullo iure fieri potuerit, tamen se nihil addituros. Primum igitur M. Tullium iure suo illud nunc postulare, ut decreto Praetoris, quo litem, qua est potestate praeditus, ordinauerit iudicioque quasi legem constituerit, obtemperesonem: illa pro reo, haec pro 4) Conf. h. or. §. 37. — Partim Roscio : illa uictoriae, haec bonae similis dicendi figura in re, caussa, existimationis caussa comparata. » ratione admodum diuersa habetur 5) De eiusmodi Tribunorum pro O. Roscio c. 5. « Hic ego si finem plebis appellatione et intercesfaciam dicendi, satis fidei et dilisione, quinetiam de ipso hoc augentiae meae, satis caussae et conxilio, quod pro P. Fabio L. Quintrouersiae, satis formulae et sponctius aduersus M. Tullii formusioni, satis etiam iudici fecisse uilam petiit, uidesis, quae supra dear, cur secundum Roscium ludiin caussa P. Quinctii disputauicari debeat. Illa superior fuit oratio mus h. Sem. Lib. I. Cap. 1. §. 8. necessaria, haec erit uoluntaria : pag. 139. seqq., tum 144. seqq. illa ad iudicem, haec ad C. Pi¬

Confirmatio, Locus alter. 622 Cap. I. De iure caussae Tullianae. tur; quod si fiat, non posse neque a defensoribus disceptari, iure an iniuria a P. Fabii familia commissa ista ac perpetrata sint, neque a recuperatoribus quaeri. Quinetiam recte ac sapienter ita esse decretum. Nam talem esse huius iudicii indolem et rationem, ut de damno, quod datum sit, non adeo quaeratur, quam de modo et actu, quo sit datum. Ubi nihil, inquit, agitur nisi damnum alteri ab altero datum, sicut est in legis Aquiliae actione, ibi Praetores, quoniam tam iure quam iniuria damnum dari potest, in iudicii formulam addunt exceptionem INIURIA, qua, qui iure suo damnum dederit, aduersus actorem se tueri possit. At ubi de ui et de hominibus armatis agitur, sicut in hoc iudicii genere, quo Tullius cum Fabio consistit, usu uenit, ubi aedificiorum expugnationes, agri uastationes, hominum trucidationes, incendia, rapinas, sanguinem intelligunt non solum propter damnum reique priuatae detrimentum, sed etiam propter reipublicae salutem seuerum iudicium postulare : ibi sane non est mirandum, satis habuisse eos, qui hoc iudicium dederunt, id quaeri, utrum haec tam atrocia facta essent necne ; non utrum iure facta an iniuria; cum primo nollent eos, qui armis quam iure agere maluissent, de iure et iniuria disputare, tum uererentur aut ipsi iudicare, posse homines seruos iure arma capere et manum cogere, aut recuperatoribus eiusmodi scrupulum iniicere, aut scutum tamen, utcunque inhabile, in iudicio iis dare, quos propter haec arma in iudicium uocauissent. Ad extremum similitudinem orator demonstrat noui illius interdicti, quo in eadem maleficii forma, quae ui hominibus coactis armatisue committitur, ad possessiones recuperandas deiectis ita maxime con¬

§. 6. Defensio in partes locosque digesta. 623 sulatur, ut, quam uetus illud et quotidianum interdictum Confirmatio Locus alter. de ui habet exceptionem Cum ille possideret, quod nec ui nec clam nec precario ab aduersario possideret, ea omittatur *), eoque consilio defensio tollatur admodum similis ei, quae in proposito hoc iudicio, si ad damnum INIURIA adderetur, reo pararetur: ex quo satis apparere, Praetores, quum per hos annos noua haec et quasi gemina agendi genera constituerent, non illud egisse, ut quando ui et armis siue possessiones expugnatae, siue damna data essent, apud iudicem quaereretur, eorum, qui eiusmodi aliquid passi essent, iustae an iniustae antea possessiones fuissent, aut damna iure an iniuria accepta; sed ut, quaecunque improbis eiusmodi facinoribus admissa essent, seuero maturoque recuperatorum iudicio, spe defensionis nulla relicta, restituerentur, sarcirentur, plecterentur. Quid ad haec Quinctius? Nempe unum idque satis certum (ac praeterea nihil, ut puto) habuit, quod reponeret, uidelicet iniuriam dolo malo contineri, nec posse, cui de dolo malo dicere, defendere, quaerere liceat, de iniuria non licere: nam iniuria quidem damnum dari posse sine dolo malo, sicut in legis Aquiliae iure, quo praeter dolum etiam culpa uno iniuriae uerbo comprehendatur, manifestissime appareat; contra dolo malo damnum dari nullo modo posse, quin iniuria detur: at iudicium hoc, quod agitur, conceptum esse in damnum dolo malo familiae P. Fabii datum. Ergo ad rem pertineat, iure an iniuria 6) De illorum interdictorum uide supra ad A. Caecinae causratione et formulis, et quae de sam, h. Sem. Lib. II. Cap. 1. hisce similis fuerit disceptatio, §. 3. p. 326. seqq.

Confirmatio Locus alter 624 Cap. I. De iure caussae Tullianae. datum sit, necesse esse ; nam si iure M. Tullio damnum datum sit, non posse dolo malo familiae P. Fabii esse datum. Nescio, num forte etiam adiecerit Quinctius, hanc ipsam caussam fuisse, cur diserta iniuriae mentio in iudicii formula a Praetore caeterisque sibi non concederetur. Qualis si reapse hac parte Quinctii sermo fuerit, neque alium, ut antea dixi, mihi effingere possum; manifestum sane est, totum hunc defensionis locum ad priorem illum, ubi de sententia uerborum dolo malo familiae quaerebatur, recurrere, adeoque ab illo suspensum teneri, ut secundum utrum illic sententiam dederis, eum hic quoque uincere oporteat. Nimirum si ex formulae sententia, quod ui hominibus armatis coactisue damnum ab ipsa familia sit datum, ita demum in hoc iudicium ueniat, si etiam dolo familiae datum sit; tunc merito Quinctius postulat, ut praeter rem gestam de dolo, tum propter dolum etiam de iure et iniuria audiatur: ex aduerso, si uerum est, quod Cicero defendit, hoc iudicio contineri primo omne damnum ui hominibus armatis coactisue ab ipsa familia datum, tum praeterea, quodcunque non a familia quidem sed ab aliis ita datum sit, rationem tamen ineunte familia et instigante, h. e. dolo malo familiae : tunc sane si quid ipsa familia damni ita dederit, nihil attinet siue de dolo siue de iure et iniuria quaerere. Nobis autem iam satis est, intimam hanc affinitatem, qua alter defensionis Tullianae locus cum priore coniungitur, demonstrasse; nam quantum re et ueritate ad uniuersum caussae ius uterque ualuerit, nonnisi coniunctim

§. 6. Defensio in partes locosque digesta. 625 explorari posse perspicuum est. Qua de re inferius ex Confirmatio. Locus alter. proposito?) tractabimus. Locus ter¬ Tertius defensionis locus ille est, quo orator docet, tius. etiamsi in damno ui hominibus armatis coactisue a familia dato quaeri liceret, iure an iniuria datum esset, tamen frustra Quinctium elaborasse, ut aliquid planum faceret, quo Tullium eiusmodi damnum iure passum esse cuiquam persuaderi posset. Nam quod primum legem de xii Tabulis recitauerit, qua liceat furem noctu occidere, quinetiam luce, si telo se defendat, tum de legibus sacratis illam, quae iubeat impune occidi eum, qui Tribunum plebis pulsauerit; id sane ad hoc iudicium non pertinere, quia nemo dicat, seruos M. Tullii aliquem Tribunum plebis pulsauisse aut furatum domum P. Fabii uenisse. Sin autem propterea illas leges aduersarius recitauerit (nam anterius istud cauillandi magis quam arguendi caussa se obiecisse, Cicero uix ipse dissimulat), ut doceret, non uisum esse maioribus tam indignum facinus hominem occidi; adeo nihil eum egisse, ut etiam magis inde appareat, quam noluerint, nisi cum pernecesse esset, hominem occidi, quam certis legibus hanc necessitatem definiuerint ac circumscripserint, nec nisi iure constituto posse quemquam impune occidi censuerint; quippe qui adeo si quis quem imprudens occidisset, huiusce rei ueniam non dederint, sed poenam ac piaculum statuerint. 7) Vide quae supra praefati sura, ut alterum ab altero disiungemus h. §pho p. 620. — Qua parte ret, conferas, fortasse tibi in mensi quam modo demonstraui affinitem uenient, quae alio loco (h.Sem. tatem inter ea, quae de dolo malo Lib. II. pag. 416.) de hoc artificii et quae de iniuria Quinctius dispugenere, a Nostri moribus haud alitauit, cum intenta illa Ciceronis cueno, significaui. Semestria, Lib. III. 40

Confirmatio. Locus ter tius. 626 Cap. 1. De iure caussae Tullianae. Alterum, quod orator hoc loco refutandum sibi proposuit, aduersarii argumentum, quoad per Codicis lacunas legere licet, tale fuisse uidetur, ut aedificium illud cum tota centuria Populiana, ubi situm esset, Fabii fuisse diceret, propterea autem quo iure il essent, qui in alieno deprehenderentur, eo iure caesos Tullii seruos censendos esse contenderet. Qua parte statim hercle praesto est orator noster, qui clamet, inauditum esse hoc tale ius, quo impune occidere liceret, quem quis in suo deprehendisset. Arguit a minori, tali fere modo: Non potuisti tectum, quod in tuo aedificatum haberet Tullius et suum esse defenderet, eo insciente aut per uim demoliri uel disturbare, nisi ut interdicto Quod ui aut clam exploratissimo iure te alligares *) : quod quum ita sit, iam ipse, inquit, sta¬ 8) De hoc iure adhibenda sunt, nam aduersus uim uel quod clam quae in L. 1. Quod ui aut clam, ex factum est, nulla iusta exceptione Ulpiani libro 71. ad Edictum, exse tueri potest. — Quibus cognitis, tant : »Praetor ait: Quod ui aut noli tamen, quaeso, praeterire, quae supra h. Sem. Lib. II. Cap. 1. clam factum est, qua de re agitur, id, cum experiendi potestas est, §. 3. pag. 329. in nota 7. cum morestituas. « §. 1. Hoc interdictum nuimus tum ex eodem Digestorum restitutorium est, et per hoc occurtitulo allatis L. 7. §. 3. et L. fl. §. 2. sum est calliditati eorum, qui ui confirmauimus. Ac prioris quidem aut clam quaedam moliuntur; iufragmenti uerba ibi recitauimus; bentur enim ea restituere. §. 2. in hac autem L. fl. §. 2., ex Venu¬ Et parui refert, utrum ius habueleii libro 2. Interdictorum, habentur haecce : »Si ad ianuam meam rit faciendi an non : tamen tenetur interdicto propter quod ui aut clam tabulas fixeris, et ego eas prius, fecit; tueri enim ius suum debuit, quam tibi denunciarem, refixero; deinde inuicem interdicto Quod ui non iniuriam comminisci. §. 3. Deaut clam exegerimus: nisi remitnique est quaesitum, an hoc intas mihi, aut (nullo dubio legenterdicto utenti exceptionem possit dum: ut) absoluar, condemnanobiicere, Quod non iure meo recedum te, quasi rem non restituas, perim ; et magis est, ne possit:

§. 6. Defensio in partes locosque digesta. 627 tue, quam uerum sit, cum paucas tegulas delicere fa- Confirmatio Locus termilia tua non potuerit, maximam caedem sine fraude aus. facere potuisse ! Caeterum Tullii, non Fabii esse cum tota illa centuria Populiana solum, in quo aedificium hoc situm fuisset, et hoc loco demonstrat *), et superius in narratione contenderat 10), denique uberiori, ut uidetur, oratione (quam in lacuna desideramus) modo confirmauerat 11). Tertium est, quod Cicero refert, Fabium iniecisse, seruum quendam suum, quum nouissime cum seruis M. Tullii uisus esset, non rediisse, quinetiam aliquam casam suam ab his incensam esse : ad quae bifariam, sicut antea fere, Cicero respondet, ueritate falsa esse, idque iam antea se ostendisse, ratione autem plane futilia, quanti mea intersit: aut exceptio-Videsis etiam h. supra in Argunem mihi profuturam, Si non ui mento pag. 605. seqq. nec clam nec precario feceris. « 11) Vide h. or. §. 53., initio mu¬ 9) Conf. h. or. §. 53. »... aeditilam: »tamen uerum factum esset ficium . . ., quod esset, quemad..., tamen in eo ipso loco, qui tuus modum tu uis, in tuos rel. esset, non modo seruos M. Tullii 10) Ibid. § 10. » Est in eo agro occidere non potuistic rel. Ubi uecenturia, quae Populiana nomirissime Huschkius inter alia haec natur, quae semper M. Tullii fuit, adnotat: »Neminem autem fugit, quam etiam pater possederat.... Quinctium ita quoque se defen¬ §. 17. illis absentibus fines Acerrodisse, ut centuriam Populianam nio (Fabius) demonstrauit, neque Fabii fuisse diceret, et inde contamen hanc centuriam Populianam cluderet, quidquid in suo Fabius, uacuam tradidit.... §. 19. ... cum eiusue iussu familia ipsius, fecisambularet in agro, animaduertit in set, jure factum uideri oportere. hac ipsa centuria Populiana aedi¬ Quae quidem argumenta Cicero sic ficium non ita magnum seruumque refellerat, primum ut centuriam M. Tullii Philinum ... §. 21.... ad illam Fabii fuisse negaret, . . . illud aedificium, de quo antea dixi, deinde, ut etiamsi Fabii fuisset, quod erat in centuria Populiana, tamen rel. serui P. Fabii . . . ueniunta, rel.

Confirmatio. Locus tertius Aduersarii defensio. 628 Cap. 1. De iure caussae Tullianae. neque ad caussam quicquam ualere. Nam ut reapse quidam ex M. Tullii familia hominem illum antea aliquando occidissent, aut casam illam incendissent, uix iustam hanc caussam fuisse, ut iam grauius expostularetur aut corium peteretur, nedum ut familia concideretur: ad summum usitato iure, noxali legis Aquiliae iudicio, experiundum Fabio, damnumque, quod passus esset, persequendum fuisse. 12) Quarto et postremo Noster aduersario exprobrat quod uel eo confugerit, ut diceret, oppugnatum sese M. Tullii seruos ultro uenturos fuisse, adeoque coniectura magis et quasi diuinatione quam certa non modo defensione sed etiam oratione in caussa perdita uteretur. Illius uero propositi neque consilium neque caussam neque utilitatem reperiri posse neque uestigium ullum adesse. Denique ut maxime Fabius metuerit, ne oppugnaretur, neminem umquam statuisse nec concedi cuiquam posse, ut eum iure potuerit occidere, a quo metuisse se dicat, ne ipse posterius occideretur 13) Atque haec quidem ab oratore nostro de tertio illo aduersarii loco, quo damnum iure Tullium passum esse defenderat, disputata sunt. Quae si probe consideremus, nonne fatendum erit, uerissima esse atque aptissima, quibus quatuor illa Quinctii argumenta infirmarentur singula et plane diluerentur? Ecquid in unoquoque reliquum fuit Quinctio, in quo non modo consisteret, sed omnino repugnaret? Audio fateorque. Nec tamen in animum mihi inducere possum, Fabii defensorem in caussa siue iusta siue 13) ibid. §. 55. 12) h. or. §. 54.

§. 6. Defensio in partes locosque digesta. 629 iniusta plane delirauisse. Memini me legere, in eiusmodi disceptationibus aliquando quae singula forte parum quemquam moueant, uniuersa certe inter se connexa atque coniuncta aliquantum ualere. Quam ob ipsam rem quibus contra disputandum est, quid est usitatius, quam ut, caussae magis quam ueritati consulentes, coniunctissima diuellant, atque, ueluti fascibus frangendi caussa dissolutis, disiecta argumentationis membra facili negotio conficiant, quibus uniuersis, aptis inter se et cohaerentibus, uix resistere se posse intelligunt. Quid quod oratorem nostrum in ipso hoc stratagemate alio loco *) deprehendimus ? Ne multa. Sic existimo, Ciceronem, quo usus est arguendi consilio, ut nullo iure damnum Tullio datum esse doceret, in medio hoc artificii genere uersatum esse. Quinetiam eo me uestigia ducunt, ut uerear (sicut superius indicaui 's), ne in anterioribus quoque orationis partibus, ubi de doli intellectu atque de iniuria (in iudicium haec ueniret necne) agebatur, callidius ille aduersarii defensionem quam uerius repraesentauerit. Quid ergo est? Audiamus Quinctium, qui, nisi tota res me fallit, in defendenda Fabii caussa tali fere consilio et ratione usus est 16) : 14) h. Sem. Lib. II. pag. 416. auctor noster tradit (in Bruto 24. 15) h. in nota 7. et saepe alias, conf. Ellendt. in 16) Audax negotium ac paene Prolegom. ad Brutum, ubi addesis temerarium aliquis dixerit, e mi¬ Ascon. ad Milon. p. 42. ap. Orell.), seris Tullianae defensionis reliquihabitas iam, non ut habeantur, is etiam aduersarii orationem exdenique hanc quoque Tullii detricare uelle adeoque certa quafensionem ab oratore ad libri modam imagine repraesentare. Sed dum exaratam atque in publineminem praeterire debet, plecum editam fuisse. Qua in re nerasque scribi orationes, ut ipse cessaria debuit scriptori cura esse, Aduersarii defensio.

Aduersarii defensio. 630 Cap. I. De iurae caussae Tullianae. Agitur cum P. Fabio (sic fere dixit Quinctius aut potuit tamen dicere), Quantae pecuniae pareat dolo malo familiae eius M. Tullio ui hominibus armatis coactisue damnum datum esse. Iam fatetur Fabius, a familia sua damnum Tullio esse datum, fatetur ui hominibus armatis, quinetiam consulto *): at dolo malo familiae datum esse, hoc uero pernegat, eaque defensione actionem uestram ego a Fabio depello. Tu quidem contendis, non posse dolum malum abesse, ubi ipsa familia ui hominibus armatis coactisue damnum dederit, tum doli mali mentionem nonnisi actoris caussa in iudicium additam esse, quo magis etiam ea, quae non ab ipsa quidem familia, sed consilio tamen et opera, h. e. dolo malo, familiae ab aliis ex isto genere facta essent, includerentur is), Quorum utrumque falsum esse arbitror nec difficile ad refutandum. Ac primo parum uidetur ipsis formulae uerbis conueniens esse ista interpretatio tua. Nam quum omne damnum, quod ui hominibus armatis coactisue datur, nullo discrimine, ab ipsa familia an ab aliis detur, amplectantur simul autem dolo malo familiae requirant, haud ambigue sane datum esse, diserte père curamus, quid potuerit adut orationis libellus a legentibus uersarius dicere ac quid dixerit ; et intelligeretur; id autem assequi in explananda eiusmodi caussa alinon potuit, nisi primaria aduersaquando res ita fert, ut ficta orarii argumenta, utcunque dispersa, tione magis quam iusta disputalacerata, debilitata, orationi suae tione proficiamus. intexeret, eaque ratione nobis quo¬ 17) Conf. h. or. §. 24.sq. et §. 34. que ad propositum auxiliaretur. 18) Vide h. sup. pag. 618. sq. Caeteroquin ex aliqua parte tanto¬

§. 6. Defensio in partes locosque digesta. 631 demonstrant, in utroque genere (siue familia siue alii fecerint) aut dolo aut sine dolo familiae eiusmodi damnum dari posse 12). Sed mittamus uerba, rationem sequamur. Tune putas, siue Lucullum, siue Metellum, quorum ille primus composuit hoc iudicium, hic Tullio aduersus Fabium postulanti accommodauit, siue alium Praetorem aut lurisconsultum adeo coecum fuisse futurumue esse, ut, quemadmodum tu uis, neminem umquam hoc iudicio absolui posse, neque ullam omnino defensionem aduersus quadrupli actionem relinquendam ei esse statuat, cuius familia ui hominibus armatis coactisue alicui damnum dedisset? Est hominum animis insitum et ueluti natura comparatum, uim ui repellere arma armis licere?). 19) Conf. L. 3. pr. De sepul. uiol. autem (inquit) ex eo, arma armis repellere licere. « L. 3. De I. et I. (Ulpianus lib. 25. ad Ed. Praet.) Practor ait: Cuius dolo malo se¬ Florentinus) »Ut uim atque iniuriam propulsemus: nam iure hoc pulchrum uiolatum esse dicetur, euenit, ut quod quisque ob tutein eum in factum iudicium dabo, lam corporis sui fecerit, iure fecisse rel. §. 1. ibid. Prima uerba ostendunt, eum demum ex hoc plecti, existimetur: et cum inter nos cognationem quandam natura conqui dolo malo uiolauit : si igitur dolus absit, cessabit eiusdem perstituit, consequens est, hominem homini insidiari nefas esse. « L. 4. sonae. Igitur doli non capaces, ut Ad leg. Aquil. (Gaius) »Itaque si impubères, item omnes, qui non seruum tuum latronem insidiananimo uiolandi accedunt, excusati tem mihi occidero, securus ero : sunt. nam aduersus periculum naturalis 20) Conf. L. 45. §. 4. Ad leg. ratio permittit se defendere. Conf. Aquil. (Paullus) »... Vim enim ui etiam loca sup. L. II. Cap. 1. §. 2. defendere omnes leges omniaque not. 41. pag. 315.sq. laud. — Quijura permittunta, rel. L. 1. §. 27. bus tamen omnibus longe antepo¬ De ui. (Ulpianus) »Vim ui repelnenda, quae in Miloniana 4, 10. lère licere, Cassius scribit: idque ius patura comparatur. Apparet legimus : »Est enim haec, iudices, Aduersarii defensio.

Aduersarii defensio Cap. 1. De iure caussae Tullianae. 632 Hoc ius, a maioribus quoque traditum?*), callida ista tua formulae interpretatione funditus euertitur. Nondum de Fabii caussa disputo, nondum de iure ac necessitate illorum armorum nostrorum loquor; tantum de nouo isto iure, M. Tulli, queror, quod statuis, nemini umquam impune armis uti licere. Quod si ita est, quaero, si in fundum tuum te absente aliquis. a nemine lacessitus, cum manu armatorum hodie possidendi, rapiendi, nocendi caussa irrumpat, tum uillicus tuus cum familia arma capiat, proelium committat, aggressosque ita repellat, ut ex iis aliquot uulnerentur, caedantur; an tu hoc iudicio, quod est de ui hominibus armatis coactisue, scuto, uti dicis, nullo relicto, constitutum, propter eiusmodi damnum in quadruplum tenearis? Quid enim? Si quis ita tecum agat, nonne clamabis, iustam caedis caussam tuis fuisse, dolum malum abesse, etiam in ui hominibusque armatis non de omni damno, sed de eo solum, quod dolo malo datum sit, iudicium consistere? Quod si me consentiente omnibus tam doctis quam indoctis facili negotio probaturus est, fatearis tamen necesse est, ne in eiusmodi quidem damno omnem omnino excludi defensionem, quinetiam aliquando contingere, ut, quod de dolo malo in hoc iudicium addi non scripta, sed nata lex ; quam latronum aut inimicorum incidisnon didicimus, accepimus, legiset, omnis honesta ratio esset expediendae salutis. mus, uerum ex natura ipsa arri 21) Cic. ib. 2, 6. »Obsecrabo puimus, hausimus, expressimus; uos, iudices, si caetera amisimus, ad quam non docti sed facti, non instituti sed imbuti sumus: hoc saltem nobis ut relinquatur, ut, si uita nostra in aliquas inab inimicorum audacia telisque uitam ut impune liceat defendere. « sidias, si in uim, si in tela aut

§. 6. Defensio in partes locosque digesta. 633 solet, pro eo quicum agitur, non pro actore ualeat. Tu ad originem huius iudicii nos reuocasti atque ad rationem, quam M. Lucullus olim in componendo eo secutus esset. Malam hominum illam consuetudinem nimiamque licentiam, ex bello diuturno ac domestico natam, demonstrauisti, familias armatas, caedes creberrimas nullaque religione commissas. Docuisti, non adeo de damno, quod alicui daretur, sollicitos fuisse Praetores, quam de modo et actu, quo daretur, de ui et armis uidelicet, quae ut seuero maturoque iudicio coercerent et comprimerent, multo magis illos spectasse quam ut damni sarciendi nouam rationem inirent. Quae ut concedam esse ueritate certa omnia atque ad augendam huius iudicii seueritatem idonea, tamen uel ipsa nos hortantur modum obseruare. Quid ergo est? Magnam certe utilitatem habet, a ui et armis deterrere homines atque ad iuris potius disceptationem traducere: at qui ui et armis ab aduersario ultro petitur, si eum quoque iudicii metu impedias, quin ob sui suaeque rei defensionem etiam ipse ui et armis utatur; tum non metu comprimis audaciam immo praemio ornas, quum inermem aggredienti aduersarium tradis, facinorisque fructum citra periculi discrimen constituis 22). At enim ubi ui hominibus coactis armatisue alter arma, nec se exspectari iubent, 22) Haud procul ab hoc arguquum ei, qui exspectare uelit, ante mento distant, quae Cicero loco iniusta poena luenda sit quam iumodo (not. 20.) laudato pergit sta repetenda.« dicere : » Silent enim leges inter Aduersarii defensio.

634 Cap. I. De iure caussae Tullianae. Aduersari alterum de fundo deiecerit, ita interdici solet, ut defensio. detracta communi illa usitataque exceptione Quod nec ui nec clam nec precario actor ab altero possederit, omni modo is quicum agitur restituere iubeatur 23). Certe simillimum et quasi geminum eius iudicii, quo nos consistimus, illud interdictum est, siue caussas, siue originem, siue utilitatem spectemus?). Videas tamen, quaeso, ne in mea caussa meisque praesidiis cum hoc argumento tuo uerseris. Nam in ipso illo interdicto, quod tamquam seuerissimum, ut est, mihi obiecisti, solet tamen postulante eo, quicum agitur, id ipsum Quod tu prior hominibus armatis non ueneris, a Praetoribus excipi?s). Do tibi atque ultro concedo, malum facinus esse, si quis odii lucriue caussa siue ob alias cupiditates armis quempiam petat, quinetiam iuris obtinendi caussa qui ui et armis egerit, quum iure iudicioque experiundi copia esset, difficilem habere excusationem: at illud mihi uideor tam ratione quam exemplis docuisse, esse tamen magnas quasdam iustasque caussas, propter quas etiam ui et armis alterum alteri nocere, quo iure utimur, nullo dubio liceat. Quae cum ita sint, non potuit hercle M. Lucullus Praetor, quem summa aequitate et sapientia ius dixisse uere praedicas, in componendo hoc iudicio id agère, ut, si quae familia ui hominibus armatis coactisue alicui damnum dedisset, de eo dominus omni 23) Vide supra Lib. II. Cap. 1. 25) De hac exceptione supra §. 3. pag. 324. seqq. disputatum est, h. Sem. Lib. II. 24) Vide sup. h. Lib. III. Cap. 1. Cap. 1. §. 3. pag. 329. seqq. §. 3. pag. 577. et 593.

§. 6. Defensio in partes locosque digesta. 635 modo exclusaque omni defensione in quadruplum teneretur. Debuit in iudicium suum eius caussa quicum agitur aliquid addere, quo eiusmodi caussae, si quando adesset, probandae illi copia daretur. Atquin addidisse eum uidemus uerba illa polo MALO, quibus, dummodo plane et sine captione intelligantur, amplissime ei rei consuluit, quum omnes sciant, quod ex iusta caussa fit, id dolo malo factum esse nullo iudice iudicari posse. Ergo quum scripsit Praetor quae certissima ratione debuit scribere, quae tandem ratio est credere, ea mente eum scripsisse, ut hanc ipsam rationem prorsus negligeret adeoque repudiaret? Tu putas, actoris caussa illud de dolo malo in formula esse adiectum: certe posteaquam docui, inesse aliquando defensionem iustam eique quicum agitur perquam necessariam, possim illud tibi concedere, quum praesertim eiusmodi actoris utilitas a proposita caussa alienissima sit. Caeteroquin nihil repugno, eadem formulae uerba modo actionem modo defensionem adiuuare posse. Quid autem si ostendam, nullam esse siue tamen perexiguam istam, quam demonstras, actoris utilitatem, neque omnino operae pretium fuisse propter eam doli mali in formula mentionem inserere ? Nolo in eo commorari, ut latius exponam, cuius consilio et opera effectum sit, ut alii damnum cuipiam darent, aut qui, quemadmodum dixisti, adeo homines siue seruos siue liberos ad hoc coegerit uel conduxerit, eum propter illum dolum ipsum uideri damnum dedisse, ac propterea quouis iudicio teneri, Aduersarii defensio.

636 Cap. I. De iure caussae Tulliande. Aduersarii quod diserta nulla doli mali mentione in eum tantum, defensio. qui damnum dedisset, conceptum esset: itaque caussam nullam fuisse, cur Praetores propter eiusmodi dolum familiae disertam doli mali mentionem in formulam adderent?). quomodo tandem dolo malo At illud quaero, familiae fieri possit, ut ab aliis ui hominibus coactis 26) L. 169. pr. De R. I. (Paulus) tur. » — Ne plura. Quae Quinctio »Is damnum dat, qui iubet dares, oranti hoc loco tribuimus, ea uerissime Huschkius ad §. 27. h. or. rel. L. 152. §. 1. eod. (Ulpianus) (vs. »Nemo enim potest haec iu¬ » Deiicit et qui mandat. « L. 15. §. 8. De iniuriis. (Ulpianus) »Fedicare, qua in re familia non interfuisset, in ea re eam ipsam facisse conuicium non tantum is uimiliam ui armatis hominibus dadetur, qui uociferatus est, uerum is quoque, qui concitauit ad uomnum dedisses) allatis modo dictis aliisque testimoniis statuit et natuciferationem alios, uel qui summisit, ut uociferentur. « — L. 3. rali et ciuili rationi consentanea §. 10. De ui. (Ulpianus) » Cum esse. Quinetiam in eo ualde Huschprocurator armatus uenit, et ipse kio assentior, quod existimat, non dominus armis deiecisse uidetur, id, quod Cicero dicit, in caussa siue mandauit, siue (ut Iulianus fuisse, ut praetores eo, quo faait) ratum habuit. §. 11. ibid. Hoc ctum est, modo edicerent, (pueet in familia dicendum est: nam reor, inquit, ne quod hic asserit, cum familia sine me armata uenit, magis caussae quam ueritati inego non uideor uenisse, sed faseruiuerit «), sed ut demonstramilia, nisi iussi uel ratum habui. rent, non omne omnino damnum, §. 12. ibid. Hoc interdictum etiam et ne omne quidem iniuria daaduersus eum proponitur, qui dotum, sed id solum, quod dolo malo factum esset, acri iudicio lo malo fecit, quo quis armis deiicereture, rel. L. 1. §. 1. De eo se uindicaturos esse, ideo eos dolum malum huic edicto inserp. quem fa. er. (Ulpianus) »Fecisse uisse. Verumtamen cum dubitaautem dolo malo non tantum is tione aliqua neque tanquam priputatur, qui suis manibus uel per marium Quinctio subministraui suos retinuerit; uerum qui alios illud argumentum, quippe quod, quoque rogauit, ut eum detinesi recte se habent, quae superius, rent uel abducerent, ne iudicio sih. Sem. Lib. II. pag. 311. seq. 387. stat ; siue scientes siue ignorantes, seq., de formulis cum concipiendis quid esset, quod comminiscere¬

§. 6. Defensio in partes locosque digesta. 637 armatisue homines caedantur aliudue damnum detur?). Mala consilia ab uno paucisue oriuntur. Hi fère solent alios secum ad caedem seu quoduis maleficii genus trahere. Itaque saepe accidit, ut paucorum consilio et opera uniuersa quaedam familia, tam seruorum quam mercenariorum, arma capiat atque in caedes, uastationes, rapinas, incendia, denique in pessima quaeque facinora, prorumpat. Huic malo M. Lucullus caeterique Praetores hocce iudicio suo consuluerunt. Sed quis umquam fando audiuit, uniuersam aliquam familiam collatis consiliis de caede facienda damnoue dando ita coniurauisse, ut alios quidem homines, extraneos et alienos, ad nocendum impelleret, ipsa uero in perpetrando flagitio non interesset. Profecto quod tali modo ui hominibus armatis coactisue damnum cuipiam dolo malo familiae alicuius datum sit, exemplum nullum inuenies. Non possunt igitur eiusmodi caussae figuram in mente habuisse Praetores, quum de dolo malo uerba illa in formulam insererent, nec potest horum uerborum ista interpretatio tua uera esse?s). Sed ut eueniat tum interpretandis, atque de eius uersas confestim coniecturas proartis principiis et progressione exponemus, ut, dum meliorem caposuimus, hac caussae Tullianae pias, tua sit optio. tempestate nouum fortasse et quasi 28) Huschkius ad h. ors. d. praematurum fuerit. §. 35. talem illius argumenti spe-27) Ecce locus ille in Quinetii ciem repraesentauit : »Familiae defensione, quem tantopere Cienim, inquit, appellatione (Quincero, sicut supra pag. 619. retuctius) dicebat, non singulos holimus, exagitauit, atque, ut ad abmines, sed corpus quoddam hosurdum perduceret, elaborauit in minum demonstrari, quod ipsum h. or. §. 35. 36. Qua parte quemcorpus, cum affectu careat, non admodum arguerit Quinctius, dimagis posse dolo malo facere, Aduersarii defensio

638 Cap. 1. De iure caussae Tullianae. Aduersari semel aliquando rarissimum illud, quod tu finxisti, defensio. tritum hercle est, et iam a Theophrasto traditum, iura in his, quae eat rô akeicroy, non quae ex naockóyov accidunt, constitui solere; rò yde anas 1 ôts nagaßalvovoin oi vouodéral?). Antea dixi, etiamsi fortasse, quemadmodum tu uis, pro actore illa doli mali uox in hoc iudicio uaquam omnes uniuersitates. « Qua stratur, quod fit exempli caussa in de re V. D., etiam Nostratium conomnibus praetorum edictis, quisiderata disceptatione, ut pauca bus in factum actiones constituexhibeam, ita fere disserit : »Potae sunt, etiam legio aut ciuitas puli, municipum, curiae, ciuiaut collegium dolo malo facere dici tatis, collegii et similium appelpoterit, utputa si curia aliquem lationum duplex est significatio, metu coegerit. Tunc enim non cujuris altera, altera facti. Si ius ria quidem, sed singuli ... quod meintuemur e. g. in ciuitate, fieri tus caussa actione tenebuntur; sed non potest, ut ipsa ciuitas delintamen uerum est, metum illatum quat ; nam cum ciuitas iuris causet praetoris edictum commissum sa constituta sit, ubi ii, qui juris esse. (L. 9. §. 1. Quod met. ca.) tuendi gratia coiere, iniuriam felam igitur quid dicemus de famicerunt, id, quod fecerunt, ciuiliis delinquentibus ? Etiam hae tas fecisse dici non potest; alionaturaliter delinquere possunt, ut qui iuris uocabulum iniuriae manomnes uniuersitates, et cum praeciparetur. Sed si factum spectatoris edictum specialiter de damno, mus, saepissime tam uniuersitates quod dolo familiae fiat, scriptum delinquere quam singulos homines sit, etiam actio eo nomine erit. uidemus, neque id mirum, cum Quod eo magis dubitari nequit, hominum uniuersitates et ipsae quoniam familiae appellatione in sint homines communis rei caussa huiuscemodi edictis ne significesociati, et tam communis quam tur quidem quaedam iuris caussa priuatae utilitatis caussa peccari constituta uniuersitas, sed omnes possit. Hinc iniusta bella, metus alicuius domini serui, L. 195. §. 3. a collegiis illati, iniqua decreta, De V. S. Apparet igitur, calumniosum fuisse hoc Quinctii ariudicia, leges. At uero quando ius, quando factum spectabimus? Regumentum. « 27) L. 3. L. 6. De LL. Conf. L. 4. spondeo, ius in iure ciuili, factum L. 5. L. 10. eod. L. 64. De R. I. in iure gentium.. Praeterea quoties in iure ciuili solum factum demonextr [L. 3.]. Si pars hered.

§. 6. Defensio in partes locosque digesta. 639 leret, tamen uerborum coniunctionem, aliarum actionum exempla, denique ius et aequitatem postulare, ut etiam defensio ei quicum agitur inde parari possit. Iam docui, isto tuo sensu, si curiosius attendamus, nullam siue perexiguam tamen fore illius clausulae utilitatem. Tu igitur ipse statue, quae ratio sit meum sensum repudiare, in tuo perseuerare ! Unum mihi superest, ut ad illud argumentum tuum respondeam, quod ab interdicto de ui petiisti. Refers, aliquando Praetores ita interdicere, ut unde de dolo malo aduersarii actor aut familia aut procurator eius ui detrusus sit, exceptis excipiendis, eo restitui iubeaturs*). Quid postea? Demonstras, in illa quoque formula dolum malum idcirco additum esse, quo magis is quicum agitur tum quoque teneretur, quum consilium intisset, ut ab aliis actor deliceretur; neminem auditurum esse illum, si ui se deiecisse confiteri, dolo malo negare uoluerit. lam ecce tibi concedam, in illa interdicendi forma adiectis de dolo malo uerbis, nullam ei quicum agitur defensionem parari, si ipse aduersarium ui deiecerit. Quid ita? Tu dicis, quoniam in ipsa ui dolus insit, nec possit qui ui deiecerit, sine dolo malo deiecisse. Vehementer erras. Inest in illa quoque interdicti formula, sicut ipse significasti, usitata exceptio Cum actor possideret, quod nec ui nec clam nec precario possideret. Hac exceptione diserte declaratur, quando ius sit aduersarium ui delicere, et (quod necessario consequitur) quando dolo malo ca¬ 30) Vide supra p. 619. Aduersarii defensio.

640 Cap. I. De iure caussae Tullianae. Adversari reat, qui ui alterum deiecerit. Quippe uocis dolo malo defensio. potestas definita et quasi circumscripta est certa illa iustaque exceptione, qua qui se potest tueri, illius uocis auxilium non desiderabit. Caeterum in eo, qui non ipse actorem deiecit, sed sciens prudensque curauit, ut ab aliis deiiceretur, talem illius uocis potestatem esse, ut etiam eo nomine obligetur, non repugno. Verumtamen nego, te isto interdicti exemplo proficere quicquam posse. Nam ut maxime illa formula, quam attulisti, ita sit concepta, ut in ea quod inest de dolo malo, actorem magis quam eum quicum agitur adiuuet: illud dico, ipsam formulam, sicut est inserto dolo malo insignis, origine, ratione, effectu totam esse ob defensionem eius quicum agitur comparatam constitutamque. Utique non uulgaris est nec quotidiana haec interdicti forma, qua per hos annos demum ipse dixisti Praetores intercedere. Alia est a maioribus tradita, quae, sicut itidem fateris, hodie quoque obtinet. Ea sic est composita, ut Unde tu aut familia aut procurator tuus actorem aut familiam aut procuratorem eius ui deieceris, adiectis quas nosti exceptionibus, eo restituere iubearis. Sic agere solemus, sic Praetores interdicere, nisi certa quaedam et singularis caussa existat, quae ab usitato hoc et quotidiano genere auocet. Nec solet eiusmodi caussa in eo occurrere, qui ipse aduersarium deiecisse dicitur. Sed ubi aut familiae aut procuratoris nomine cum aliquo interdicendum est, intellexerunt, durum aliquando et iniquum esse, si propter uim se imprudente

§. 6. Defensio in partes locosque digesta. 641 inuitoque ab illis commissam, ex qua fortasse neque possideat neque fructum quemquam ceperit, actorem, unde deiectus sit, eo restituere iubeatur. Qua parte iustam domino defensionem, qua iniuriam a se depelleret, tribuerunt, quum nouam illam interdicendi formulam, in dolum domini, non in merum familiae procuratorisue factum conceptam, composuerunt ac deinceps, ubi res ferebat, accommodauerunt 3*). Quid ergo est? Potest istius tuae formulae beneficio dominus, quicum familiae procuratorisue nomine interdicitur, de ui confiteri, de dolo malo suo negare et ita sponsione liberari: iam uos, recuperatores, statuite, utri caussae illud interdicti exemplum plurimum conferat ! Redeo ad illud, cuius confirmandi caussa haec omnia a me disputata sunt, perseueroque contendere, magnas esse quasdam iustasque caussas, ex quibus etiam ui hominibus armatis coactisue alterum alteri damnum dare liceat, siue, quod tantundem ualet, in eiusmodi quoque damno aliquando de iure et iniuria quaeri oportere. At enim, Hic te, inquis, teneo: id ipsum a Praetore postulasti, ut ad modum iudicii, quod ex lege Aquilia est, ad damnum adderet INIURIA, et, quum haud impetrares, tribunos plebis frustra appellasti! 32) Age sit ita factum: quid caussae mede officiat, non intelligo. Postulaui exceptionem INIURIA, quo Fabio res cautior esset. Quam si impetrassem, quanto uimus supra Lib. II. Cap. I. §. 2. 31) De uniuersa illa interdicenpag. 304. seqq. di uaria ratione uberius disputa¬ 32) Vide supra pag. 621. seq. Semestria, Lib. III. 41 Aduersarii defensio.

Aduersarii defensio. 642 Cap. I. De iure caussae Tullianae. uerborum impendio utrinque pepercissemus ! Praesagiens animo diuinam tuam doli mali interpretationem, secutus sum illud interdicti exemplum tuum; firmissimo illi scuto, quod in doli mali condicione mihi esset, adiicere uolui alterum praesidium de iniuria exceptionem. Hanc non impetraui. Sed quae caussa fuit tam Metello Praetori quam Tribunis plebis, cur denegarent ? Qua in re narranda malim hercle ueritatis quam caussae studium te tenuisset ! Nempe talis fere in decernendo illorum oratio fuit, Quod dolo malo ui hominibus armatis coactisue familia fecisse diceretur, id quoniam iure fieri non potuerit, ideo se nihil addituros 33). Certe quod dolo malo sit, id iure fieri non potest, quoniam dolus malus iniuriam continet, nec potest dolo malo fecisse, qui iure suo fecit**). Statuerunt igitur illi, superuacaneam esse iniuriae adiectionem: non quo uetarent Fabium de sed quoniam intelligebant, iure et iniuria disputare, bitror, si quis conficiat, ita Prae¬ 33) Verborum leuissima, sentorem INIURIAE exceptionem detentiae graui diuersitate Cicero (h. negasse, ut de dolo malo in forors. §. 40.) illam, quam demonstrat mulam de suo addiderit, quum iu¬ Practoris ac tribunorum plebis in dicium, sicut in Albo Praetoris prodecernendo orationem fuisse, sic positum esset, neutrum haberet. prodidit : »quod ui hominibus ar¬ 34) Conf. L. 55. De R. I. (Gaius) matis coactisue familia fecisse di¬ »Nullus uidetur dolo facere qui ceretur, id tametsi nullo iure fieri suo iure utitur. « — Quin adeo potuerit, tamen se nihil addituros. a Paullus in L. 151. eod. »Nemo, Nonne magis est simile ueri, ininquit, damnum facit, nisi qui id tegra illos formulae uerba recitasfecit, quod facere ius non habet: « se, quam de dolo malo ista omiquod non tam huius loci caussa sisse ? tum nonne magis humaaffero, quam ut ad illa adhibeatur, num, denegare iniuriae exceptioquae supra §. 2. p. 562. ad L. 2. nem petenti, quia nihil ei prosit, §. 9. Vi bon. rap. disputata sunt. quam tametsi nihil aduersario noceat? Caeterum illud nimium ar¬

§. 6. Defensio in partes locosque digesta. 643 cui dolum malum familiae liceat redarguere, ei non posse iniuriam non licere. Posteaquam satis, ut opinor, docui, in damno illo, quod utcunque ui et armis M. Tullio datum esse a P. Fabii familia ultro confessus sum, meo iure tamen ac pace Praetoris mihi licere illud quaerere, dolo malo familiae iniuriaue datum sit necne : illud profecto non timeo, quod uarie antea tentauisti, ut diceres, etiamsi in caeteris damnis aliquando de iure et iniuria disputari possit, diuersam tamen ac plane singularem caussam esse, ubi homo esset occisus. Ac prius quidem omnino contendisti, malum semper facinus esse hominem occideress). Deinde quum adeo sacratas atque XII. Tabularum leges tibi opposuissem, quo tandem intelligeres, sic etiam a maioribus traditum esse, ut aliquando tamen id ipsum, quo tantopere commoueri te simulas, impune fieri liceat 36); eo confugisti, ut ipsas illas leges, quoniam certis ex caussis hominem occidi permitterent argumento esse defenderes, idem ex aliis caussis non licere, denique nisi certa lege et 35) Rursus Quinctius, dummomitiis liberatus est, quum sua mado aliquot annis posterius caussam nu sororem esse interfectam fateretur. « orauisset, quam praeclaro auctore 36) ibid. 3, 9. » Quod si XII. Tausus fuisset ! Quippe Cicero in debulae nocturnum furem quoquo fendendo Milone (cap. 3.) sic dismodo, diurnum autem, si se telo serit : »Negant intueri lucem esse defenderit, interfici impune uofas ei, qui a se hominem occisum luerunt: quis est, qui, quoquo esse fateatur. In qua tandem urbe modo quis interfectus sit, punienhoc homines stultissimi disputant? Nempe in ea, quae primum iudidum putet, quum uideat aliquando gladium nobis ad occidendum cium de capite uidit M. Horatii, fortissimi uiri; qui, nondum libera hominem ab ipsis porrigi legiciuitate, tamen populi Romani cobus? Aduersarii defensio.

Aduersarii defensio. 644 Cap. I. De iure caussae Tullianae. iure constituto hominem occidi semper nefas esse 1). Itane uero? Cedo mihi istas leges, quibus tot ingenui ab urbe condita ad hanc diem iure caesi sunt iudicati ! 33) Immo uero satis habebo, si tu mihi de Aquilia aliaue lege certam formulam recitaueris, quam secuti in seruis hominibus occisis quotidie iudices iniuriam abesse pronunciant, ac propterea eum 39) quicum agitur iudicio absoluunt. Exemplis nunc uti uidelicet mihi necesse est earum rerum atque Annales nostros et magistratuum iudiciorumque commentarios excutere !") Non ocibid 37). 3, 8. »An est quisquam, quae multa sunt, certe illud est non modo iustum, uerum etiam qui hoc ignoret, quum de homine occiso quaeratur, aut negari sonecessarium, quum ui uis illata lere omnino esse factum, aut recte defenditur. Pudicitiam quum eriac iure factum esse defendi ? Nisi peret militi tribunus militaris in uero existimatis, dementem P. exercitu C. Marii, propinquus eius Africanum fuisse, qui, quum a C. imperatoris, interfectus ab eo est, Carbone, tribuno plebis, in concicui uim afferebat. Facere enim proone seditiose interrogaretur, quid bus adolescens periculose quam de Ti. Gracchi morte sentiret, reperpeti turpiter maluit. Atque spondit, iure caesum uideri. Nehunc ille summus uir scelere soque enim posset aut Ahala ille Serlutum periculo liberauit. « — Adde uilius aut P. Nasica aut L. Opimius quae superius attuli in notis 35 aut C. Marius, aut, me Consule, et 37. Senatus non nefarius haberi, si 39) Conf. L. 4. Ad leg. Aquil., susceleratos ciues interfici nefas espra not. 20. laud. — L. 45. §. 4. eod. (Paullus) » Qui, cum aliter tuset. Itaque hoc, iudices, non sine eri se non possunt, damni culpam caussa etiam fictis fabulis doctisdederint, innoxii sunta, rel. simi homines memoriae prodide-40) Complura modo e Miloniana runt, eum, qui patris ulciscendi (capp. 3. 4.) attulimus, in nott. 35. caussa matrem necauisset, uaria¬ 37.38. De quibus aliisque conf. in tis hominum sententiis, non so-Verrem I, 27.29. V, 36, 94. Liu. III, lum diuina, sed etiam sapientis-48. et Epit. 58. 59. 61. 69. 86. Val. simae deae sententia liberatum. « Max. VI, 1, 2. 12. 3, 6. IX, 10, 2. 38) ibid. 4, 9. »Atqui si tempus est ullum iure hominis necandi, Oros. V, 20.

§. 6. Defensio in partes locosque digesta. 645 currit unicuique uestrum aliud alii in omni genere exemplum, quod testimonio sit, non e legitimis solum quibusdam uerbis aptum pendere ius"), quod de homine occidendo constituatur, sed ita nobis esse maiorum prudentia ius constitutum, ut, quemadmodum superius demonstraui, nisi ob grauem iustamque caussam uetemur quidem hominem occidere *) ; at quales sint eiusmodi caussae, id uero iudicantium fidei et religioni totum permittatur considerandum atque e 43) rei gestae proprietate diiudicandum. 41) Etiam hac parte Cicero inueberi soleat, inueniatur non esse nit, quo Milonem tueretur, quum turpe. Exempli caussa ponatur ali¬ (I. I. 4, 11, post uerba, quae sup. quid, quod pateat latius. Quod in not. 22. exhibui) haec dixit: potest maius esse scelus, quam non »Etsi persapienter et quodam momodo hominem, sed etiam famido tacite dat ipsa lex potestatem liarem hominem occidere ? Num defendendi ; quae non hominem igitur se astrinxit scelere, si qui occidi, sed esse cum telo hominis tyrannum occidit quamuis familioccidendi caussa uetat: ut, quum arem ? Populo quidem Romano caussa, non telum quaereretur, qui non uidetur, qui ex omnibus praesui defendendi caussa telo esset claris factis illud pulcherrimum usus, non hominis occidendi caussa existimat. « habuisse telum iudicaretur. Qua¬ 43) Hoc loco, priusquam Quinpropter hoc maneat in caussa, luctium sinam ad reliqua pergere dices ; non enim dubito, quin propalum figo terminumque pono. baturus sim uobis defensionem me¬ Nam quae adhuc ei tribui, ea, ut am, si id memineritis, quod obliin singulis dubitationi locum reuisci non potestis, insidiatorem linquam, in uniuersum tamen ex iure interfici posse. « animi sententia arbitror recta at-42) Cic. de Inuent. II, 42, 124. que uera iuris ratione constare prelatio criminis, ut in eo milite, Denique uersabantur illa in iure qui, quum communis lex omnium communi omnia; qua parte perinde hominem occidere uetaret, tribufère nostra interest, quae potuerit num militum suum, qui uim sibi orator uere dicere ac quae reuera afferre conaretur, occidit. « — de dixerit, intelligere. At reliqua Off. III, 4, 19. » Saepe enim tempore quae sequuntur, rem gestam spectant, eaque cum exponenda tum fit, ut, quod turpe plerumque ha¬ Aduersarii defensio.

Aduersarii defensio. 646 Cap. 1. De iure caussae Tullianae. Venio tandem, recuperatores, quo me iamdudum exspectatio uestra uocat, et quo statim a principio me contulissem, nisi uera iuris, iudicii formulaeque ratio et sententia ab illorum argutiis tuenda mihi prius ac uindicanda fuisset. Caeteris caussa oranda esse solet, mihi prius dimicandum fuit, ut caussam orare liceret. Iam breuis erit oratio. Caussam demonstrabo, quae P. Fabii familiam coegerit arma capere. Tantam fuisse tamque iustam docebo, ut quodcunque damnum passus sit Tullius, dolo malo atque iniuria uacuam fuisse illam luculenter appareat. Quippe pro domino ob iustam rei familiaris defensionem Fabii serui arma ceperunt, quo Tullianorum uim armatam ac quotidianas insidias depellerent coercerentque. Teneo quidem te iactare, illa nocte Fabii familiam, nemine tum lacessente, ultro oppugnatum ad uillam uenisse, Tullii seruos, qui ibi mansissent, non modo oppugnantes, sed ne repugnantes quidem oppressos necatosque esse *). denique, quum Quinctianae de ad juris effectum perducenda tota fensionis solidam et expressam efcontinentur. Itaque quoniam nefigiem obtinere non possimus, umque rei gestae ueritatem explobram tamen et imaginem quandam rare neque integram Quinctii narrepraesentare studeamus. Qua in rationem disputationemque cognore amplificandi ueniam ita datam scere possumus, quinetiam in Tulesse putaui, ut ad infinitam fictiolianae orationis lacunis multa nonem tamen non descenderetur; bis interuersa sunt eorum, quae propterea deprecor, ne, si parum Cicero ex aduersarii defensione Fabii caussa tibi probetur, inoseligenda sibi tradendaque lectopiam defensionis et ieiunitatem reribus suis putauit : hoc certe loco prehendas, neue ad condemnannihil est, quod fide nostra recidum Fabium nisi ampliata caussa piamus; id unum relinquitur, ut descendas. uestigia, quae extant, curiosius 44) Conf. h. ors. §§. 21. 34.55. persequamur, disiecta colligamus,

§. 6. Defensio in partes locosque digesta. 647 Verumtamen quemadmodum in iusto bellorum genere non in eum populum caussam belli ac culpam conferre solemus, qui inter medias belli uicissitudines uno quodam proelio prior in aciem copias eduxerit signaque canere iusserit, sed in eum profecto, qui prior pacem ruperit, arma intulerit atque cum exercitu fines alterius ciuitatis superauerit; sic etiam in hominum priuatorum controuersiis, si quando in agris longinquis et desertis ad uim et arma uentum est, atque in eiusmodi hostilitate per aliquod temporis spatium utrinque perseueratum, non conuenit ad instar eorum, quae in praediis urbanis et suburbanis, ubi paratissimum est magistratuum iudiciorumque auxilium, accidere solent, ex unius diei horaeue euentu de ui et armis, quo iure censeantur, statuere. Quibus praemissis iam rem, uti gesta sit, cognoscite. Aliquot abhinc annis fundum in agro Thurino P. Fabius emit de C. Claudio Senatore, uiro honestissimos). Eius autem fundi, qua confinis est M. Tullii fundus, extrema pars est centuria illa Populiana, de qua mox controuersia incidit“). Quum primum ea res in iudicium uenerit, tabulis ac testibus Fabius docebit, ita se emisse, ita emptionis tabulas confectas, ita ab auctore fines demonstratos sibi esse, ut illa centuria fundo haud dubie contineretur; denique etiam uacuam a C. Claudio sibi traditam esse“). Quod de toto fundo aduersarius affirmauit, exustis omnibus 45) ibid. §. 14. ibid. §§. 20. 53., neque uerisimile 46) ibid. §. 16. est, alio illum quam emptionis 47) Haud dubie Fabius illam suae iure stetisse. centuriam suam esse contendebat: Aduersarii defensio.

Aduersarii defensio. 648 Cap. I. De iure caussae Tullianae. uillis incultumque tunc ueniisse *), in Populiana saltem illa centuria uerum est. Quapropter non est mirandum, Fabii deinceps possessionem, quibus rebus maxime cerni solet praedii possessio, habitationibus uidelicet et cultura, minus conspicuam in illa centuria fuisse, ut solo agri aspectu facile dubitari posset, a Fabio an a Tullio uicino ea possideretur. De illo certe constat, ne apud Tullium quidem certam eius centuriae possessionem fuisse, priusquam Fabius fundum suum, quibus finibus emerat, iisdem, Populiana igitur comprehensa centuria, proscripsisset“). Tum uero trepidare Tullius. Cupide magis quam honeste centuriam illam occupare. Sermonem ut cum uicino nullum conferre. Quum satis curasset, ut in tuto sibi possessio esset se), iam possessorem palam se iactauit ostentauitque. Casam inaedificauit *), praesidium imposuit, uim et arma parauit. Deinde curauit, ut uillicus denunciaret Fabio, ne absente se Acerronio fines demonstraret. Quam arrogantiam quum merito contemibid 48). §. 14. animaduertit in hac ipsa centuria 49) ibid. §. 16. 17. Populiana aedificium non ita ma¬ 50) Ita loco modo laudato nargnum seruumque M. Tullii Phili ratur, Tullii procuratore et uillinum.« — ibid. §. 53. »tamen in eo co absentibus contra quam fortasse ipso loco, qui tuus esset, non modo denuntiatum erat, Fabium Acerseruos M. Tullii occidere iure non ronio fines demonstrasse, — neque potuisti, uerum etiam si tectum tamen hanc centuriam Populianam hoc insciente aut per uim demouacuam tradidisse; ut dubitari uix litus esses, quod hic in tuo aedipossit, curauisse illos antea, ne ficasset et suum esse defenderet posset Fabius, si uellet, illam cenid ui aut clam factum iudicareture turiam uacuam tradere. Voluisse rel. Nolo tamen pro certo affirmare, siue Tullianos tunc demum teautem eum, si potuisset, satis probabile est. ctum illud aedificasse, siue Quin¬ 51) Conf. h. ors. §. 19. » (Fabius) ctium tamen ita dixisse.

§. 6. Defensio in partes locosque digesta. 649 psisset Fabius 32), ac suo iure fines a Claudio uenditore sibi antea demonstratos etiam Acerronio emptori demonstrasset, ecce tum omnes copias iste educit, excubias uigiliasque agit, totam illam centuriam custodibus adeo obsidet, ut, nisi pugnare omnino Fabius uellet, uacuam tradere eam Acerronio non potuisset 33). Neque intra suos fines centuriamue Populianam, de qua controuersia erat, expeditionem continet. Quum castra et ueluti praetorium in illa casa locasset, erumpere inde solebant custodes illi et ultra eam centuriam longe lateque fundum Fabii infestum habebant. Belligerantium more qua poterant hosti nocebant, pensi nihil eis erats*). Casa quaedam Fabio fuit in ea fundi parte, de qua nihil ambigebatur. Eam nullo lacessente, et nescio propter quam belli utilitatem, furtim incenderunt 33). Ne insidiis quidem abstinuerunt. Quippe per illud tempus seruus quidam Fabii, qui sanus uigensque e uilla mane exierat, non rediit. Fugae nulla suspicio. Re explorata apparuit, eum cum Tullii seruis illa die, postea a nemine uisum esse ; ut dubium nemini sit, quin ab his captus et occisus sit **). Quinetiam pridie quam in discrimen tandem uentum est, certus Fabii uillico nuncius alla¬ 52) Conf. h. ors. §. 17. silio nullo dubio ea comprehendit 53) Videsis quae de d. §. 17. hic audientiumque animis obtulit. superius in nota 50. habentur. 55) Vid. h. ors. §. 54. »At casa 54) Quae Fabius Tullianis, ut mea incensa est a tuis. « Conf. sup. statim apparebit, obiecit mala et pag. 612. facta et destinata, ea uix credih 56). ors. §. 54. »At seruus bile est, Quinctium patronum semeus non comparet, qui uisus est iuncta prorsus inter se et disiecta cum tuis. « Conf. Huschkii notam protulisse, immo genere quodam, ad h. l., ubi perinde ac nos antea atque uno certoque auctorum con¬ (in not. 54.) fecimus, hoc crimen Aduersarii defensio.

Aduersarii defensio. 650 Cap. I. De iure caussae Tullianae. tus est, nouam ex illa casa expeditionem parari et quam primum istos cum omnibus copiis oppugnatum uenturos esse 1). Quid multa? Quaecunque moliebantur, ex illa casa quasi ex arce quadam, unde in totam regionem dominarentur, erumpebant; eodem, quicquid perpetrassent, aut si quid sibi acciderat, se recipiebant 38). Iam eo uentum erat, ut, dum in casa illa homines Tullii considerent, Fabio in omni fundo suo, qua centuria illa, de qua sola controuersia est, adiacet, ab istorum incursionibus insidiisque neque hominum neque rerum quidquam tutum esset. Itaque familia Fabii', quo ipsa cum agris, aedificiis, pecoribus caeterisque rebus salua esse posset, dominumque a quotidianis damnis detrimentisque saluum, uti debuit, praestaret, intellexit, nisi perpetuae quodammodo militiae se addiceret, nihil sibi reliquum aliud esse, nisi ut hostium illam manum et quasi praesidium ad rem rusticam, uerum ad cae¬ Quinctii ad generalem illam defendem ac pugnam comparari. Bresionem refertur, qua dixerit, Faui illo tempore O. Cati Aemiliabii familiam, quum istos Tullii serni, hominis honesti, quem uos uos trucidaret, magis suae salutis nostis, duo homines occiderunt; tutela, quam in alienam incursione multa alia fecerunt, passim uagausam esse. bantur armati ; non obscure, sed 57) h. ors. §. 55. »At enim oput plane intelligere uiderentur, ad pugnatum me fortasse uenissent. quam rem parati essent ; agros ui¬ 58) Huius fere loci fuit, etiam ad as denique infestas habebant. « illa repondere, quae in h. ors. §phis Quae dubitari non potest quin 18. et 19. Cicero his uerbis Fabio generatim ob necessariam Fabii exprobrauerat : »Adducit iste inaduersus Tullianos tutelam acta terea in saltum homines electos esse Quinctius defenderit ; sed de maximis animis et uiribus, et iis illa caede caeterisque quum plane arma, quae cuique habilia atnihil sit compertum, mera quadam que apta essent, comparat: prorfictione abstinendum putaui. sus ut quiuis intelligeret, non eos

§. 6. Defensio in partes locosque digesta. 651 a ceruicibus sibi depelleret, atque casam ipsam, oppugnatorum suorum insidiatorumque receptaculum et latebram purgaret, denique quotidianis insidiis et uexationibus aliquando solidam uim opponeret, quo tandem ipsa cum domino sine armis uiuere et pace frui posset. Hoc consilio casam expugnauerunt, noxios, qui eam obtinebant, Tullii seruos oppresserunt, repugnantesque occiderunt. Deinde curauerunt, ne deinceps aedificium praesidio armatorum posset munimenta praeberes). Quod quum faciebant, nihil tamen rapuerunt neque abstulerunt, casam ipsam, re peracta, statim reliquerunt, centuriae illius Populianae ne glebam quidem occupauerunt, nec quemquam inde deiecerunt *): ut quiuis intelligere posset, nihil, de quo iuris controuersia esset, eos affectasse, sed illud solum, necessitate cogente, egisse, ut ea, quae nemine contradicente domini essent, salua tandem ei custodire atque uitam securam nec precariam ab istis retinere sibi liceret. Sed haec hactenus. Nihil attinet ad perorationem 59) Haec ita Cicero, h. ors. §. 21., que repugnantes multi armati panarrat : »Proxima nocte (postquam ratique occidunt; tantumque odii crudelitatisque habuerunt, ut eos Fabius cum Acerronio Tullium in omnes gurgulionibus insectis reuilla conuenerat) iam fere quum lux appropinquaret, ad illud aelinquerent, ne, si quem semiuidificium, de quo antea dixi, quod uum ac spirantem etiam reliquiserat in centuria Populiana, serui sent, minor iis honor haberetur; P. Fabii frequentes armatique uepraeterea tectum uillamque disturbant. « niunt; introitum ipsi sibi ui manuque patefaciunt; homines ma¬ 60) Haec uera esse, Ciceronis gni pretii seruos M. Tullii nec opisilentium in d. §. 21. declarare uidetur. nantes adoriuntur, quodque facile factu fuit, neque tam multos ne¬ Aduersarii defensio. Conclusio.

652 Cap. I. De iure caussae Tullianae. Conclusio, usque uices Quinctii agere, cui uereor ne iam in re, uti gesta esset, narranda multo etiam minus quam in exponenda iuris ratione satisfecerimus. Hoc unum antea suscepimus, ut uestigiis argumentisque diligenter conquisitis ostenderemus, Quinctium in caussa Fabii defendenda non meras tamen nugas egisse. Quod ut praestaremus, quum iustae defensionis imaginem quandam (siue umbram dixeris) repraesentare studuimus, illud quoque menti obuersabatur, quod statim a principio huius libelli *), copiarum subsidiorumque penuriam excusantes, iudicandi munus uerecunde deprecati sumus. Quid igitur est? Cui religio est iudicare, ei dubitandi certe uenia debetur, et si quis summum in administranda iustitia gradum, qui iudicis est, obtinere non potest, non uetabitur hercle in inferiori consistere, atque, ut contra quem Cicero dixerit, is ne inauditus condemnetur, curare. Reliquum est, ut fatear, haud magis me scire, uter uicerit, Tullius an Fabius, quam utrum uincere oportuerit. Quod si quis probabilius fortasse reputauerit, secundum Ciceronis clientem iudicatum esse, concedam, argumenta quaedam inueniri posse, genere quidem similia atque in P. Quinctii et A. Caecinae caussis superius demonstrata sunt *), at numero et pondere aliquanto etiam infirmiora ac rariora, denique tam longe repetita, ut uix operae pretium sit, in examinanda illa coniectura diutius commorari 63). 61) h. sup. p. 542. uentum sit, uariis de caussis admonitum tamen lectorem uelim, 62) Conf. sup. Lib. I. p. 168. Lib. II. p. 430. ita casum tulisse, ut priora quin¬ 63) Iam quum ad finem primi que huius libelli folia sexennio huius capitis, quod est de iure ante quam reliqua typis absoluecaussae Tullianae scriptum, perrentur.

CAPUT II. De uarietate lectionis in oratione pro M. Tullio, cum contextu castigato. In superioribus duabus orationibus ad criticam re- Procemium. censionem conquirenda fuit materia e magna copia cum Codicum manu scriptorum tum Editionum, tribus quatuorue hisce saeculis typis excusarum, atque res ita ferebat, ut quae manu essent exarata exemplaria, ea paene omnia uix maiore quam unius saeculi interuallo uetustissimarum Editionum aetatem antecederent. Harum uero Tullianae defensionis reliquiarum plane diuersa caussa est. Quae quum ex aliquot foliis antiquissimorum Codicum palimpsestorum erutae, nostrisque demum diebus in lucem sint editae, critici laboris nihil mihi superfuit, nisi ut tredecim illa folia (quatuor Ambrosiana, Taurinensia nouem) denuo inspicerem, lectionemque meam cum anterioribus curis tam ipsorum meritissimorum illorum inuentorum, Mait ac Peyroni, quam secundorum Editorum, Beieri, Orellii, Huschkii, conferrem atque contenderem. Cuius suscepti primum illud in fructu reputo, ut amplissimum dicam testimonium cum de horum ingenio atque industria, tum de illorum ardore, dexteritate,

Prooemium. 654 Cap. I. De uarietate lectionis perseuerantia, summaque fide ac religione; deinde ut Peyroni, uiri illustrissimi, eximiam illam humanitatem comitatemque, qua me in secundis hisce curis agendis adiuuare dignatus est, pio gratoque animo commemorem. Utique si noui quantulumcunque mihi contigit ut extricarem, uel hoc illorum maxime laudi contribuet, quippe qui ita caetera rexerint, constituerint, ordinauerint, ut post eorum messem qui ad spicas legendas ueniret, omnem operam industriamque in certa eaque pauca orationis loca, soluto caeteroquin animo, conuertere, ibique cum oculorum aciem tum mentis cogitationem totam impendere posset. Illud uehementer mihi dolendum fuit, quod, quum octo abhinc annis Athenaei Taurinensis thesauros Peyrono duce adirem, primum folium cum exordio huius orationis e scriniis aberat, neque a Praefectis Custodibusue, anxie perscrutantibus omnia excutientibusque, tum reperiebatur, ut uix dubitaretur, quin a sacrilega quadam manu auersum ablatumque esset. De reliquo pretiosarum illarum membranarum usus summorum Virorum beneficio, Praefectorum tam Mediolanensium quam Taurinensium, quos honoris caussa commemoro, paratissimus mihi fuit. Medicamentis chemicis denuo adhibendis nulla offerebatur occasio, quum a primis inuentoribus antea ita essent infusa, ut aut salutaris effectus etiamdum duraret, aut spes proficiendi quicquam prorsus nulla relinqueretur. Membranas denique Taurinenses magis conseruatas saluasque, neque adeo, ut in Ambrosianis magna ex parte apparuit, lauationibus corrosas inueni. De uniuersa illarum membranarum natura et forma,

in oratione pro M. Tullio. 655 de origine et aetate, de scripturae figura et habitu, de Prooemium foliorum ex utroque Codice seruatorum dispositione, atque si quae sunt alia critici laboris ex hoc genere fundamenta ac subsidia: de iis rebus omnibus ita tractauerunt Doctores illi, quos modo laudaui, Peyronus imprimis, tum Huschkius, ut mihi, quod adderem aut corrigerem, ne tantulum quidem reliquerint *). Unum hoc restat, ut, posteaquam in superioribus libris, ad Quinctianam uidelicet et Caecinianam, uarietatem tantum lectionis e Codicibus atque Editionibus in medium protuli, meaque adnotatione illustraui, iam caussam probem, cur in hac Tulliana ab instituto de¬ 1) Videnda prius Peyroni de inedita, pro Cluentio, pro Cae¬ Bibliotheca Bobiensi Commentalio, pro Caecina etc. Variantes tio, d. Augustae Taurinorum IV. lectiones, Orationem pro T. A. Kal. Jun. MDCCCXXI., pag. III— Milone a lacunis restitutam ex XXXVII.; Eiusdem ad Fragmenta membranis palimpsestis Bibliothe¬ Orationum Ciceronis Praefatio p. cae R. Taurinensis Athenaei edidit 1—10.; Inuentarium librorum moet cum Ambrosianis parium oranasterii S. Columbani de Bobio, tionum fragmentis composuit Amequod renouatum fuit in 1461. p. deus Peyron etc. etc. Stuttgardiae 1—68., cum Adnotationibus p. 69 et Tubingae 1824. 40. — Paullo po- —228.; imprimis autem utilissima stea accessit Erratorum index, quailla totius orationis ad utrumque tuor paginis absolutus, cum Edito-Codicem repraesentata imago, p. ris subscriptione : Dabam Taurini 37—62., cum scripturae specimine die VIII. Februarii MDCCCXXV. in tabula adiecto : — quae contiquod cum supplementum sit adnentur, una cum contextu oratiomodum necessarium ac parum dinis critice castigato, p. 98—109., uulgatum, ex eo quae propositam atque Adnotatione perpetua, p. spectant orationem, suo quidque 149—68., in praestantissimo illo loco, in adnotatione commemoralibro, complurium reliquiarum bo. Addenda denique Huschkii noantea ineditarum thesauro, qui stri Praefatio ad h. orationis reinscriptus est: M. Tullii Cicerocensionem, in Imman. G. Huschkii nis Orationum pro Scauro, pro Analectis litterariis, Lipsiae 1826. Tullio et in Clodium Fragmenta 8. p. 79-97.

Incipit Taurinense Fol. I. Cap. II. De uarietate lectionis 656 Precemium, flexerim, atque integrum orationis contextum proprio Marte repraesentauerim. Nimirum Orellii Editionem, quam antea in accommodanda lectionis uarietate secutus sum, nunc relinquendam censui, partim propter Beieriana illa supplementa, magna ex parte parum probabilia, in contextum ibi recepta, partim quia Orelliana recensio secundis curis a superstitibus beati Editoris amicis aucta et emendata propediem est in lucem proditura. Huschkii uero recensionem, in patrui Analectis litterariis reconditam, non adeo putaui omnibus praesto esse, ut ad eam lectionis uarietatem satis commode referrem. Quarum rerum omnium quum etiam in Peyroni atque Beieri editionibus una alteraue obstare uideretur, malui integrum fragmentorum contextum, meo iudicio castigatum, exhibere, tum criticam adnotationem consueto more subiicere. M. Tullii Ciceronis Orationis pro M. Tullio quae extant. 1. Antea sic hanc causam adieram, Reciperatores, ut nunquam dicturos ?) aduersarios arbitrarer, tantam 2) Sic primos tres uersus Peyrotissima est. « Itaque retinui uerba illa, quum Huschkius scribere manus suppleuit. Simul adnotauit: »Has uoces (Antea sic hanc cauluit: Actionem priorem sic rel. Inspiciendi primi huius folii, sicut sam) uidere mihi uideor in prima antea dixi, copia mihi non fuit. linea. Saltem prima littera A cerin oratione pro M. Tullio. 657 caedem et tam atrocem ad familiam suam pertinere. Itaque animo soluto a cura et a cogitatione ueneram, quod intelligebam, facile id me testibus planum facere posse. Nunc uero posteaquam non modo confessus est uir primarius L. Quinctius laborabam, ut quod arguebam, id factum) esse ostenderem; nunc in eo consumenda est oratio, ut ne aduersarii, quod infitiari nullo modo potuerunt, cum maxime cuperent, id cum confessi *) sunt, meliore loco esse uideantur. 2. Itaque tum uestrum difficilius iudicium *), mea facilis defensio fore uidebatur. Ego enim omnia in testibus - - - - - - - ) quid est facilius, quam de eo, qui confitetur, iudicare ? mihi autem difficile est, satis copiose de eo dicere, quod nec atrocius uerbis demonstrari potest, quam re ipsa est, neque apertius oratione mea fieri, quam ipsorum confessione factum est. 3. Cum in hac re, quam commemoraui, mihi mutanda 6) Cod. DIFFICILLIUSDIUDICIUM. 3) Desunt h. I. uersus sex. Merito Beierus uidetur Peyroni supple¬ 7) Desiderantur septem uersus, mentum reiecisse, tum Beieri Huquorum primus syllabam exhibet schkius; cuius ad sententiam qui¬ TES. — Beieri commentum, lacudem probabilis coniectura est haecnam partim e Cluentiana 1, 4. exce : » Quinctius, sed et iuuari hac plentis, Huschkius refutauit. Nec probantur mihi quae Peyronus subconfessione causam suam putauit, uideo aliam mihi defensionis uiam iecit: pin testibus ponebam, quorum ipse consensus quasi conflatus esse ineundam. Antea enim in eo iudicandi moram uobis iniiciebat. laborabama, rel. — Apte attulit pro At confessio aduersarii in me rei Caecina 2, 4. Conf. Plinii Ep. IV, difficultatem transtulit. Etenim 9. Rem manifestam infitiari augenquid, « rel. Nimirum qui potest contis erat crimen, non diluentis. sensus testium in id, quod aduer¬ 4) Sic Codex, non fabtum. Conf. Peyroni Corrigenda. sarius ultro confitebatur, iudicandi 5) Cod.: comfessi. moram recuperatoribus iniecisse? Semestria, Lib. III. 42 Taurinense Fol. I.

Taurinense Fol. I. + Explicit Taurin. Fol. I. + Incipit Ambrosia. num Fol. I. Cap. II. De uarietate lectionis 658 ratio defensionis - - - - - - - 8) minus diligenter illius existimationem, quam rem M. Tulli uiderer defendere. Nunc, quoniam Quinctius ad causam pertinere putauit, res ita multas, falsas praesertim et inique confictas, proferre de uita et moribus et existimatione M. Tulli, multis de causis mihi Fabius debebit ignoscere, si minus eius famae parcere uidebor quam antea consului. 9) 4. Priorefore putauit ad officium suum pertinere, aduersario nulla in re parcere; quid me oportet Tullium pro Tullio facere, homine coniuncto mecum non minus animo quam nomine? Ac mihi magis illud laborandum uidetur, Recuperatores, ut quod antea nihil in istum dixi, pro¬ 8) Desunt septem uersus. Sen-Ambrosianum, haud dubie in intentia satis certa. Quae ut intellitegro Codice alterum huius oratiogatur, uerba e Peyroni coniectura, nis fuit. Sic Huschkius in Praesicut est ab Huschkio emendata, monitis ad h. or. pag. 84. probabili adiicio: »tum erga P. Fabium paulo admodum calculo confecit, unitemperanda est nimia illa lenitas, uersam hanc lacunam non multum qua antea famam illius tanto cum infra trecentas (supra indicaui cirstudio uel dissimulando uel excuciter 258.) litteras esse. Quae in sando foueram, ut non» rel. — Codice Taurinensi, uersibus octo-Beierus sic restituerat: pest, tum narum denarum fere litterarum, obliuiscendum parumper in P. Fa¬ — 14. circiter uersus impleuerunt. bio illius lenitatis meae, qua usus Sententiae exiguus hiatus. Caepriore actione animum a laedendo terum caute Huschkius, posthareuocaram ipse et reflexeram, ut bitis tam Peyroni quam Beieri supnona rel. plementis, eam solum sententiam 9) Desunt uersus sex cum 108. uerborum coniectura explere stucirciter litteris. Praeterea quanto duit, cuius postrema uerba sunt in singulis Ambrosiani Codicis foore putauit rel., in talem uidelicet liis litterarum numerus (circiter modum: »Nam si L. Quinctius 1700.) excedit folia Taurinensia dicens pro homine a se alienissimo, (quae circiter 1550. continent), i. uulgari tantum quorumdam pae. circiter 150. Nam quod inde a tronorum more putauita rel. - uerbis ore putauit sequitur folium Beierus in textu posuit haec : Priin oratione pro M. Tullio. 659 bare possim **), quam in eo reprehendar *), quod hoc tempore respondeo. 5. Verum et tum id feci, quod oportuit, et nunc faciam, quod necesse est. Nam cum esset de re pecuniaria controuersia, quod damnum datum M. Tullio diceremus: alienum mea natura uidebatur, quidquam de existimatione P. Fabi dicere; non quia 12) res postulare non uideretur. Quid ergo est? Tametsi postulat causa, tamen, nisi plane cogit ingratiis, ad maledicendum non soleo descendere. Nunc, cum coactus dicam, tamen id ipsum *) uerecunde *) modiceque !) faciam, tantum ut, quoniam sibi me non esse inimicum potuit priore actione Fabius iudicare, nunc M. Tullio fidelem certumque amicum esse cognoscat. 6. Unum hoc abs te, L. Quinti, peruelim impetrare (quod *) tametsi eo uolo, quia mihi utile est, tamen abs te idcirco, quia aequum !) est, postulo), ut ita tibi multum temporis ad dicendum sumas, ut his 's) aliquid ad iudicandum relinquas. Namque antea non defensionis tuae modus, sed nox tibi finem 1) dicendi fecit. Nunc si tibi placere potest, ne idem facias, id abs te postulo. ore actione omnis aculeos oratio¬ 13) Cod.: IDSUM. nis mede reconditos habui ; sed 14) Sic Codex. — Quod apud quoniam ipse Quinctius in actione Peyronum extat uerumde, typoilla priore putauit rel. thetae debetur. 10) Sic e Crameri coniectura iam 15) Cod.: modique. Cf. Beierum. Beierus, Huschkius et Orellius edi¬ 16) Videntur duae litterae hic derunt. Codex : additae fuisse, quibus eruendis etiam remedium chemicum adhi¬ PROBARUMQUAINEO bitum est. Certe nihil desideratur. incertis ductibus intermediis. 11) Codex: repraehendar. Conf. 17) Cod.: aecum. Beieri et Huschkii notas. 18) Cod.: is. 12) Cod.: quin. Conf. Beierum. 19) Cod.: fine. Ambros. Fol. I.

Ambros. Fol. I. Incipit. Taurin. II. Pergit Ambros I. Explicit Ambros. I. Incipit II. Pergit Taur. 660 Cap. II. De uarietate lectionis Neque hoc idcirco postulo, quod?) te aliquid censeam praeterire oportere, aut non quam ornatissime et copiosissime dicere, uerum ut semel unaquaque ?) de re dicas; quod si facies, non uereor, ne dicendo dies eximatur. 7. Judicium uestrum est, Recuperatores, QUANTAET PECUNIAE PARET DOLO MALO FAMILIAE P. FABI UI HOMINIBUS ARMATIS COACTISUE DAMNUM DATUM 22) ESSE M. TULLIO. Eius rei taxationem nos fecimus 23); iudicium datum est in quadruplum. i 8. Cum omnes leges omniaque iudicia, quae paulo grauiora atque asperiora uidentur esse, ex improborum iniquitate et iniuria nata sunt; tum hoc iudicium paucis hisce annis propter hominum malam consuetudinem nimiamque licentiam constitutum?") est 25). Nam cum multae familiae dicerentur in agris longinquis et pascuis armatae esse caedesque 26) facere, cumque i ea consuctudo non solum ad res priuatorum, sed ad summam rempublicam pertinere uideretur: M. Lucullus, qui summa aequitate et sapientia 27) jus dixit, primus hoc iu¬ 20) Sic certissime Codex, non his qui effud. »QUANTUM EX EA RE DAMNUM DATUM FACTUMUE ERIT quo. Conf. Peyroni notam. 21) Sic Codex distincte, tantum rel. 23) Cod. Ambros.: FECIM'. in syllaba QUA litterae u et A, usi¬ 24) Ambros.: CONST TITUTUM ; tato compendio, ductibus finitimis nam litteram non solum in uersu in unam contractae sunt. — Maius. unaque aliquid. inferiori, ubi plane conspicua est, 22) Cod. Taurin.: datum, Amsed etiam in fine superioris com — bros.: factum: utroque nihil parere mihi uisum est. distinctius. Hoc Peyronus, illud 25) Post hoc uocabulum puto in Ambrosiano scriptum fuisse NA, i. Beierus, Huschkius, Orellius receperunt. Quos cum sequar, magis e. NAM, tum in sequenti uersu reest, ut etiam supra, pag. 595., in petitum. 26) Taurin.: CAEDESQUAE. formula DATUM pro FACTUM scriba tur. — Caeterum conf. L. I. pr. De 27) Ambros.: ADRAPIENTIA, tum

in oratione pro M. Tullio. 661 dicium 23) composuit, et id spectauit, ut homines 22) ita familias suas continerent, ut non modo armati damnum nemini darent, uerum etiam lacessiti iure se potius quam armis defenderent. 9. Et cum sciret se), de damno legem esse **) Aquiliam, tamen hoc ita existimauit 32), apud maiores nostros, cum et res et cupiditates minores essent, et familiae non magnae magno metu continerentur, ut 33) perraro fieret, ut homo occideretur, idque nefarium ac singulare facinus putaretur, nihil opus fuisse iudicio de ui coactis armatisque hominibus; quod enim usu non ueniebat, de eo si quis legem aut iudicium constitueret, non tam prohibere uideretur) quam admonere. 10. His temporibus cum ex 33) bello diuturno atque domestico res in eam consuetudinem uenisset, ut 36) homines minore religione armis uterentur, necesse putauit esse, et 37) in uniuersam familiam iudicium dare, quod 38) a familia factum diceretur; et reciperatores dare, ut 11. quam primum res iudicaretur; et poenam grauiorem constituere, ut metu comprimeretur audacia ; et illam latebram tollere DAMNUM INIURIA, quod 39) in R superne puncto deletum 34) Ambros.: uidetur. S adiectum. 35) Taurin.: et. 28) Taurin.: IUDIUM. 36) Taurin.: in. 29) Ambros.: OMNIS. 37) In Ambrosiano deest et. 30) Ambros.: SCIRENT. 38) Sic uterque Codex, eamque 31) Sic uterque Codex caeteriscripturam, nullo dubio genuinam, efficaciter Huschkius defendit adque editores : errori tribuendum quod apud Huschkium habetur uersus coniecturas si quid (Heinesse legem. richii) et si quod (Maii). Neque ad 32) Taurin.: existumauit. formulae instar debuit haec sen¬ 33) Sic Ambrosianus; in Tauritentia a Beiero et Orellio excudi. nensi particula excidit. 39) Aduersante Codicum consen-Taurin. Fol. II. Ambros. Fol. II.

Taur. II. Ambros. II. Explicit Taurin. II. Pergit Ambros. II. 662 Cap. II. De uarietate lectionis aliis *) causis debet ualere et ualet“*) lege Aquilia, id ex huiusmodi damno, quod ui per seruos armatos datum esset 7 - - - - 12. — — — 22) ipsi statuerent, quo tempore possent suo iure arma capere, manum cogere, homines occidere. Cum iudicium ita daret, ut hoc solum in iudicium ueniret *), uidereturne ui hominibus coactis armatisue damnum dolo malo familiae datum *), neque illud adderet“s) INIURIA, putauit se audaciam improborum sustulisse, cum spem defensionis nullam reliquisset 46). 13. Quoniam quod iudicium et quo consilio constitutum sit, cognostis *), nunc rem ipsam, ut gesta sit, dum breuiter uobis demonstro, attendite. 14. Fundum habet in agro Thyrino M. Tullius paternum *), Reciperatores, quem se habere usque eo non su Huschkius poscit: ut quod, ret, iudicio eximeretur, ne facino¬ Ilrosi homines ipsi statuerente, rel. neque id infirmis argumentis. 43) Codex: uenire. — Nec melud adiicio, hanc columnam in Ammini, in sequenti initiali u (uidebrosiano pessime esse habitam et returne) me conspicere ullum siiam profecto minus quam antea legibilem. gnum litterae r, quod alioquin 40) Ambros.: illis. Codicis indoli (conf. not. 21.) maxime conueniret. 41) Sic etiam Ambrosianus, non 44) Recte Huschkius reprehen¬ UALERET. Conf. Peyroni Corridit Beierum, uel hoc loco formulam genda. 42) Ubi Taurinense folium alteagendi cernentem. rum excurrit, ibi in Ambrosiano 45) Cod.: ADERET. 46) Cod.: relinquisset. Codice septem uersus sequuntur, 47) Codex ita distinctis uersicuquorum praeter paucas ac distanlis: COGNES TIS. tes inter se litteras nihil legi potest. 48) Quinctilianus in Inst. orat. Sententiam deperditorum hisce IV, 2, 131.: sicut pro Tullio Ciuerbis Huschkius demonstrat: »... cero, Fundum habet in agro Thudatum esset, quodque iure umquam rino M. Tullius paternum. dari posse ne putari quidem debein oratione pro M. Tullio. 663 moleste tulit, donec uicinum eiusmodi nactus est, qui Ambros. II. agri fines armis proferre *) mallet quam iure defendere. 1 Explicit Nam P. Fabius nur per emit agrum de C. Claudio senatore, Ambros. II. Incipit III. cui fundo erat adfinis M. Tullius, sane magno, dimidio fère pluris incultum **) exustis uillis omnibus, quam quanti integrum atque ornatissimum carissimis pretiis ipse Claudius emerat - - - 31) 15, clam circumscripsisse isti a consulari Macedonia et Asia. Etiam 62) illud addam, quod ad rem pertinet. Imperatore mortuo pecuniams), nescio quomodo quaesitam, dum uult in praedio ponere, non posuit, sed abiecit. Nihil adhuc m-34) am calami¬ 49) Sic Codex, non froferre. perditorum sententia Heinrichius Conf. Peyroni Corrigenda. disputauit ad h. I. 50) Sic Codex, uidelicet IN-52) Cod.: ETIA. — Non conspicio CULTU. Nam haec lineola uix ullo m finale, quod plane lineam excessurum fuisset. Ne lineola quidubio conspicua est, modo partim tecta Seduliano textu. dem, usitata eius litterae nota, oculis cerni potest, quamquam 51) Versus, qui a syllabis plus fortasse non defuit. incipit, ultra non legitur, ac prae¬ 53) Cod.: pecunia. terea desunt integri uersus decem, inferiori folii parte cultro desecta¬ 54) Ecce alter defectus, is qui¬ Quae VV.DD. supplendi caussa exdem decem uersuum, propter causcogitauerunt, ea, excepta prima sam sup. in nota 51. allatam. Pauoce emerat, incertissima mihi uirum feliciter Beierus sententiam, dentur. Beierum apte refutauit ut de uerbis taceam, restituit hoc Huschkius, qui haec composuit modo: »Nihil adhuc magnopere miror, quod stultitia sua impediipse : ».. Claudius emerat. Verum tus, quoquo modo posset, se extamen rem sic tuto seruare uoluit ; pedire uoluit. Illud uero mirari ex quo enim sub L. Octauio prosatis non queo, illud indignor, consule meruerat sic, ut augendae quod suam stultitiam calamitate rei negotiando operam dare posuicinoruma, rel. Maius: stultiset, iam saepius homines uidebantur se clam circumscripsisses rel. tiam suam calamitate rel. Caute Conf. etiam quae de probabili de¬ Peyronus: »Perplacent ista, at

Ambros. Fol. III. 664 Cap. II. De uarietate lectionis tatess) uicinorum corrigit et quod stomachum *) suum damno Tulli explere *) conatus est. 16. Est in eo agro centuria, quae Populiana is) nominatur, Reciperatores, quae 52) semper M. Tulli fuit, quam etiam pater possederate) -posita esse et ad fundum eius conuenire. Ac primum quod eum negoti totius et emptionis suae poenitebat 62), fundum proscripsit ; eum autem emptum habebat cum socio Cn. Acerronio uiro optimo — — — — — — — — — — — 63) 17. modum proscripsisse. Hominem appellat. Iste sane adroganter, quod commodum fuit, respondit. Neque dum fines auctor demonstrauerat. Mittit ad promunibus ductibus iunguntur) agego legi calamitatem, neque in glutinatum fuerit. contextu mutilo quidquam muto. « 60) Syllabam se mihi uisus sum 55) Cod.: calamitate, h. e. calamitatem. in extremo hoc uersu, ultra terminum proiectam, conspicere, magis 56) Cod.: sthomacum. 57) Sic Maius, Cramerus cum aliquanto caeteris euanidam. 61) Rursus undecim uersus duo¬ Heinrichio, Peyronus, Huschkius, denarum circiter litterarum desiqui etiam ostendit, caussam nullam fuisse, cur Beierus illo reiecto derantur. Ad sententiam probabile substitueret repleret. Nam in Cohocce Beieri supplementum: »padice initiales duae illae litterae ter possederat sine ulla unquam non sunt legibiles. controuersia. Iste demum uicinus nouus improbae spei eo securior, 58) Cod.: Popiliana. Qua de re quod M. Tullius abesset, coepit inuidesis Huschkium ad h. I. et in Addendis p. 374. hiare, cum ei centuria Populiana uideretur satis commode posita 59) Codex qui continere dicitur: essed, rel. sed una haec littera finalis nunc 62) Cod.: paenitebat. Conf. Beieri plane illegibilis est, incertaque 1 notam. an E. Adeo uereor, ne quod pro 63) Desunt undecim uersiculi. I legerunt, posterior ductus sit Beierus : »uiro optimo. Is Ropraecedentis litterae u: cui formae uersabatur, quum subito nuntasse breuissimis duabus lineolis in tii M. Tullio ueniunt a uilla, P. dextram porrectis rô E (sicut saepe Fabium fundi illius finitumi maioin hoc Codice plures litterae comin oratione pro M. Tullio. 665 -64) curatorem litteras et ad uilicum Tullius -facturum negauit; illis absentibus fines *) Acerronio demonstrauit: neque tamen hanc centuriam Populianam uacuam tradidit. Acerronius, quomodo potuit, se de tota re ex *)--6) + 18. 1 mine eiusmodi semustilatus effugites). Adducit iste interea in saltum homines electos maximis animis et uiribus, et iis") arma, quae cuique habilia *) atque apta essent, comparat : prorsus, ut quiuis intellegeret, non eos ad rem rusticam, uerum ad caedem ac pugnam comparari. 19. Breui**) illo 72) tempore Q. Cati Aemiliani, ho¬ Niebuhrii coniectura uide quae surem, quam ipse nuper cum Cn. pra disputauimus pag. 608. sqq. Acerronio emisset, modum pro¬ 67) Desiderantur undecim uerscripsisse. « — Huschkius: »uiro optimo : cum igitur nemo emere sus, primus non legibilis, praeterquam quod in fine haud dubie lituellet, huic socio fundum impegit. Is tum Romae agebat, cum Tullic terae UM conspiciuntur, reliqui decem cultro desecti. De supplendi nunciatur, nouos uicinos maiorem, quam ipsorum esset, fundi modum coniecturis et quanto fortasse maiproscripsisse. « — Nos de supplenor sit lacuna, supra pag. 609. seqq. dae huius lacunae ratione supra disputatum est. egimus pag. 607. sq. 68) De his uerbis uide supra I. 64) Decem hosce uersus tali momo. I. 69) Cod.: Is. do Huschkius suppleuit : » Tullius; cauerent finiumque demonstrationi 70) Cod.: abitalia. interessent, admonet. Hi Fabium 71) Non legitur B initialis, ex adeunt, et, cum fines demonstramore lineam egressa, ut opinor. rentur, se aduocaret, uerecunde 72) Recte Codicis eam lectionem ab Crameri coniectura ILLI Huschpetunt: at ille se facturum negauita rel. kius defendit. De sermonis fi¬ 65) Vix dubito, quin FINIS fugura uidesis nostra ad c. 7, 19. pro erit scriptum, quamquam paullo Caecina, h. sup. pag. 291. not. 26. superius in h. §pho distincte legi¬ Ad exempla ibi allata adde : pro tur FINES. Cluentio c. 7. extr., in Verrem II., 66) De proximis hisce uerbis cum 26. de Oratore I. 37. Ambros. Fol. III. Explicit Ambros. III. 1 Incipit Ambros. IV.

Ambros Fol. IV. 666 Cap. II. De uarietate lectionis minis honesti, quem uos nostis, duo homines occiderunt; multa alia fecerunt; passim uagabantur armati; non obscure, sed ut plane intelligere uiderentur, ad quam rem parati essent, agros, uias denique infestas habebant. Venit in Thyrinum *) interea Tullius. Deinde iste paterfamilias Asiaticus, beatus nouus *) arator et idem pecuarius, cum ambularet in agro, animaduertit in hac ipsa centuria Populiana aedificium non ita magnum, seruumque M. Tulli Philinum 75). 20. Quid uobis, inquit"), 'stic negoti immeo est? Seruus respondet pudenter, at non stulte, dominum esse ad uillam, posse eum cum eo disceptare, si quid uellet. Rogat Fabius Acerronium, nam ibi tum erat, ut secum simul ueniat ad Tullium. Venitur. *) Ad uillam 78) erat Tullius. Appellat Fabius, ut aut ipse Tullium deduceret aut ab eo deduceretur. Dicit deducturum se Tullius; uadimonium Fabio Romam promissurum. Manet in ea condicione Fabius. Mature *) disceditur. 21. Proxima nocte iam fere cum lux adpropinquaret, ad illud aedificium, de quo antea dixi, quod erat in centuria Populiana, serui P. Fabi frequentes so) arma-73) Cod.: Tyrinum. 78) Cod.: UILLA, quoad oculis 74) Sic Codex ; non Nous. Conf. cerni potest. Peyroni Corrigenda. 79) Optime haec Peyroni conie¬ 75) Cod.: FILIUM. Sed in §. 22. ctura ductibus in Codice conspi habetur: » Philinus, quem antea cuis conuenit. nominaui. « 80) Sic Cod., non FREQUE TES. 76) Cod.: INQUID. Nam in fine prioris uersus supra 77) Parua est inter litteras r et E ad dexteram certissime conspi¬ R membranae lacuna, scripto citur lineola illa, quae litteram M haud dubie uetustior. Cui ductus significare solet. Quae in sequenti illi duo, quibus u littera constat, uersu parua extat membranae laab utroque latere circumdati esse cuna, ea uetustior est scripto, ut uidentur. paullo superius et saepe alias.

in oratione pro M. Tullio. 667 tique ueniunt; introitum ipsi sibi ui s') manuque patefaciunt; homines magni pretii 82) seruos M. Tulli nec opinantes adoriuntur, quodque 83) facile factu fuit, neque tam multos neque repugnantes multi armati paratique occidunt *), tantumque odii crudelitatisque habuerunt 33), ut eos omnes gurgulionibus insectis 86) relinquerent, ne, si quem semiuiuum *) ac spirantem etiam reliquissent 88), minor iis 32) honor haberetur; praeterea **) tectum uillamque disturbant ?). 22. Hanc rem tam atrocem, tam indignam, tam repentinam, nuntiat M. Tullio Philinus, quem antea nominaui, qui grauiter saucius e caede 22) effugerat. Tul¬ 81) Hanc emendationem, iam non potui equidem adeo singulos ab Heinrichio commendatam, uaductus distinguere, ut oculis cernelidis argumentis Huschkius firmarem, is an His scriptum fuisset. uit. Quo igitur iure his, eodem etiam 82) Cod.: praetii. iis (ad exemplum, quod in nota 83) Firma ratione haec quoque 69. modo comparuit) legere licet. Huschkii coniectura constare ui¬ Hoc autem sententiam postulare, detur. mihi Huschkius ad h. l. probauit. 84) Cod.: OCCIDUMNT; quod exis etiam Maius in Ed. 1828. dedit. empli caussa commemoratum uo¬ Tantum malim dictionem honorem lui. alicui habere uulgari sensu intelli¬ 85) Non leguntur priores tres gere quam ad iustum quoddam litterae, quibus tamen iustum est praemium referre. Praeter loca in Codice spatium. ab illo collecta conf. etiam in Ver¬ 86) Martianus Capella V, 509.: rem I, 15, 38. — Caeteroquin ilput cum Cicero, uolens crudelitalud certissimis exemplis constat, tis inuidiam facere, ait: gurgulionon esse sibi pro iis desiderandum. nibus exsectis reliquerunt, et uir¬ 90) Littera A in fine uersus non gis plebem Romanam concidere.« conspicitur. Conf. Koppium ad h. I. 91) Desideratur rô r, nec me¬ 87) Cod.: SEMIUIBUM. moria teneo, num parua forte qua¬ 88) Cod.: relinquissent. dam lineola in fastigio litterae N 89) E Codice Peyronus exhibuit significatum fuerit. his, sicut Maius in Ed. pr. Sed 92) Cod.: CEDE. Ambros Fol. IV.

Ambros. Fol. IV. + Explicit Ambros. Fol. IV, et ultimum. 668 Cap. 11. De uarietate lectionis lius statim dimittit ad amicos, quorum ea uicinitate 23) tum illa") bona atque honesta copia praesto fuit. Omnibus acerba res et 25) misera uidebatur, cum amici in comm + 96) 97) 23. nibus armatis factam non negas : 93) Beierus coniecit Ex pro EA: uici alteram. Dolo malo factum sed nihil uidetur Ablatiuus ille abnegas : de hoc iudicium est. solutus offensionis habere. Caue autem credas, eiusmodi 94) Efficaciter Huschkius genuifragmentum nobis esse a Victorino nam certamque hanc Codicis letotidem uerbis conseruatum atque ctionem a Crameri, Heinrichii, transmissum. Immo quae ex hac Beieri tentaminibus (illi, illico, oratione ab illo exhibentur, protutatus est. pria Auctoris disputatione (ad I. de 95) Magis uidetur ED in Codice Inuentione 22.) sic intexta et quasi esse quam ET, quod Peyronus exinuoluta sunt: »... partitio spehibuit. cies habet duas : unam, quae, 96) Maius: pincommoduma uel quid cum aduersariis conueniat, » in communi. « — Beierus : » in commune consuluissent (uel : condocet, et quid in controuersia sit; alteram, quae distributionem hasilia contulissent): uisum est (uel: bet membrorum in reliquam oraplacuit) ire in rem praesentem. «-Huschkius: commemoratione. (Cf. tionem. Illa superior species, quum proposuerit, quid conueniat, id quae V. D. addidit pag. 136.) ipsum ad se inclinat, ut pro se fa¬ Incertissima, puto, omnia. ciat id, quod aduersarius confite¬ 97) In hac lacuna, ut recte tur: postea uero subiungit id Huschkius statuisse uidetur, tanquod sit in controuersia. Fecit hoc tum fere nobis interiit, quantum Cicero pro M. Tullio: Dicam, induobus tribusue foliis ad Taurinensasium modum contineri potuit. quit, uim factam a P. Fabii Amisimus nimirum narrationis fimilia; aduersarii non negant. Hic proposuit quod aduersarii fateannem, partitionem et initium contur. Deinde ipsum pro se fecit, firmationis. Quorum unam quandicendo: Damnum datum esse M. dam portiunculam Peyronus e Vi-Tullio, concedis : uici unam rem. ctorino in Lib. I. de Inuentione (ap. Item adiunxit alteram partem, in Orellium pag. 63, 40.) in haec uerqua confessionem docet, quum diba restituere conatus est: cit: Vim hominibus armatis factam Dicam uim factam a P. Fabi fanon negas: uici alteram. Post, quid milia, aduersarii non negant; dain controuersia sit, proponit, quum mnum datum esse M. Tullio, condicit : Dolo malo factum negas : de cedis: uici unam rem. Vim homiin oratione pro M. Tullio. 669 + Incipit 24. I turbarunt 23). Audite, quaeso, in eas res, quas Taurin. Fol. III. commemoro, hominum honestorum testimonium. Haec conuenit mihi cum aduersario ; ui hoc iudicium est. — Hactenus Vihominibus armatis rem gestam esse ctorinus. Sed praeterea etiam C. non infitiantur; a familia P. Fabii lulius Victor Grammaticus (ap. commissam negare non audent; an Orell. pag. 240.) hunc locum comdolo malo factum sit, ambigitur. memorat : » Partitionis, inquit, Quibus omnibus probe inter partes sunt duae . . . : una pars se collatis atque recte perpensis est, quae quid cum aduersariis primum mihi illud persuasum est, conueniat, et quid in controuersia optimo iure Peyronum hisce relirelinquatur, ostendit . . . ; altera quiis locum in proposita lacuna est, in qua rerum omnium, de h. e. in orationis partitione, attriquibus erimus dicturi, breuiter buisse, Beierum uero uehementer expositio ponitur distributa . . . errasse, qui in mediam confirma-Sic et M. Tullius fecit pro Tullio: tionem (post §. 36.) illas transtudamnum datum Tullio et ui homilerit; qua de re Huschkius ad h. I. nibus armatis et a familia P. Fauberius egit: tum in eo quoque bii constare dicit ; in controuersia ualde Huschkio assentior, quod autem esse, an dolo malo damnum planum fecit, non posse e Victodatum sit; quod est rô xoivoquarini uerbis, quemadmodum Peyvoy, quodque adiuuatur plurironus et Beierus exigua uarietate mum ex his, de quibus conuenire tentauerunt, genuinam hanc Tulconstitit. Idem: dolum malum lianae defensionis particulam reesse, quum familia armata sit, praesentari. Quam ipse denique quum ad uim uenerit, quum daconiecturae uiam demonstrauit, mnum intulerit « (Extrema haec eam si sequaris, tale fere suppleinferius erunt ad §. 34. h. or admentum, ad Capellae potius quam hibenda, conf. not. 132.). — Ecce Victorini uerba accommodatum, denique tertius Auctor, Martiasi non certum, at quum sententia nus Capella V, 556. (Ed. Koppii tum uerbis magis uerisimile inuepag. 471.) De Partitione. « Hic nies: Damnum passum esse M. Tuligitur manifestum est, intra partilium, conuenit mihi cum aduersario: tionem quaestiones esse ponendas. uici unam rem. Hominibus armatis ... Illud etiam inspiciendum, quae rem esse gestam, non infitiantur: nobis cum diuersa parte conueuici alteram. A familia P. Fabii niant, quae in controuersiam decommissam, negare non audent: uocentur; et ea, quae conueniunt, uici tertiam. An dolo malo factum tunc enumeranda, si nobis prosit, ambigitur: de hoc iudicium est. sunt, ut Cicero pro M. Tullio ait: 98) Huschkius: homines occidedamnum passum esse M. Tullium

Taurin. Fol. III. 670 Cap. II. De uarietate lectionis quae mei testes dicunt, fatetur aduersarius eos uere dicere; quae mei testes non dicunt, quia non uiderunt, nec sciunt, ea dicit ipse aduersarius. Nostri testes dicunt, occisos homines, cruorem in locis pluribus?), deiectum aedificium se uidisse; dicunt nihil amplius. Quid Fabius? Horum nihil negat. Quid ergo addit amplius? Suam familiam fecisse dicit. Quomodo ? Ui hominibus armatis. Quo animo? Ut id fieret quod factum est. Quid est id ? Ut homines M. Tulli occiderentur. 25. Quod ergo eo animo factum est, ut homines unum in locum conuenirent, ut arma caperent, ut certo consilio certum in locum proficiscerentur, ut idoneum tempus eligerent, ut caedem facerent, id si uoluerunt et cogitarunt et perfecerunt: potestis eam uoluntatem, id consilium, id factum a dolo malo seiungere ? 26. At 100) istuc totum DOLO MALo additur in hoc iudicio eius causa, qui agit, non illius, quicum agitur. Id ut intelligatis, Reciperatores, quaeso, ut diligenter attendatis. Profecto, quin ita sit, non dubitabitis. 27. Si ita iudicium daretur, ut id concluderetur, quod a familia factum esset; si quae familia ipsa in caede interesse noluisset et homines aut seruos aut liberos coegisset aut conduxisset; totum hoc iudicium et Praetoris seueritas dissolueretur. Nemo enim potest haec ***) iudicare, qua in re familia non interfuisset, in runt, uillam disturbarunt. — Conf. 101) Sic distincte in Codice lequae ad h. l. de uniuersa lacuna ad gitur. Beieri coniectura est: postsententiam explenda egregie dishaec iudicaret, non : potest postserit. haec iudicare. Sed nihilominus — 99) Cod.: PLURIMB. cum Huschkio mihi uidetur reii-100) Cod.: AD. — Conf. Quincticienda esse. lian. Inst. orat. I, 7, 5.

in oratione pro M. Tullio. 671 ea re eam ipsam familiam ui armatis hominibus damnum Taurin Fol. III. dedisse. Ergo id quia poterat fieri et facile poterat, idcirco non satis habitum est quaeri, quid familia ipsa fecisset, uerum etiam illud, quid familiae dolo malo factum esset. 28. Nam cum facit ipsa familia ui armatis coactisue hominibus et damnum cuipiam dat, id dolo malo fieri Explicit necesse est. Cum autem rationem init, ut id 12) fiat, Taurin. III. ima pagi-In familia ipsa non facit, fit autem dolo malo eius. Ergo na dextrorsum habetur addito DoLo MALo actoris et petitoris fit causa copiosior. XIII sicut sup. p. Utrum enim ostendere potest, siue eam ipsam familiam 28. fuerat VIIII. sibi 193) damnum dedisse, siue consilio et opera eius fa¬ Peyr. Corr.) Incipit Taumiliae factum esse, uincat necesse est. rin. IV. 29. Videtis Praetores per hos annos intercedere hoc interdicto uelut inter *) me et M. Claudium 105): UNDE DE DOLO MALO TUO, M. TULLI, M. CLAUDIUS AUT FAMILIA AUT 6 PROCURATOR EIUS UI DETRUSUS EST, cetera ex formulate 102) Cod.: EA. p. Caec. c. 19., in Top. 3, 14., p. 103) Sic distincte Codex. Quod Mur. c. 12., Gell. XVI, 4. etc. autem Huschkius pro SIBI deside¬ 106) Caetera haec quae fuerint, supra Lib. II. Cap. 1. § 2. p. 293. rauit ui, id neque ratione neque exemplis (conf. sup. § 21. h. or.s et (conf. p. 304.) demonstratum est. Ad ipsam dictionem caetera ex for¬ L. 2. § 17. Vi bon. rap.) satis mihi probauit. mula (i.e. caetera, quemadmo¬ 104) Recte se habet, ut puto, dum solemni, quam Praetor halocus sic ab Huschkio restitutus. bet, formula continentur) proxime Peyronus antea scripserat interdiaccedunt exempla Gai. IV, 43. cto inter, eumque Beierus secutus CONDEMNATO et reliqua (modo illud Huschkio non concedo, quod erat. Mihi intentissime Codicem uoces et reliqua partem formulae perscrutanti nihil apparuit, unde quicquam corrigerem. esse putauit) ; Vatic. Fragm. § 90. »Utile autem interdictum Quod le¬ 105) Fictitiorum nominum exempla praeter Aulum illum Agerium gatorum formula tali concipiencum Numerio Negidio agentem uidum est: QUOD DE HIS BONIS LEdesis in c. 20. Legis Rubriae, Cic. GATI NOMINE POSSIDES, QUODQUE

Taurin. Fol. IV. 672 Cap. II. De uarietate lectionis Sicut !) ita interdictum est et sponsio facta, ego me ad iudicem si defendam, ui 13) me deiecisse confitear, dolo malo negem; ecquis 12) me audiat? Non opinor quidem. Quia si ui deieci M. Claudium, dolo malo deieci 30.; in ui enim dolus malus inest: et Claudio utrumuis satis est planum facere, uel se a me ipso ui deiectum esse, uel me consilium inisse, ut ui deiiceretur 0): Plus igitur ualet Claudi causa, si !) interdi¬ 109) Cod.: ETQUIS. — Usitatam UTERIS FRUERIS, QUODQUE DOLO secutus sum cum Orellio scriptu¬ MALO FECISTI, QUOMINUS POSSIDE ram. Quod Peyronus scripsit, RES, UTERERIS FRUERERIS, caete¬ » Hoc esse etymon uocis ecquis tra ra ; « — Cic. de Inuent. II, 42, 122. dit Priscianus Lib. I., « nihil equi¬ »Paterfamilias ... in testamento ita dem tale reperio ; immo apud eum scripsit: SI MIHI FILIUS GENITUR Auctorem, Lib. I. Cap. 7. § 40. UNUS PLURESUE, IS MIHI HERES (Ed. Krehl. p. 38. Putsch. p. 556.) ESTO. Deinde quae assolent. « haec lego : » Transit ... consonans 107) De hoc usu uocis sicut conf. N etiam ... in C: ecquid pro enpro Caecina c. 28, 80. »Aebutius quid. « Neque ualide consistere uiautem, qui fatetur, aliquo ex loco detur quod ad sensum inter ecquis deiectum esse Caecinam, is, quoet et quis discrimen Huschkius modo se restituisse dixit, necesse — statuit. Conf. h. sup. pag. 523. not. est male fecerit sponsionem. « 400. et Maium ad l. n. in Ed. 1828. In loco uexatissimo ne minima qui¬ 110) Cod.: deiceretur. dem placet negligere. 111) Huius uersus talis in Co¬ 108) Quod Peyronus contra Codice figura est: dicis fidem scripsit ut ui, quum CLAUDI particulam ut absorptam a sequenti Ex quibus Peyronus haec formaui putaret, mihi cum caeteris neuit: prodest Claudio cum; Beierus: cessitatem habere nullam uidetur, datur Claudio cum ita; Huschac malo concitato oratoris sermoni . kius: ualet Claudi causa si. quam librarii mendo tribuere, Mihi nouissima haec coniectura quod in coniunctione sententiaadeo caeteris praestare uidetur rum offendere hoc loco potuerit. ut, donec plane certi aliquid e Caeterum totam hanc senten-Codice extricetur, nolim eam ditiam (sicut — audiat), falsa distinmittere. Fateor quidem, me ante ctione ab anterioribus Editoribus litteram c (Claudi) aliquando R male turbatam, recte Huschkius conspicere mihi uisum esse; at inrestituit.

in oratione pro M. Tullio. 673 citur, unde dolo malo meo !) ui deiectus sit, quam si daretur, unde a me ui deiectus esset. Nam in hoc posteriori, nisi ipse egomet deiecissem 113), uincerem pungere pro delere.) Quae nota ut certius erat uestigtum, quam ut primum intuenti minus sit conspilectioni datur, ualde, si ulterius cua, ea caussa est, quod, spatio prospicias, inconcinnae, opitulari propter insertum illud DOLO MALO possit. deficiente, ipsi litterae A quodam¬ 112) Edd. omnes : unde a dolo modo agglutinata est. Conspicitur malo meo. Mihi certissimae emendationis ratio est reddenda. Atque tamen intenta acie oculorum: eiusque rei grauissimum habeo testem Peyronus quidem scriptum in Co atque exoptatissimum, ipsum Peydice sic repraesentauit : DOLOMALO ronum, qui demonstranti mihi INTERDICITURUNDEAMEO quum singulas litterarum figuras Quae quo absolutior existat imacum nota illa deletrici etiam dego, haec addenda sunt: pinxisset, auctorem confirmato¬ 1°. Littera o in MEo haudquaremque se professus est. Quid ergo quam pari est ac caeterae figura, est? Tria sunt in pristina scriptu sed minutissima forma, supra lira huius uersiculi nouata: primum neam elata ac mediae fere litterae A ante Me expunctum, tum ME in E, quae praecedit, adsuta, ut pri¬ MEO mutatum, tertium DOLO MALO mo adspectu adeo dubitatio possit ante MEo suppletum. Enimuero moueri, sitne illa littera alphabeti, quid antea scripserat librarius ? an nota solum, qua quo uoces illae Attendas quaeso. Nempe post¬ DOLO MALO, supra lineam inser quam scripserat INTERDICITUR, non tae, pertineant, demonstretur: quod in exemplari continuo sequidenique nullo dubio corrigendi tur UNDE adspexit, sed in idem consilio adiecta. uocabulum UNDE duobus uersibus 2° Littera A inter uoces UNDE et inferius oculis incidit, atque ab MEO punctum habet, lineolamue hoc inde scribere coepit UNDE A dixeris, in uertice, usitatam ex¬ ME VI DEIECTUS: tum errore intelpungendi notam, cuius ex utroque lecto tribus illis partim suppletis Codice exempla supra exhibui in partim detractis mendum correxit. nott. 84. et 99. (Conf. Mai Praef Ex quo perspicuum est, in conad Libros de Rep. p. LX. Ed. 1828. textu non coniecturam me, sed »Si uerba, inquit, addenda sunt, genuinam ipsius Codicis scriptuea supra uersum, rarius in marram tibi obtulisse. gine, adscribuntur; sin detrahen¬ 113) Peyronus e Codice : da, ea punctis saepe superne raro inferne notantur. Hinc ex¬ DEIECISSEUINCERRM. Semestria, Lib. III. 43 Taurin. Fol. IV.

Taurin. Fol. IV. Cap. II. De uarietate lectionis 674 sponsionem; in illo priore, ubi dolus malus additur 114), siue consilium inissem siue ipse deiecissem 15), ne¬ Equidem ipsam litteram M sucesse rel., uerba uero siue ipse perne adiectam oculis cernere non deiecissem omisisse, tum errore potui; tamen uidetur aliquid adcomperto superne haec suppleuisesse, quo M suppleatur. se. Sed quid ita uocem deiicere¬ 114) Peyr. e Codice : AUDITUR. tur ab extremis litteris destruere Sed non plane certus sum, Codex coepit? Scriptumne uoluit delice habeat auditur an additur; quod ret? At sensu caret. An deiicerem? iam Beierus recte restituit. Haud minus foret absurdum ; ne¬ 115) Edd. omnes : »siue consique uideo litteram T eum expunlium inissem ut ui deiceretur, siue xisse. At enim littera M conspiciipse deiecissem« rel. Meum autem tur ante siue ipse deiecissem. Ecce est, caussam probare, cur uerba hoc ipsum ueri primum uestigium ! ut ui deiceretur eiecerim. Peyro-Nam quid sibi uelit praefixa illa nus talem hac parte Codicis imagilittera M, equidem aliter non innem nobis tradidit: Imus uersus in telligo, nisi ut demonstretur, quo p. 51. (probe nosti, non solum ueruerba superne adiecta siue ipse suum, uerum etiam paginarum dideiecissem pertineant, et unde eouisionem religiose Virum illustrem rum lectio continuanda sit. Quornobis conseruasse) sic habetur: sum igitur hoc M demonstrat? SIUECONSILIUMINISSEM Nempe extrema est littera uocis tum primus uersiculus in p. 52.sic. inissem, quae uersum paginamque MSIUEIPSEDRIRCISSEM praecedentem claudit. Ne multa. UTUIDEIICERETURNECES In eundem errorem librarius hoc typis distinctus, ac litteris un liloco incidisse uidetur, quem paullo neolarum traductarum ope deletis. antea in nota 112. ostendimus. Ni-In Corrigendis Peyronus adiecit: mirum, quum in extrema pagina Non erat, cur haec linea grandioscripsisset consilium inisset, et ab ribus litteris scriberetur. Ego uero his debuit in sequenti pagina permonitum te uelim, in membrana gere, paullo superius in hac §pho male hunc uersiculum habitum uerba ualde similia consilium inesse, nec satis sciri posse, quae isse respexit, et ab illis perrexit fortasse praeter punctum illud suscribere ut ui deiiceretur; quod per alterum 1 et lineolas per litteinter moram folii uertendi nouaeras UR ductas aliae quoque delendi que paginae inchoandae tanto fanotae extiterint. — Quibus praecilius potuit oscitanti accidere. missis ut ipsam scripturam ob Mox substitit, mendumque correoculos ponamus, palam est, lixit supplendo omissa, jungendo brarium prius scripsisse : siue con silium inissem ut ui deiiceretur nesuppleta cum extremo prioris pain oratione pro M. Tullio. 675 cesse erat de 16) dolo malo meo !) ui deiectum iudicari. 31. Hoc persimile atque adeo plane idem est in hoc iudicio, Reciperatores. Quaero enim abs te, si ita iudicium datum esset: QUANTAE PECUNIAE PARET A FA-MILIA P. FABI UIS 3) HOMINIBUS ARMATIS DAMNUM M. TULLIO FACTUM 12), quid haberes, quod diceres? Nihil, opinor. Fateris enim omnia, et familiam P. Fabi fecisse, et ui hominibus armatis 120) fecisse. Quod additum est, DOLO MALO, id te adiuuare putas; in quo opprimitur et excluditur omnis tua defensio 121) 32. Nam si additum id non esset, ac tibi libitum esset ita defendere 12), tuam familiam non fecisse, uincères, si id probare potuisses. Nunc, siue 123) illa defensione uti uoluisses, siue hac, qua uteris, condemneris necesse est: nisi putamus, eum in iudicium 12*) uenire, 119) Peyronus tradidit, in Coginae uocabulo, denique, si prae dice esse ... TUM. Ipse edidit illa terea opus esset, nescio quo mode delendo quae aliena intulerat. tum, Beierus cum Maio, Husckkio 116) Cod.: TE. — Beierus, tum et Orellio factum. Quos sequor ; Huschkius et Orellius, ut supra. nam mihi quoque magis est proba¬ 117) Hoc uocabulum MEO Peyrobile, tres quam duas litteras (ut nus tradidit superne in Codice esse datum fuerit scriptum) deesse in suppletum. Est aliquid superne lacuna, quae caeteroqui non scrisuppletum, ueram esse arbitror ac pturae solum, sed etiam membranecessariam lectionem Meo, sed, ut nae est. 120) Peyr. e Cod.: ARMATS. Al uerum fatear, singuli ductus omnes in Corr.: ARMATIS ; ut est. prorsus mihi uisi sunt incerti. 118) Vox ui non habetur in Co¬ 121) Recte Huschkius interrogadice, sed perinde ac supra in §21. tionis notam, a Beiero positam, necessaria ratione mihi uidetur sustulisse uidetur. 122) Cod.: defenderem. ab Huschkio restituta. Etiam h. I. 123) Cod.: sibe. antecedit syllaba BI. Desuper an¬ 124) Peyronus, »Ita, inquit, terior syllaba FA in fine uersus posita est. suppleui mutilum uersume; quem Taurin. Fol. IV.

Taurin. Fol. IV. + Explicit Taur. Fol. IV. Incipit V. Cap. II. De uarietate lectionis 676 qui consilium inierit, illum, qui fecerit, non uenire ; cum consilium sine facto intelligi 125) possit, factum sine consilio non possit. An quod factum eiusmodi est, ut sine occulto consilio, sine nocte, sine tui, sine damno alterius, sine armis, sine caede, sine maleficio fieri non potuerit, id sine dolo malo factum iudicabitur ? 33. An qua in re Praetor 126) illi improbam defensionem tolli uoluit, in ea re mihi difficiliorem actionem factam putabitis? Hic mihi isti singulari ingenio uidentur esse, qui et id, quod mihi contra illos datum est, ipsi adripiunt, et scopulo atque saxis pro portu stationeque utuntur. Nam in dolo malo uolunt delitescere 127), in quo non modo cum omnia ipsi fecerunt, uerum etiam si per alios id fecissent, haererent ac tenerentur. 34. Ego non in una re sola (quod mihi satis est), neque in uniuersa re solum (quod mihi satis est), sed 128) singilatim 122) in omnibus dolum malum extare cua sunt, ut una solum littera is ad Codicis speciem sic exhibuit : MUSECIUM uersus, antecedente sequenteque Quare diligenter Beierus : »In breuior sit, medium uero, quod reliquum est, spatium, Peyroni folii imagine quatuor tantum litterarum litura est. Itaque otiosum coniecturae prorsus conueniat. 125) Cod.: intellegi. pron, eum abiecimus. « — At Huschkius regessit sagacius : »Sed 126) Cod.: P. R. (Cf. Peyr. in Corr.), — mendo uulgatissimo. cum hoc modo uersus efficiatur ceteris longe breuior, uereor, ne 127) Cod.: delitiscere; — quod hic minore diligentia, quam alias unus retinendum sibi ac defensolet, uersatus sit uir nauissimus, dendum Maius putauit. 128) Cod.: Set. ideoque eius supplementum retinui.« Et recte. Nam quae super¬ 129) Sic Codex habet, atque sunt quatuor litterae CIUM, seu Huschkius cum Peyrono et Maio uestigia magis sint litterarum apseruauit. Beierus cum Orellio: sinpellanda, ea in fine uersus conspigulatim.

in oratione pro M. Tullio. 677 dico. Consilium capiunt, ut ad seruos M. Tulli ueniant: dolo malo faciunt. Arma capiunt: dolo malo faciunt. Tempus ad insidiandum atque 130) celandum idoneum eligunt: dolo malo faciunt. Vi in tectum inruunt: in ipsa ui dolus est. Occidunt homines, tectum diruunt: nec homo occidi nec consulto alteri damnum dari sine dolo malo potest. Ergo 13*) si omnes partes sunt eiusmodi, ut in singulis dolus malus haereat 132), uniuersam rem et totum facinus sine dolo malo factum iudicabitis? 35. Quid ad haec Quintius ? Sane nihil certum 133) neque unum, in quo non modo possit, uerum putet se posse consistere. Primum enim illud *) iniecit 135), nihil posse dolo malo familiae fieri. Hoc loco non solum fecit, ut defenderet Fabium, sed ut omnino huiuscemodi iudicia dissolueret. Nam si uenit id in iudicium de familia, quod omnino familia nulla potest committere, nullum est iudicium; absoluantur omnes de simili 136) causa necesse est. 130) Cod.: adque, et ita caeteri Orellium p. 219.) haec continet: »a praeter Orellium. Cf. Beieri nota. modo in finem, ut M. Tullius do¬ 131) Cod.: «sGo. Peyr. lum circa seruos P. Fabii definiuit 132) Apte Peyronus ad h. l. moex eo, quod insidiati sint.» nuit, huc spectare, quod apud 133) Cod.: CERTIUM. Boethium de definitione p. 23. Ed. 134) Cod.: illut. Paris 1544.) habetur: »Hoc etiam 135) Cod.: issecat. Peyronus : iniecit, quod merito omnibus propro M. Tullio tenet (seil. Cicero), ubi per enumerationem modorum, bauit. Neque in Codice quidquam per quos fit dolus malus, definitio repugnat. Certe minus constat de ita fit, ut singulis speciebus dolus numero litterarum inter 1 et c. malus possit agnosci. » — Beierus 136) Peyronus e Codice : SEMILI, etiam duos locos e Iulio Victore adut consonam M uix apparere adiididit, quorum primum iam supra ciat. Equidem posteriorem duad §23. in nota 97. in medium proctum litterae M (uti adsolet, curuum) certo uestigio deprehendere tuli ; alter autem (e cap. 6. §1., ap. Taurin Fol. V.

Taurin. Fol. V. 678 Cap. II. De uarietate lectionis 36. Hoc solum, bona mehercule fide 137), si hoc solum esset 133), tamen uos, tales 135) uiri, nolle deberetis 140), maximam rem, coniunctam cum summa repumihi uisus sum. Utique non duuaui, quum prae caeteris mihi sit bium est, quin SIMILI uera sit leprobabilis. Quae collegit V. D. ctio. Sed de sententia uerborum exempla, utcunque putantur idonea (sunt Plauti Captiu. IV, 2, 109. de simili causa nonnulla mihi est cum VV. DD. dissensio. Quorum sqq. Mostellar. III, 1,139.sq. Pseuiam Peyronus exempli loco e Cic. dol. IV, 6, 33. Terentii Heautontim. IV, 5, 13.), iis addenda forad O. Fratrem II, 16, 3. attulit : tasse etiam Plauti Poenul. I, 3, »(Drusus erat) de praeuaricatione 30. Cic. de lege agraria II, 37. a tribunis) absolutus. « Quod Philipp. VI, 4, 11. — In Codice quum Beierus traditum accepisset, nihil extat, ne lacuna quidem; Huschkius etiam ex I. ad Herenn. prorsus exciderit aliquid necesse 6, 9. addidit : »Deinde cum diu est. Haesit Peyronus ; Beierus rem auxerimus, nihil simile a nouero scripsit : »bona me Hercule bis factum ostendemus, aut alirese, quum uocabulum inter LE et quorum iudicium de simili causa s excidisse putaret. Quem grauate aut de eadem aut de minore aut secutus est Orellius, dum Neque de maiore proferemus. « Quae tamen, inquit, ista exclamatio coomnia neque exempla praebent lorem habet Tullianum. Ipse sudictionis de causa absolui pro iudispicatur : Hoc solum? Non mehercio absolui, et sunt omnino, nisi — cule ! sed si hoc solum esset. tota ratio me fallit, ab hoc loco Censor Beierianae lenensis: Hoc alienissima. Quid multa? Vix dusolum ponam, mehercule : si. bito, quin haec uerba de simili causa tantundem ualeant ac pro¬ 138) Cod. distincte, sicut Peypter seu ob similem causam (uide¬ SE ronus exhibet: EST. licet quod nihil possit dolo malo 139) Peyronus e Codice : TALIS. familiae fieri). Profecto abundant exempla dictionum ueluti simili de Ego extricare non potui, TALES an TALIS esset scriptum. causa, ex simili causa, de magna 140) Peyronus e Codice : DESEcausa, de causis pluribus; quam¬ RETIS. — Mihi iterum atque itequam, ut uerum fatear, nullum rum inspicienti nunquam liquemihi praesto est, quo id ipsum de bat, deberetis an deseretis scriptum simili causa totidem uerbis contineatur. adesset. Certe quo iure hoc legis, etiam illud legas licet. Itaque cum 137) Hanc uocem, coniecturam a patruo sibi oblatam, Huschkius Beiero scripsi deberetis, sententia, noster recepit, eamque conserputo, postulante. De loquendi fiin oratione pro M. Tullio. 679 blica **) fortunisque priuatorum, seuerissimum iudicium maximaque ratione compositum per uos uideri 12) esse 1433 dissolutum. Sed non id solum agitur + hoc iudicium sic exspectatur, ut non unae rei statui, sed omnibus constitui putetur + 144) gura nolle debere conf. de Off. I, 1, Huschkius recepit), id prorsus me 2. et 6, 18., pro lege Manilia 16, nescire, ingenue fateor. Num for¬ 48., de Prou. consul. 14, 35., ubi tasse modo antea reapse deseretis uariatam inuenies dictionem uelle librarius scripserat pro deberetis, debere. Sed de totius periodi strueoque mendo siue ipse siue corctura paullo inferius dicam in nota rector in alium errorem inductus 142. Caeterum pro nolle Peyronus est? Mitto haec. Aliquando Huschcensuit reponendum esse nolite: kius sic coniecerat : »nolletis denescio cui bono. serere maximam rem ... priuato¬ 141) Non debuit Huschkius hanc rum, ne seuerissimum . . . per uos beati Orellii coniecturam, infiruideretur esse dissolutum. « Sed mioribus exemplis (uelut Seru, ad eam coniecturam, audaciorem pro¬ Aen. II, 322. et Cic. p. S. Roscio 32, fecto quam utiliorem, amicis ma¬ 91.) fretus, repudiare, quamquam gis quam sibi probari, sibi uero Peyroniana Codicis imago exhibet Beieri potius quam suam placere SUMMARE. Utique non tam conierationem, lepide professus est. ctura illa quam uerissima diuina-143) Inter quintum hoc et sextio fuit, quum in ipso Codice ditum folium Taurinense quantum de stincte appareat sic scriptum: sit, sciri non potest. Qua de re conf. SUMMAREPFORTUNISQ. Huschkius in Praemonitis p. 87. sicuti etiam hoc loco Peyronus de¬ 144) Recte quidem Beierus hoc monstranti mihi confirmauit. fragmentum, a Prisciano traditum, 142) Recte uereque Peyronus in uacuo, quod inter quintum et huius uersiculi talem e Codice ofsextum folium est, spatio collocafert imaginem: uit; at merito Huschkius primum commenta illius, quibus haec cum TUMPERUOSUIDERIESSE extremis uerbis folii quinti con¬ Ex quo planum est, prima manu iungere uoluit, reiecit, tum muscriptum fuisse uideri, quod cum tatam uocis unde in unius for Beiero atque Orellio retinui. Nam mam reprehendit. Quippe integra quid sibi uelint adiectae illae litte-Prisciani uerba (VI, 1, 5. p. 221. rae UR (quibus tamen sine conieap. Krehl., p. 678. ap. Putsch.) cturae ope non conficitur uidere haec sunt : »Itaque non solum una tur, quod cum Peyrono et Maio unius uni, sed etiam huius et huic Taurin. Fol. V. + Explicit Taur. Fol. V. + Incipit Fragmentum e Prisciano. Explicit idem

+ Incipit Taurinense Fol. VI. 680 Cap. II. De uarietate lectionis 37. 1 ego intelligo 15); et tamen dicendum 16) est ad ea, quae dixit Quinctius; non quo ad rem pertineat *), sed ne quid, quia a me praetermissum est 148), pro concesso putetur. 38. Dicis oportere quaeri, homines M. Tulli iniuria occisi essent necne. De quo hoc primum quaero, uenerit ea res *) in hoc iudicium 10) necne. Si non uenit, quid ***) attinet aut nos dicere aut hos 12) quaerere? Si autem uenit, quid attinuit, te tam multis uerbis a Praetore postulare, ut adderet in iudicium INIURIA, et, quia non impetrasses, Tribunos pl. appellare, uersu uix legibili oculis discernere unae, et similiter ullae, nullae, non potui, EST an sit habeatur. solae, totae, aliae, alterae, in usu 149) Peyronus duo haec uerba antiquiore inuenimus. Cicero pro pro incertis exhibuit, et timidius M. Tullio: Hoc iudicium sic exquodammodo adnotauit : Ita legepectatur, ut non unde rei statui, re uideor fugientia litterarum uesed omnibus constitui putetur. « stigia. — Equidem distincte con¬ 145) Cod.: intellego. — De probabili proximorum uerborum despexi EARES, et quod Beierus interrogauit, an scriptum fuisset »ueperditorum sententia uide supra neritnes, haudquaquam dubito nepag. 620. seq. 146) Peyronus e Codice : gare. EGOINTELLEGOETTAMENAE; 150) Sic certissime Codex, et uix dubito, quin casu magis quam tum, Primam, inquit, syllabam pi oblitteratam suppleui. — Mihi consilio a primo Editore in conhaud obscurius quam alia multa textu datum sit iudicio. conspicuae fuerunt in extremo uer¬ 151) Sic Peyronus e Codice. Incertum tamen mihi est, Quin an su duae illae litterae, eaeque, ut QUIT fuerit scriptum; quamquam deficiente spatio uersusque finibus paullo inferius nullo dubio habesuperatis, paullulum sursum inflexae, sicut statim inferius in uotur QUID. 152) Certissimam hanc Beieri cabulo SED iterum recurrit. emendationem, omnibus deinceps 147) Sic certissime Codex, et probatam, etiam Codex confirmat, recte caeteri coniecturam primi editoris, pertineant, reiecerunt. quippe in quo nos etiam magis 148) Sic Peyronus e Codice, et conspicuum sit quam Nos (quod sic omnes ediderunt. Ego uero in Peyronus exhibet), quum praeserin oratione pro M. Tullio. 681 et hic in iudicio queri 163) Praetoris iniquitatem, quod de iniuria non addiderit 184) 2 39. Haec cum Praetorem postulabas atque 153) Tribunos appellabas, nempe ita 16) dicebas, potestatem tibi fieri oportere, ut, si posses, reciperatores 157) persuaderes, non esse iniuria M. Tullio damnum datum. Quod ergo ideo in iudicium addi uoluisti, ut de eo tibi 155), Versum ita Peyronus e Cotim ductus transuersus litterae H dice exhibet : — Conf. h. luculenter appareat. TULABAS ME MTRIBUNOS sup. ad c. 17. pro Quinctio, p. 235. Adnotauit, particulam cum (quam not. 88. et ipse et deinceps caeteri in textu 153) Peyronus e Codice : quaeri. posuerunt) uix diuinando legi pos¬ 154) Peyr. e Cod.: ADDIDEBET, se. Mihi Codicem inspicienti ne et ita ipse, tum Maius et Beierus dederunt addi debet: nullo hercle littera M quidem probabilis uisa sensu. Primus addiderit coniecit est, nedum certa. Malim stellam. Deinde cuius litterae prima stella Orellius, quod Huschkius sibi quoobtinet locum, eam puto A esse. que prius placuisse refert; tum Omnino denique uestigiis male uiuero, inquit, admonitus, consecusa est conuenire particula cum. tionem temporum plus quam per¬ Nescio, an legendum sit Arc. i. e. fectum postulare, in addidisset atque. mutaui. — Atqui talia sunt unicae 156) Sic Peyronus e Codice ; illius syllabae, quae in hoc uersitum adnotat: Lectu difficilia. Nil culo scripta fuit, uestigia, ut ocurepugno. Beierus tentauit: nimilorum acie non possit diiudicari, rum; Huschkius: tum nonne ; BET an RIT habeatur. Quare sentamen Peyronum omnes secuti tentiae obtemperare placet, nesunt Editores. Et recte, ut puto; que adeo perfectam firmamque ilsaltem mihi uisus sum A illud filam sermonis legem reputo, ut innale uocis ITA conspicere infra litde depelli me sinam, quum praeteram N uocis TRIBUNOS. sertim uestigia nulla eo ducant, ut addidisset credamus scriptum 157) Sic nullo dubio scriptum in Codice. Conseruauit Peyronus, fuisse. Quid quod etiam Peyronus dubitauit (propter Datiuum in §. in Corrigendis docet, facile etiam 43.) Maius, emendauit cum Orellegi posse RIT pro BET, deinde lio Beierus (recuperatoribus), retotidem uerbis lectorem hortatur: stituit Huschkius: quem sequor, Ita corrige, suffragante etiam Palimpsesto ? atque ad I. ad Her. 6, 9. (persua-Taurin. Fol. VI.

Taurin. Fol. VI. Cap. II. De uarietate lectionis 682 apud 12) reciperatores dicere 152) liceret, eo non addito nihilo minus tamen ita dicis, quasi id ipsum, a quo depulsus 160) es, impetraris ? At quibus uerbis in decernendo Metellus usus est? Ceteri, quos appellasti 161)? Nonne haec fuit omnium oratio, quod ui hominibus armatis coactisue familia fecisse diceretur, id tametsi 162) nullo iure fieri potuerit, tamen se nihil addituros ? 40. Et recte, Reciperatores. Nam 163) cum perfugio nullo constituto tamen haec scelera serui audacissime faciant, domini impudentissime confiteantur, quid censetis fore, si Praetor iudicet, eiusmodi caedes ***) fieri iure posse ? An quicquam interest, utrum magistratus sus uidetur esse) addo Seruium ad ceteri, quos appellasti, — nonnee Aen. X, 10. (ex Ennio: quis te per rel., anacoluthon statuens cum nesuasit ?) scio qua elegantia grataque, quam 158) Cod.: aput. uocat, negligentia. Eumque Orellius secutus est. Sed Huschkius 159) Peyronus e Codice: diceret. 160) Item: detrusus. Tum (pauluna interrogandi nota adhibita genuinum Ciceronis sermonem relo aliter) in notis : »En certas litteras Sas, quare legi etiam stituit. 162) Peyronus e Codice : TApotest depulsus. « Atque ita secun¬ MESSI. Notat: »Librarius scripsedum Beierum scripserunt Orellius et Huschkius, dum Maius cum Peyrat tamensi, tum emendauit tametsi, ita ut littera T lateat in rono detrusus seruauerunt. Mihi quoque illud usitato sermoni aptilittera N paullo erasa.« Magis dius, hoc quaesitum magis uidetur. xerim, librarium prius scripsisse TAMENTSI, nam duarum litterarum Caeterum sex illarum litterarum paene nihil conspexi. spatium in litura esse constat, dummodo e superiori uersu adhi¬ 161) Sic nullo dubio Codex, etiam Peyrono auctore. Qui tabeas litteras CISSEDICERETUR, quamen de coniectura (contextu, ut rum anterius s'infra se habet E (in putabat, hiante) ita scriptum editametsi), D autem s. dit : »... usus est, ea ceteri, quos 163) Sic Codex, non UAM ; ut appellasti, confirmarunt. Nonnec etiam Peyronus in Corrigendis rel. Tum Beierus reiectis additaprodidit. mentis sic scripsit : »... usus est, 164) Cod. CAEDIS.

in oratione pro M. Tullio. 683 peccato defensionem constituant, an peccandi potestatem licentiamque permittant ? 41. Etenim, Reciperatores, non damno commouentur magistratus, ut in haec uerba iudicium dent. Nam id si 165) esset: nec reciperatores potius darent quam iudicem; nec in uniuersam familiam 166), sed in eum, quicum 167) nominatim ageretur; nec in quadruplum, sed in duplum; et ad 163) DAMNUM adderetur INIURIA. Neque enim is, qui hoc iudicium dedit, de cete tris damnis ab lege 162) Aquilia recedit; in 10) quibus nihil agitur nisi damnum, qua de re 171) Praetor animum debet aduertere. 42. In hoc iudicio uidetis agi de ui, uidetis agi de hominibus armatis, uidetis aedificiorum expugnationes, agri uastationes, hominum trucidationes, incendia, rapinas, sanguinem in iudicium uenire. Et miramini, satis habuisse eos, qui hoc iudicium dederunt, id 12) quaeri, utrum haec 13) tam acerba !"), tam indigna, tam atro¬ 165) Cod.: IDESSET. Et ita Ed. contextus liquidus non est. « Mihi in Codice luculenter apparuit pr. — Beierus cum Orellio et Maio : si id esset. Huschkius, censorem IDQUIB., praeterea nihil. 171) Peyronus et Maius semicoin Annal, Heidelberg. a. 1825. p. 1250. secutus: id si esset. lon habent ante qua, caeteri pun¬ 166) Cod.: familia, iam in Ed. ctum. Unde sententia mihi uidepr. correctum. tur insulsa effici ac paene dicam 167) Cod.: BUMCUM ; item. absurda. Itaque uirgulam posui, 168) Cod.: ETDAMNUM. Peyrout cum anterioribus haec iungenus cum Maio : et damno. Longe rentur, quum praesertim nec dipraestat quod primus Beierus, tum ctio nihil qua de re neque Indicaticaeteri dederunt: et ad damnum. uus debet offensionem habere ui¬ 169) Cod.: LEGAE. deatur. 170) Peyronus e Codice : ISQUIB. 172) Cod.: 17. Tum adnotat : »Amanuensis scri 173) Peyronus e Codice : HEC. pserat IDQUIB., tum deleuit litte¬ 174) Item: acerua. ram D: scripsi in quibus, sed Taurin. Fol. VI. Explicit Taur. Fol. VI Incipit VII.

Taurin. Fol. VII. 684 Cap. II. De uarietate lectionis cia facta 17) essent necne; non, utrum iure facta an iniuria? Non ergo Praetores a lege Aquilia recesserunt, quae de damno est 176), sed de ui et armis 177) seuerum iudicium constituerunt: nec ius et iniuriam quaeri nusquam putarunt oportere; sed eos, qui armis quam iure agere maluissent, de iure et iniuria disputare noluerunt. 43. Neque ideo de iniuria non addiderunt, quod in aliis rebus non adderent, sed ne ipsi iudicarent, posse homines seruos iure arma capere et manum cogere; neque quod putarent, si additum esset, posse hoc talifendimus: sicuti M. Tullius fecit 175) Ita Codex, non FACTAE, pro M. Tullio. quod typothetae culpa irrepsisse 177) Peyr. e Codice : ARMATIS Peyronus in Emendandis profeset sic caeteri ediderunt, nisi sus est. quod apud Orellium fortuito, puto, 176) Peyronus e Codice : ESSET, non consulto, habetur ui armatis ut litteras se lineolis traiectis de pro ui et armatis. Et illi quidem letas, uocemque EST corrigendo tacite, uno excepto Huschkio, qui effectam esse indicet. Enimuero haec adiecit : »Suspicor in codice mihi spongia potius aut cultro excidisse hominibus, nisi legenquam lineis ad delendum usus dum est: armis. « Nec ratio eum esse uidetur librarius. Beierus irafefellit. Quippe supra litteram r cundius quam ualidius pristinam distinctissime apparet punctum, scripturam defendit; tamen eam notissima illa delendi nota. Deinde quum Orellio tum Huschkio proad dextram litterae M superne adbauit. Ego, quum rarissima adscriptae sunt litterae is, quas posthuc fuerint praue correcta, cum ea librarius, quum intellexisset, Peyrono ac Maio librarii fidem seeas iam in uerbo ARMATIS sibi supcutus sum. — Caeterum nolo praepetere, eradere coepit, et ita effeterire quae Beierus ad h. I. exhicit, ut alterum punctum, quo litbuit uerba Fortunatiani e Lib. II. tera A deleta esset, euanesceret. Rhetoric. (ap. Capperonerium pag. Utique supra ipsam hanc litteram 77.): »Voluntas legis ... considera-A (AT) litura est prorsus conspicua. tur ... cum exemplo multarum le¬ Ex quo apparet, in ipso Codice Angum probamus, praesentem quo¬ MATIS esse in ARMIS emendatum. que legem ita sentire, ut nos dein oratione pro M. Tullio. 685 bus uiris persuaderi 13), non iniuria 12) factum, sed ne quod tamentse) scutum dare in iudicio uiderentur iis, quos propter haec arma in iudicium uocauissent. 44. Fuit illud interdictum apud 's*) maiores nostros de ui, quod hodie 12) quoque est: UNDE TU AUT FAMILIA 133) AUT PROCURATOR TUUS ILLUM AUT FAMILIAM AUT PROCURATOREM ILLIUS IN HOC ANNO UI DEIECISTI. Deinde additur illius iam hoc causa, quicum agitur: CUM ILLE POSSIDERET, et hoc amplius: QUOD 18*) NEC UI NEC CLAM NEC PRECARIO 135) POSSIDERET. 45. Multa dantur ei, qui ui alterum detrusisse dicitur; quorum si unum quodlibet probari iudici potuerit, etiamsi confessus erit, se ui deiecisse, uincat necesse est: uel non possedisse eum, qui deiectus sit, uel ui recte Beierus caeterique eiece¬ 178) Peyronus e Codice : PERrunt. SUADERE ; et ita cum Maio edidit. 184) Hoc uocabulum ovon for¬ Beierus necessaria ratione ductus mulae ipsius partem esse, neque emendauit persuaderi, eumque ulla ratione inde auelli oportere, caeteri secuti sunt. Illud solum supra h. Sem. Lib. II. Cap. 1. §. 2. addo, per Codicis uestigia perinde p. 302. docuimus. licere i legere atque E. 185) Peyr.e Cod.: PRAECARIO. — 179) Cod.: INIURIAM. Hanc uocem in plena interdicti 180) Codex nullo dubio : Qvonformula excipiunt uerba A TE. TAMEN ; quod quum nulla neces-Vide sup. I. I. p. 293. Num igisitate a primo Editore in quodtur ea hoc loco desiderabimus? dam esset mutatum, a Beiero cum Non opinor ; nam quum actoris Huschkio et Orellio restitutum est. caussa comparata sint, parum hic Maius: quoddam. attinuit ea commemorare. Neque 181) Peyronus e Codice exhibet ullam eorum mentionem ego inie¬ APUT. cissem, nisi in schedulis meis le¬ 182) Cod.: HODIAE. gerem, a dextera uocis praecario, 183) Sic profecto Codex, etiam quae extrema in pagina est, aliquot Peyrono teste. Itaque quod V. Ill. litteras (incertas quidem) esse in in contextu tacite inseruit tua margine adscriptas. (quod etiam Maius recepit), id Taurin. Fol. VII.

Taurin. Fol. VII. Explicit Taur. F. VII. In ima pagina dextrorsum habetur XIIII. Incipit Taur. Fol. VIII. Cap. II. De uarietate lectionis 686 ab se 136) possedisse uel clam uel precario 137). Ei, qui de ui confessus esset, tot defensiones tamen ad causam obtinendam 135) maiores reliquerunt. 46. Age illud alterum interdictum consideremus, quod item nunc 1s2) est constitutum propter eandem iniquitatem temporum nimiamque hominum + 190) 191) 47. + boni debent dicere. Atque ille legem mihi de XII. Tabulis recitauit, quae permittit, ut furem 12) noctu liceat occidere, et luce 193), si se telo defendat; et legem antiquam de legibus sacratis, quae iubeat impu¬ 186) Peyronus e Codice : confutando adhuc occupatum inuenimus, unde credibile est, non UELAPSEPOSSEDISSE ; tam multa periisse. « Non repuin contextu : uel ui possedisse, eiegno: ubique tamen tenendum est, cto ab se. Hoc uero Beierus retertiae circiter orationis pro Caestituit, Orellius et Huschkius, uti cina parti nostras Tullianae relipar est, seruauerunt. Puto, etiam quias aequari, tamen in Dialogo I additum fuisse 76 u superne de caussis corruptae eloquentiae adiecto ; conspicuum saltem est duas illas defensiones pari fere caeruleum quoddam punctum. gradu ac mensura aestimari, quum 187) Cod.: PRAECARIO. exclametur: Quis de exceptione et 188) Cod.: OPTINENDAM. formula perpetietur illa immensa 189) In schedis meis ad uocem uolumina, quae pro M. Tullio nunc adiectam habeo notam interaut A. Caecina legimus? Ubi, ut rogationis. Potuerit etiam nuper obiter moneam, noli orationes ita uel simile aliquid scriptum fuisse. inter se disiungere, ut exceptio¬ 190) Proximum uocabulum Peynem uni, alteri formulam totam ronus coniecit licentiam fuisse. tribuas. Quod quum recepit Beierus, con¬ 192) Sic Codex, non SUREM. iecit ipse improbitatem, Conf. Peyronus in Corrigendis. 191) Huschkius adnotat: „Quot 193) Peyronus e Codice : LUCI, hic folia desiderentur, definiri non quod Beierus, Orellius, Huschkius et Maius retinuerunt, ego potest. « Verissime. (Conf. eius Prolegom. p. 87.) Tum pergit scricum Peyrono missum feci, quobère : »plane Ciceronem ibi, ubi niam paullo inferius (§. 48. §. 50.) codex denuo incipit, in Quintio bis luce recurrit.

in oratione pro M. Tullio. 687 ne**) occidi eum, qui Tribunum pl. pulsauerit. Nihil Taurin. Fol. VIII. opinor praeterea de legibus. 48. Qua in 135) re hoc primum quaero, quid ad hoc iudicium recitari istas leges pertinuerit. Num quem Tribunum pl. serui M. Tulli pulsauerunt 16) ? Non opinor. Num furatum domum P. Fabi noctu uenerunt 197)? Ne id quidem. Num 18) luce furatum uenerunt et se telo defenderunt ? Dici non potest. Ergo istis legibus, quas recitasti, certe non potuit istius familia seruos M. Tulli occidere. 49. Non, inquit 12), ad eam rem recitaui, sed ut hoc intellegeres, non uisum esse maioribus nostris tam indignum istuc nescio quid, quam tu putas, hominem occidi. At primum istae ipsae leges, quas recitas, ut mittam caetera, significant, quam noluerint maiores nostri, nisi cum pernecesse esset, hominem occidi. Primum 200) ista lex sacrata est, quam rogarunt armati, ut inermes sine periculo possent esse. Quare non iniuria, quo magistratu munitae leges sunt, eius magistratus corpus legibus uallatum esse uoluerunt. 50. Furem, hoc est, praedonem et latronem, luce occidi uetant XII. Tabulae : cum intra parietes tuos ho¬ 194) Peyronus e Codice : IN-200) Haud temere Huschkius PUNE. hanc uocem primum in dubium 195) Sie Codex, non IV. Conf. uocasse uidetur uariis de caussis. Ut mittam caetera, profecto ineetiam Peyronus in Emendandis. legans est haec iteratio. Quid ergo 196) Sic Codex, non PULSEUEest? Ille Prior enim seu Prima RUNT ; sicut ibidem confirmatur. enim legendum esse coniecit, mihi 197) Hic uero Codex certissime aliquando consilium fuit, ut illam habet mendum illud UENERINT. uocem prorsus elicerem, tamquam 198) Rursus Codex, ut Peyroex eiusmodi fortasse errore natam ronus exhibet : NUNC. (obserua modo uerba hominem oc¬ 199) Codex: INQUID.

Taurin. Fol. VIII 688 Cap. II. De uarietate lectionis stem certissimum teneas, nisi SE TELO DEFENDIT 2°*), inquit 202), etiamsi cum telo uenerit, nisi utetur telo eo ac 203) repugnabit, non occides 29). Quod si 205) repugnat 206), ENDOPLORATO, hoc est, conclamato, ut aliqui audiant et conueniant. Quid ad hanc clementiam addi potest? qui ne hoc quidem permiserint, ut domi suae caput 20) suum sine testibus et arbitris 203) ferro defendere liceret. 51. Quis est, cui magis ignosci conueniat, quoniam me ad XII. Tabulas reuocas, quam si quis quem imprudens occiderit 202) ? Nemo opinor. Haec enim tacita lex est humanitatis, ut ab homine consilii, non fortunae, poena repetatur. Tamen huiusce rei ueniam maiores non dederunt. Nam lex est in xui. Tabulis, Si TELUM cidi, utrobique antecedentia), qua¬ 205) Cod.: Quossi ; eamque scripturam Huschkius ut in uerbo lelem supra in una §. 30. bis deprehendimus. Sed haec omnia ingitimo conseruauit. Caeteri: Quon certiora sunt. Itaque nihil esse no¬ SI. 206) Sic certissime Codex, etiam uandum puto, quum praesertim Peyrono teste ; et sic cum Beiero, illa uoce primum nihil sit in toto Orellio, Maio scribere non dubi-Codice certius neque distinctius. taui. Peyronus de coniectura dedit 201) Sic Codex. — Peyroni con¬ REPUGNAUERIT, eumque Huschkius iecturam defenderit caeteri omnes secutus est, in ipsis XII. Tabulis repudiauerunt, Huschkius etiam refutauit. — De reliquo quatenus etiam in hac uoce fuisse ratus REPUGNASSIT (e repugnauesit natum), ipsa legis uerba nobis tradantur, cuius insolito sono Cicero auditoincertius mihi uidetur, nec uerbo rum aures offendere noluisset. inquit nimium tribuendum. Cae teri etiam NISI. Caeterum omnes hanc uocem, ut¬ 202) Peyronus e Codice : INcunque conceptam, typis tanquam legitimam distinxerunt. QUID. 203) Sic Codex, non AE : Pey-207) Cod.: CAPUD. rono quoque teste in Emendandis. 208) Cod.: ARBITRIIS. 204) Beierus, Huschkius, Orel 209) Sic Peyronus e Codice Sed incertius mihi uisum est, in exlius : NON OCCIDES. Vide sup. not. 201. trema syllaba i an E scriptum esset.

in oratione pro M. Tullio. 689 + Explici MANU FUGIT MATGIS QUAM IECIT 210) Taurin. 211) Fol. VIII. 210) Extremae quinque sylla qui oblatus homicidam crimine hobae praeeunte Peyrono ita omnimicidii possit exsoluere. « — Idem ad Georg. III, 387. vs. aries sit can um consensu restitutae e Topic. 17, 64. »nam iacere telum uolundidus ipse. »Bene ipse addidit tatis est: ferire, quem nolueris, quasi qui aut dominus gregis est, aut qui antea pro domino capital fortunae. Ex quo aries ille subii citur in uestris actionibus : Si tedari consueuerat. Nam apud maiores homicidii poenam noxius arielum manu fugit magis quam ie cit. « — Conf. de Oratore III, 39, tis damno luebat, quod in Regum 158. »Nonnunquam etiam breuitas legibus legitur. « — Festus (ap. Mueller. p. 351.) »Subigere arietranslatione conficitur, ut illud, Si telum manu fugit. Impruden tem in eodem libro Antistius esse ait dare arietem, qui pro se agatia teli emissi (Ellendt.: missi) bretur, caedatur. « — Idem (loco miuius propriis uerbis exponi nor sere lacerato, ap. Mueller p. 347.) potuit, quam est uno significata »Subici aries dicitur qui pro occitranslato. « — Adde Augustinum de libero arbitrio : » Cui inuito atque so datur, quod fit, ut ait Cincius imprudenti telum manu fugit, non in libro de officio iurisconsulti, mihi uidetur peccare, cum homiexemplo Atheniensium, apud quos nem occidit. — Caetera, quae ad expiandi gratia aries inigitur ab eo, qui inuitus scelus admisit hoc ius pertinent, loca, ab Husch poenae pendendae loco.« — Boekio imprimis curiose collecta, partim etiam purgata, eaque ad supthii ineptias omitto. — Sed de hoplendam aliquatenus deperditomicidio uoluntario e Paulli Dia rum sententiam perquam necessaconi Excerptis s. v. Parrici (ap. ria, haec sunt: Seruius ad Virg. Mueller. p. 221.) hoc addo : »...ita Bucol. IV, 43. »Sane in Numae lefuisse indicat lex Numae Pompilii gibus cautum est, ut, si quis im¬ Regis, his composita uerbis: Si prudens occidisset hominem, pro qui hominem liberum dolo sciens capite occisi agnatis (uulgo : et morti duit, paricidas esto.« natis; conf. Priscian. VI, 13. 69. 211) Maius hoc loco in contex ap. Putsch. p. 710., ap. Krehl. p. tum recepit haec : » Cicero in illa 265. si quis membrum rupit aut ot oratione, quae pro M. Tullio infregit, talione proximus agnatus scribitur, ipsas quoque XII. tabuulciscitur) eius in concione (sic las adseuerauit excubare pro ho¬ Scaliger, uulgo cautione) offerret minum salute, quae hanc interearietem. Ergo hic bene uidetur armendi potestatem non facile perieti dignitatem dare dicendo ipse, miserint. Interpres uaticanus ad Semestria, Lib. III. 44

Incipit Rufiniani fragmentum. Explicit d. fragmentum. 690 Cap. II. De uarietate lectionis 52. 1 si qui 22) furem occiderit iniuria occiderit. Quam ob rem? Quia ius constitutum nullum est. Quid si se telo defenderit ? Non iniuria. Quid ita? Quia constitutum est 213) or. pro Mil. III, 6., a me in hoc uoluinteremendi potestatem non facile mine primum editus. « Simul adpermiserint. « 212) Praeter Orellium caeteri : notauit : »ln hac lacuna dixisse Ciquis. Ruhnkensum secutus sum ceronem, quae scholiastes uaticacum Frotschero. — Quippe illi uernus se legisse in oratione pro Tulsiculi certa sane ratione omniumlio ait, ego quidem non dubito. « que consensu sunt a primo Editore Quid igitur est? probe considerestituti e lulii Rufiniani libello de ranti, in contextum quod recipefiguris sententiarum et elocutionis, rem, nihil mihi apparuit; quamubi in §. 8. haec extant : »Apoquam lubenter concedo, ad senphasis siue Aetiologia, uenustum tentiam, quin etiam ad unum alschema, ubi quasi alio interroterumue uocabulum in hac oragante nobis ipsis respondemus et tionis parte restituendum haud rationem reddimus. Cicero pro sine pretio esse illud fragmen-Tullio: Si qui furem occiderit, intum. Quare etiam integrum schoiuria occiderit. Quam ob rem? lium iuuat exhibere. Scriptum Quia ius constitutum nullum est. est ad c. 6. pro Milone, uerbis Quid si se telo defenderit? Non in¬ Gladium nobis ad hominem ociuria. Quid ita? Quia constitutum cidendum ab ipsis porrigi legibus, est. Caesar pro Bithynis: Quid quae uide h. sup. p. 643. in nota ergo? Syngraphae non sunt, sed 36.,sic: » Bialog auctoritatem III. res aliena esta, rel. — Caeteroquin tabularum ad defendendam conhocce orationis fragmentum et illa, fessionem Milonis trahit, quae quae e folio VIII. Taurinensi antegrassatoris interficiendi potestacedunt extrema, ea non potuerunt tem faciunt per diem, si armatus in integra oratione magno interueniat, noctu uero, quoquo modo uallo inter se distare. uenerit. (Evavria) huic argumen¬ 213) Totius iacturae, quam in tatio est in illa oratione, quae pro hac parte orationis inter extrema M. Tullio inscribitur. Ibi quippe duo folia Taurinensia fecimus, aequoniam aliut praesentis negotii stimationem finire adhuc ausus est condicio poscebat, ipsas quoque nemo. Neque ego audeo. Vereor XII, tabulas adseuerauit excubare ne magna sit. Certe inter alia pro hominum salute, quae hanc

in oratione pro M. Tullio. 691 53. † tamen uerum 21) factum esset, non modo seruos?) tamen in eo ipso loco, qui tuus esset, non modo seruos M. Tulli occidere iure non potuisti, uerum etiam, si tectum hoc insciente aut per uim demolitus esses, quod hic in tuo aedificasset et suum esse defenderet, id ui 216) aut clam factum iudicaretur ?17); tu ipse iam statue, quam uerum sit, cum paucas tegulas deiicere 28) impune familia tua non potuerit, maxiuerba tamen et non modo seruos omnis illa disputatio, utrius esset fefellerunt librarium. « Nihil muta centuria Populiana, interiit. Conf. uit. — Beierus, quem Orellius se¬ Huschkius in Prolegom. p. 87. et cutus est, uerba non modo seruos. hic sup. not. 191. Tamen uncis inclusit, tamquam 214) Beierus de coniectura scriperperam geminata. — Huschkius psit: per uim, Orellio probatum, nonnisi tria uerba non modo sera caeteris merito reiectum. Ac priuos uncis includendo (sicut hic sumum illud sciendum est, in Codice pra sunt) reprobauit, quum de quum haec tamen uerum tum quae mendi genere ac caussa cum caesequuntur in proximis aliquot uerteris ei conueniret (conf. h. sup. sibus, sicut extant in Peyroni imaad §. 30. in notis 112. et 115.), degine, omnium distinctissima esse nique sententiam de coniectura ita ac certissima. — Huschkius uerum suppleuit: Si igitur, L. Quinti, ita factum intellexit tamquam planum quoque, si illum ipsum locum, in factum, quod an exemplis consiquo familia tua M. Tulli seruos stat omni numero absolutis, ignooccidit, tuum fuisse uerum a te ro. Proxime accedunt ex iis, quae factum esset (si id tamen uerum mihi praesto sunt, Quinctilian. factum esset) tamen in eo ipso lo¬ Inst. orat. IV, 3, 6. prius est, co, qui tuus esset, non modo serquod obiicias, uerum efficere quam uos rel. — Quae, ut partim incer magnum, tum Cicero in Laelio tiora partim etiam improbabiliora 18, 65. ita fit uerum illud, quod sint, nolui tamen silentio praeteinitio dixi ; — alla remotiora sunt rire, quia ueri tamen multum inaut prorsus aliena, ueluti Seneca est, neque ego, quod melius ofde morte Claudii Imp., a princ, Terentii Andr. 1, 1, 76. Plaut. feram, habeo. 216) Cod.: UIM. Mil. glor. IV, 8, 57. Cic. ad Fam. 217) Hoc loco punctum excepto XII, 15, 3. Huschkio omnes posuerunt. 215) Peyronus notat : »Haec 218) Cod.: DEICERE. turbata esse quisque uidet ; paria Incipit Taurin. Fol. IX.

Cap. II. De uarietate lectionis 692 Taurin. Fol. mam caedem sine fraude facere potuisse. Et 212) ego IX. ipse, tecto illo disturbato, si hodie postulem, quod ui aut clam factum sit, tu aut per arbitrum restituas aut sponsione condemneris necesse est. Nunc hoc probabis uiris talibus, cum aedificium tuo iure disturbare non potueris, quod esset, quemadmodum tu uis , in tuo, homines, qui in eo aedificio fuerint, te tuo iure potuisse n occidere ? 54. At 22°) seruus meus non comparet, qui uisus est cum tuis. At 22°) casa mea est incensa a tuis. Quid ad haec respondeam? Ostendi falsa esse: uerumtamen confitebor. Quid postea? Hoc sequitur, ut familia M. Tulli concidi oportuerit ? Vix mehercule, ut corium peti; uix ut grauius expostulari: uerum, ut esses durissimus, agi quidem usitato iure et cotidiana actione potuit. Quid opus fuit ui ? quid armatis hominibus? quid caede ? quid sanguine ? 55. At enim oppugnatum me fortasse uenissent. Haec est illorum in causa perdita extrema non oratio neque defensio, sed coniectura et quasi diuinatio. Illi oppugnatum uenturi erant ? Quem? Fabium. Quo consilio? Ut occiderent. Quam ob causam? Quid ut proficerent ? Qui comperisti? Et, ut rem perspicuam quam paucissimis uerbis agam, dubitari hoc potest, Recuperatores, utri oppugnasse uideantur, qui ad uillam uedelbergensis (1825. pag. 1250. An-219) Peyronus e Codice : nal. Heidelberg.) : potuisse. Te POTUISSETEGO. ego. — Huschkius denique sicut in Itaque cum Maio edidit: potuiscontextum recepi. set. Ego. — Beierus cum censore 220) Cod.: AD. lenensi et Orellio de coniectura : potuisse. Ego. Tum censor Heiin oratione pro M. Tullio. 693 Taurin. nerunt, an qui in uilla 22*) manserunt? qui occisi sunt, Fol. IX. an il, ex quorum numero saucius 222) factus est nemo? qui cur facerent causa non fuit, an ii, qui fecisse 223) se confitentur? Verum ut hoc tibi credam, metuisse te, 1 Incipit ne oppugnarere 224), quis hoc statuit umquam 223), aut fragmentum Quincticui concedi 226) sine summo omnium periculo potest, ut liano. Explicit eum + iure potuerit occidere, a quo metuisse se dicat, Taur. Fol. IX. + Explicit ne ipse posterius occideretur ? + 227) fragmentum Quincti-Caetera desiderantur 228). liano. 221) Cod.: UILLAM. habent perfecta duplicia, ut .... 222) Cod.: SAUCCIUS. explico explicui, quoniam est pli¬ 223) Cod.: FECISSENT, distincte co plicui, ut Virgilius, Explicuit conspicuis punctis, delendi consilegio. Sed plicaui legimus, ut est lio adiectis. apud Ciceronem pro M. Tullio.« 224) Cod.: OBPUGNARERE. b) Ambrosii Macrobii Theodosii 225) Peyronus e Codice : de differentiis et societatibus Grae¬ STATUTUMQUAM. ci Latinique uerbi libellus, ap. 226) Item: CONICEDI. Est uero: Putsch. p. 2738.: »Explico explicui, quia plico plicui: sed Cicero COICEDI (lineola pro N.). 227) Locus Quinctiliani (Inst. pro Tullio explicauit ait. « or. V, 13, 21.), unde finalia haec c) Iulius Victor VI, 6. ap. Orell. uerba suppleta sunt, ita se habet: p. 224. »Ab euentu in fine, ut M. »Ex quibus tamen fortissime in¬ Tullius Cicero: si iudicaueritis, siuaseris, quod est aut omnibus pene dolo malo posse familiam conriculosum, ut dicit Cicero pro Tulgregari, hominem occidi, omnibus lio: Quis hoc statuit unquam, aut facinorosis eandem licentiam percui concedi sine summo omnium miseritis. Et si prohiberi non popericulo potest, ut eum iure potest aut delici, prohiberi domo tua tuerit occidere, a quo metuisse se potueris, et non habebis interdidicat, ne ipse posterius occiderectum, quo restituaris. (pro Caec. tur? 12, 35.) 228) Extremo hoc loco addenda d) Attulit denique Huschkius ad sunt fragmenta cum minora tum §. 55. h. ors, ex eodem Victore VI, incertiora haecce : 1. (ap. Orell. p. 219.) haec uerba, a) Diomedes de Oratione et parquibus quae supra in nota 132. tibus orationis Lib. I., ap. Putsch. extrema exhibui, continuantur: p.369. » Sunt quaedam uerba, quae »Et idem: non esse detrectatio¬

Cap. II. De uarietate lectionis. 694 nem circa pacem, quum non clam cum alia tum etiam illius loci, nec furtim profectus sit, sed paquem antea (sub litt. c.) adscripsi, lam«; ubi tamen prima quinque exemplum uidetur obstare ; denique uereor, ne omnino ab hac uerba sic emendanda V. D. putauit : »Et M. Tullium non esse deoratione ista uerba sint aliena. tractorema. Sed huic coniecturae

Index Rerum et Verborum. armatis hominibus — hominibus Absens, non defensus 48., reipu. armatis. 444. caussa 54. 104. armatisue — que. 488. 565. acquirere. 438. armorum licentia. 389. actio de ui hominibus armatis coactisue [Arretini. 406.], s. bonorum raptorum. auctiones. 97. 402. 544. 573. 604. 660. poena auxilium futurum. 143. 569. actio in rem per sponsionem. 368. Bona possidere, proscribere, uenactio legis Aquiliae. 549. 582. dere. 50. 70. 98. 144. actio Rutiliana, Seruiana. 76. bonorum uenditionis effectus. 76. actiones arbitrariae. 549. actiones furti. 549. 570. 580. 100. bonum et aequum. 493. actiones quae familiae nomine dantur. 309. 552. 584. Caecina uicerit an Aebutius. 394. ad — at. 439. addictio bonorum. 73. 75. 430. caetera ex formula. 674. agnatus, in Codd. corruptum. 498. caput petere. 136. 142. Albianum iudicium. 458. caussa bonorum possidendorum. ampliatio. 647. annus in interdicto de ui. 344. 326., 58. caussae cognitio. 79. in actione de ui ho. arm. 595. censoria animaduersio. 156. appellatio Tribunorum pl., etc. 139. ciuitas adempta. 404. 406.; quid in 451. 624. interdicto de ui ualuerit. 405.429. apprehensio possessionis bonorum. coacti homines. 337. 567. 184. Codicum mss. habitus et auctoriaqua et igni interdicere. 528. tas. 198. 399. arguere a uerbis — a ratione. 386. coloniae Latinae XII. siue XVIII. 405. 418. 423. argumenta aduersarii deformata. concitus. 445. 380. 4416. 625. 629., infirmiora confessus. 53. Coniunctiuus — Indicatiuus. 483. obiter prolata. 374. Ariminenses. 405. 494. 515. 536.

696 Index contritus. 445. exceptio praeiudicii. 288. 359. corruptelarum caussae. 67. 448. exsilium. 46. 452. 458. 507. 673. 675. Familia. 553. 592. — procurator, Damna ui data. 546. 600. dominus. 344. 640. damnum. 562. 580. 600. familiae dolus. 636. decretum Dolabellae de sponsione familiae herciscundae arbitrium. facienda. 49. 283. 359. 361. 392. decretum, edictum. 542. 543. fictitia nomina. 305. deductio quae moribus fit. 366. formula arbitraria de ui. 300. 340. defendere. 17. 72. 75., iudicio. 147 formulae cum ellipsi prolatae. 508. 164., sponsione. 17. formulae disceptatio. 144. 150. 624 defensoris satisdatio. 445. formula, ex, arguere. 300. deiicere. 307. 344. 333. 388. 394. formula petitoria. 374. 447. 477. 503. 513. formularum ratio, tam componendenique, demum. 532. darum quam interpretandarum denunciare. 354. 344. 333. 337. 397. 564.579.603. derelinquere. 534. fructus. 324. de simili caussa. 678. furta ui commissa. 546. detrudere. 307. 397. furtorum genera. 568. diem absumere, dicendo. 647. dixti, dixisti. 542. Grammatici et Rhetores quomodo dolus malus, quid ualeat in actione Auctorum loca exhibeant. 255 de ui ho, ar. co. ue. 557. 648 624. 630. 635. hereditatis possessio. 84. 86. dominus, familia, procurator. 344. heres e sextula scriptus. 284. homines armati coactique. 325. Ecquis — et quis. 247. 523. 672. hos in hoc uel nos a librariis coredicto, ex, possidere. 89. ruptum. 235. 680. edictum de bonis possidendis, proscribendis, uendendis. 45.60.487. Ignominia. 20. 77., ex facto, ex edictum de hereditatis possessiocondemnatione. 20. 602., ex uenne. 86. ditione bonorum. 400. edictum, interdictum, decretum. ii, hii, hi, in Codd. 254. 667. 542. 543. Imperfectum Coniunctiui, de inedictum Si quis ab eo petat, cufecto. 242. ius ex Ed. Pr. bona possessa indefensus. 144. sunt. 4. 125. ineris, inermus. 462. 490. 494 educere, adducere. 222. 523. eiicere. 307. 338. 385. 394. 454.469. iniuria dolo malo continetur. 623. 495. 543. iniuriarum iudicium. 444. eo. 422 intercessio Tribunorum. 439. 454. est — sit, in Codd. 504. iniusta. 454. 159. exceptiones in interdictis de ui interdicta de ui, non ciuium R. 301. 326. 329. 334. 634. propria. 402.

697 Rerum et Verborum. litis aestimatio. 589. 593. interdicta de usufructu, itinere, litis denunciatio. 358. aqua. 347. interdictum de ui armata. 324. Lucullus, M., Praetor. 402. 573. 593. formula. 324. ius. 336. 377. Magister bonis uendendis. 383. 389. 427. 623. 633. 73. — manus conserere. 369. interdictum de ui quotidianum. formula. 293. 304. 344. 595. 649. Metellus, L., Praetor. 574. miseratio. 26. 639. — ius. 345. — nomen. 324. missio rei seruandae caussa. 45. interdictum Quod legatorum. 674. morte, in, sua. 443. 456. interdictum Quod ui aut clam. 329. 626. Ni, particula sponsionum etc. 33. interrogatio in iure. 365. nihil qua de re. 683. interrogatoriae sententiae. 524.682 nolle debere. 678. intro dare. 444. non, in Codd. omissum. 232. is, post iste uel ille repetitum. 499. non modo, pro non modo non. 274. isce, hicce. 530. iteratio uerborum. 446. 467. 543. notio. 466. noxae datio. 309. 552. 537. jubere — decernere. 135. numeri in Codd. corrupti. 458. iubere, uidere a librariis permutata [Obsistere. 379. 394. 470.]. 264. occidere hominem. 625. 643. iudex — magistratus. 26. 82. optat caussa. 460. iudicatum. 152. orandi artes. 424. 423. iudicatus. 53. orationes scriptae. 629. iudicia legitima — quae imperio orationis membra. 409. continentur. 362. iudicii ordinatio. 244. Pacta de ui. 323. iudicium pati. 124. 447. iudicium publicum de ui 588. 598. 323. 340. parentes, patronus. 172. 494. 409. lurisconsultorum auctoritas. 420. partitio orationis. 57. iuris quasi possessio. 346. paterna bona. 274. perorare. 224. ius celebrare. 84. persuadere aliquem. 684. peruenit, ad quem. 344. Latitare, fraudationis caussa. 48. plus in re quam in existimatione 65. est. 184. legatarius in partem uocatus. 282. possessio edictalis, decretalis. 85. Leges Iulia, Plautia, Pompeia de ex edicto. 409. ui. 553. 588. possessio itineris, aquae etc. 347. Leges Cornelia, Seruilia repetunpossessiones agri publici. 346. darum. 589. possessionis ad heredem translaleges uenditionis. 73. 94. tio. 350. Legis Thoriae fragmentum. 302. possessio plurium in solidum. 348. euis — lenis. 444. possessio uniuersitatis bonorum, librariorum errores. 544. singularum rerum. 489. licitatio in bonis uendendis. 74.

698 Index semustilatum effugere. 642. praedia subsignare. 182. praeiudicium. 87. 360. 364. 392.553. sicut, quomodo. 544. 672. sineque. 492. Praetoris iurisdictio. 6. 46. 48. 83. sistere, stare. 248. 149. 454. pro tribunali, de plano. Si telum manu fugit. 689. 79. 85. coercitio. 47. 440. precario possidere. 349. siue, niue. 493. priore loco caussam dicere. socius emptionis, socium edere. 184. 25. procurator. 409. 433. 344. spondere i. q. stipulari. 40. spondes ? spondeo. 403. prooemia defensionum. 409. sponsio. 6. 403. 440., i. q. stipuprohibere. 338. 386. 394. 447. latio. 403.; sponsionum genera. proscriptio bonorum. 70. 99. prouocare ad sponsionem. 33. 8.; exempla. 30. 40.; sp. poenalis. 9. 12. 45., praejudicialis. 10. punctum, delendi nota. 673. 684. 14. 16.; spm. facere, habere, 30. pupillus absens, 54. 404. 42.; spe, prouocare, lacessere. 36.; sp. Quinctii. 46. 27. utri sti¬ Qua de re agitur. 296. 422. 483. pulandum, utri spondendum fuquadruplum in actionibus furti et erit. 49. 22. errores. 32. ui bon. rap. 568. sponsores et creditores. 252. quae in eo fundo habuit actor. sponsus, sponsum. 222. 298. 349. 552. stipulationes praetoriae. 404. quando, quandoque, quando qui¬ Sullae lex de Volaterranis etc. 406. dem. 484. quanti ea res est. 385. 549. sunt, corruptum et elisum. 547. qui — quis. 463. syllaba prima a librariis omissa. Quinctius uicerit an Naeuius. 469. 248. 482. 525. 526. quod, in exceptionibus. 302. 332. 685. Tabulas consignare. 86. quomodo, sicut. 544. 672. tamen, tum etc. in Codd. permuquotidiana uita. 445. tata. 249. 454. 528. quum, quoniam, in Codd. 435. 464. taxatio. 595. temporum consecutio. 249. 241. 544. 242. 681. Rapere. 559. 604. tenendi et quasi tenendi gradus. regia. 445. 380. 388. 407. reiicere. 398. 469. 494. 548. testatio. 358. restipulari i. q. spondere. 40. testificari. 86. 247. restipulatio. 9. 43. 30. Theophili fides. 95. restituere. 299. 320. 384. 386. Tribuni plebis. 439. 454. 459. 624. restitutoria iudicia. 444. triginta dies. 109. Tullius uicerit an Fabius. 652. Sacramenti actio in rem. 367. satisdatio iudicatum solui. 4. Vadimonium, desertum. 54.; in 72. 145. 448. personam tertii collatum. 464. secutorium iudicium de ui. 304. uerum est etc. 300. seditiosa iuris disceptatio. 426. uerum facere. 694.

699 Rerum et Verborum. uim ui repellere, et h. g. s. 345. uocatio, in ius. 54. 60. 634. Volaterrani. 406. uindex. 149. uolumina de exceptione et foruindicias dicere. 369. mula. 686. uis, atrox. 346. 337., corporalis. usucapio pro herede. 354. 443. 548., imaginaria. 370., et usufructuarius an possideat. 343. metus. 467. 344. usus et auctoritas. 484. una, unae. 679. ut, in Codd. omissum. 522. unde. 422., de dolo malo tuo etc. Uti possidetis. 303. 374. 304. Explicit horum Semestrium Volumen primum, cuius Libri I. et II. A. D. MDCCCXLII. et MDCCCXLIII., tertius hoc anno MDCCCL. primum prodierunt.

207. 1. (

Schöllhorn.